نۇرمەمەت دوختۇر

دۇنيادىكى تۇنجى ئۆپكە راكىغا قارىتىلغان تىنىق يولى (تۇمان سۈمۈرۈش تىپىدىكى) گېن داۋالاش ئۇسۇلى كىلىنىكىلىق سىناقلاردا كۆرۈنەرلىك ئۈنۈم بېرىپ، داۋالاش ساھەسىدە زور غولغولا قوزغىدى. ئامېرىكا يېمەكلىك ۋە دورا نازارەت قىلىپ باشقۇرۇش ئىدارىسى (FDA) بۇ يېڭى تېخنىكىغا «قايتا يېتىلدۈرۈش مىدىتسىناسى ئىلغار داۋالاش گۇۋاھنامىسى» (RMAT) بەردى. بۇ نۆۋەتلىك تەستىق دورىنىڭ بازارغا سېلىنىش سۈرئىتىنى تېزلىتىپ، كېسىلى ئېغىر ئۆپكە راكى بىمارلىرىغا تېزدىن ئۈمىد بېغىشلىشى مۇمكىن.

ئامېرىكا غەربىي شىمال ئۇنىۋېرسىتېتى (Northwestern University) نىڭ ئالىملىرى ئىنسانلارنىڭ ئومۇرتقا يۇلۇن زەخىملىنىشىنى تەتقىق قىلىشتا ھازىرغىچە بولغان ئەڭ ئىلغار «ئەزالارغا ئوخشاش قۇرۇلما» مودېلىنى ياساپ چىقتى. بۇ مودېل ئومۇرتقا ئارغامچىسى زەخىملىنىشنىڭ مۇھىم پاتولوگىيەلىك ئالاھىدىلىكلىرىنى ئېنىق تەقلىد قىلالايدىغان بولۇپ، يېڭى تىپتىكى نېرۋا ئەسلىگە كەلتۈرۈش داۋالاش ئۇسۇللىرىنى سىناق قىلىش ئۈچۈن يۇقىرى ئۈنۈملۈك سۇپا بىلەن تەمىنلەيدۇ.

بالىلارنىڭ بوي ئېگىزلىكى ۋە جىسمانىي تەرەققىياتى ئاتا-ئانىلار ئەڭ كۆڭۈل بۆلىدىغان مەسىلىلەرنىڭ بىرى. نۇرغۇن ئاتا-ئانىلار بالىسىنىڭ بويىنىڭ تەڭتۇشلىرىدىن پاكار بولۇپ قېلىشىدىن ئەنسىرەيدۇ. ئەمەلىيەتتە، بوي ئۆسۈش مۇرەككەپ بىر بىئولوگىيەلىك جەريان بولۇپ، ئۇنىڭغا گېن، ئوزۇقلۇق، تۇرمۇش ئادىتى ۋە ساغلاملىق ئەھۋالى قاتارلىق نۇرغۇن ئامىللار تەسىر كۆرسىتىدۇ. بوي ئۆسمەسلىكنىڭ سەۋەبىنى ۋاقتىدا بايقاش ۋە تەدبىر قوللىنىش بالىنىڭ كەلگۈسىدىكى جىسمانىي تەرەققىياتى ئۈچۈن ئىنتايىن مۇھىم.

بىز ھەر قېتىم مۇچ يەپ بولغاندىن كېيىن، ئاشقازىنىمىز ئوتتەك قىزىپ كەتكەندەك ھېس قىلىمىز. شۇنىڭ بىلەن «ئاچچىق يېسە ئاشقازاننى زەخىملەندۈرىدۇ» دەيدىغان خاتا قاراش بار. ئۇنداقتا، مۇچ راستتىنلا ئاشقازاننى زەخىملەندۈرەمدۇ؟

تۇخۇم «تەبىئىي ئوزۇقلۇق ئامبىرى» دەپ ئاتىلىدۇ، لېكىن ئۇنىڭغا مۇناسىۋەتلىك تالاش-تارتىشلار ئەزەلدىن توختاپ قالمىدى. بەزىلەر ھەر كۈنى تۇخۇم يېگەندە خولېستېرىن مىقدارى ئېشىپ كېتىدۇ دەيدۇ، يەنە بەزىلەر بۇنى ئەڭ تېجەشلىك ئاقسىل مەنبەسى دەيدۇ. ھەر كۈنى تۇخۇم يېيىشنى داۋاملاشتۇرغان ياشانغانلارنىڭ بەدىنىدە زادى قانداق ئۆزگىرىشلەر بولىدۇ؟ بىز ئىلىم پەن ئارقىلىق گەپ قىلايلى.

بوۋاقلارنىڭ ساغلاملىقى ئاتا-ئانىلار ئەڭ كۆڭۈل بۆلىدىغان مۇھىم مەسىلىلەرنىڭ بىرى. بولۇپمۇ كىچىك بوۋاقلاردا كۆپ كۆرۈلىدىغان ئىچ سۈرۈش ۋە قۇسۇش ئەھۋاللىرى ئاتا ئانىلارنى ئەندىشىگە سالىدۇ. بۇ ئەھۋاللار ئادەتتە ھەزىم قىلىش سىستېمىسىنىڭ يۇقۇملىنىشى ياكى يېمەك-ئىچمەكتىكى ئۆزگىرىشلەر تۈپەيلىدىن كېلىپ چىقىدۇ. ئەگەر ۋاقتىدا تەدبىر قوللىنىلمىسا، بوۋاقنىڭ بەدىنىدە سۇسىزلىنىش كېلىپ چىقىپ، سالامەتلىكىگە ئېغىر خەۋپ يەتكۈزۈشى مۇمكىن.

بالىلارنىڭ قىزىپ قېلىشى ئاتا-ئانىلارنى ئەڭ ئەنسىرىتىدىغان ئەھۋاللارنىڭ بىرىدۇ. ئەمەلىيەتتە، قىزىتما كېسەللىك ئەمەس، بەلكى بەدەننىڭ ۋىرۇس ياكى باكتېرىيەلەرگە قارشى تۇرۇۋاتقانلىقىنىڭ بىر سىگنالىدۇر. شۇنداقتىمۇ، بالىنىڭ بەدەن تېمپېراتۇرىسى بەك يۇقىرى ئۆرلەپ كەتكەندە، ئۇنىڭ بىئاراملىقىنى ئازايتىش ئۈچۈن قىزىتما چۈشۈرۈش دورىلىرىنى توغرا ئىشلىتىش ئىنتايىن مۇھىم. دورىنى قالايمىقان ياكى خاتا مىقداردا بېرىش بالىنىڭ ساغلاملىقىغا ئېغىر زىيانلارنى ئېلىپ كېلىشى مۇمكىن.

يۆتەلگەندە بەلغەمدە قان كۆرۈلۈش (تىببىي ئىنگىلىز  تىلدا: خېموپتىزىس Hemoptysis) نۇرغۇن كىشىلەرنى ئەندىشىگە سالىدىغان بىر خىل ئالامەتتۇر. گەرچە كۆپىنچە ئەھۋاللاردا بۇ ئېغىر مەسىلە بولمىسىمۇ، ئەمما ئۇ بەدەننىڭ بىرەر يېرىدە مەسىلە بارلىقىدىن بېرىلگەن سىگنال بولۇشى مۇمكىن. شۇڭا، بۇنداق ئەھۋالغا يولۇققاندا سوغۇققان بولۇش بىلەن بىرگە، مەسىلىنىڭ يىلتىزىنى ئېنىقلاش ئىنتايىن مۇھىم.

باھار پەسلى تەبىئەت زىننىتىنىڭ قايتا تىرىلىش پەسلى بولسىمۇ، ئەمما بۇ مەزگىلدە ھاۋا كىلىماتىنىڭ ئۆزگىرىشچان بولۇشى، تېمپېراتۇرا پەرقىنىڭ چوڭ بولۇشى بالىلارنىڭ ساغلاملىقىغا بەلگىلىك تەھدىت ئېلىپ كېلىدۇ. بالىلارنىڭ ئىممۇنىتېت سىستېمىسى تېخى تولۇق يېتىلمىگەنلىكى ئۈچۈن، ئۇلار تۈرلۈك ۋىرۇس ۋە باكتېرىيەلەرنىڭ ھۇجۇمىغا ئاسان ئۇچرايدۇ. شۇڭا، ئاتا-ئانىلار باھاردا بالىلارنىڭ كۈندىلىك تۇرمۇشى ۋە سالامەتلىكىگە ئالاھىدە كۆڭۈل بۆلۈشى كېرەك.

نۇرغۇن كىشىلەر تاتلىق ئىچىملىكلەرنى «خۇشاللىق سۈيى» دەپ ئاتايدۇ، ھەرىكەت قىلىپ، تويغۇچە غىزالانغاندىن كېيىن، كولا، ئەتكەن چاينى بىراقلا ئىچىۋەتسە ھەقىقەتەن پەيزى بولىدۇ، لېكىن بۇنىڭ بەدىلىمۇ ناھايىتى قىممەت. تاتلىق سۇنى قولىدىن چۈشۈرمەسلىك سېمىزلىك، چىشنى قۇرت يېيىش، دىيابېت قاتارلىق خەتەرلەرنى ئاشۇرۇپلا قالماي، يېقىندا شىۋېيتسارىيە «ئوزۇقلۇق ماددىلىرى» ژۇرنىلىدا ئېلان قىلىنغان بىر پارچە ئىلمىي ماقالىدە يەنە قەنت تەركىبلىك ئىچىملىكلەرنىڭ ئەرلەرنىڭ پەرزەنتلىك بولۇش ئىقتىدارىغا ئەجەللىك زەربە بېرىدىغانلىقىنى كۆرسىتىلگەن.