نۇرمەمەت دوختۇر

ئۆت يولى، 12 بارماق ئۈچەي ۋە ئاشقازان ئاستى بېزى كىشىلىك بەدەن ھەزىم قىلىش سىستېمىسىدىكى ئىنتايىن مۇھىم تەركىبىي قىسىملار بولۇپ، ئۇلار ئۆز-ئارا ماسلىشىپ، يېمەكلىكلەرنىڭ ھەزىم قىلىنىشى، قوبۇل قىلىنىشى ۋە مېتابولىزىمىدا ھالقىلىق رول ئوينايدۇ. بۇ ئورگانلارنىڭ نورمال فۇنكىسىيەسى بەدەننىڭ ساغلاملىقىنى ساقلاشنىڭ ئاچقۇچى.

جىگەر ئىنسان بەدىنىدىكى ئەڭ چوڭ ئىچكى ئەزا ۋە ئەڭ چوڭ ھەزىم قىلىش بېزى بولۇپ، قورساق بوشلۇقىنىڭ ئوڭ يۇقىرى قىسمىغا، دىئافراگمىنىڭ ئاستىغا جايلاشقان. ئۇ بەدەننىڭ مېتابولىزم مەركىزى بولۇش سۈپىتى بىلەن 500 دىن ئارتۇق خىمىيىلىك رېئاكسىيەگە قاتنىشىدۇ، بۇنىڭ ئىچىدە ئاقسىل سىنتېزلەش، زەھەرلىك ماددىلارنى پارچىلاش، ئۆت سۇيۇقلۇقى ئىشلەپچىقىرىش ۋە گلۇكوزىنى گلۇكوگېن شەكلىدە ساقلاش قاتارلىق ھاياتىي مۇھىم ئىقتىدارلار بار. شۇڭلاشقا، جىگەرنىڭ ساغلاملىقى پۈتكۈل بەدەننىڭ ساغلاملىقى ئۈچۈن ھالقىلىق ئەھمىيەتكە ئىگە.

چوڭ ئۈچەي ئىنسانلارنىڭ ھەزىم قىلىش سىستېمىسىنىڭ ئاخىرقى قىسمى بولۇپ، ئۇ سۇ ۋە ئېلېكترولىتلارنى سۈمۈرۈش، ھەزىم بولمىغان يېمەكلىك قالدۇقلىرىنى ساقلاش ۋە ئۇنى چوڭ تەرەت شەكلىدە بەدەندىن چىقىرىپ تاشلاش قاتارلىق مۇھىم فىزىئولوگىيىلىك ئىقتىدارلارنى ئۆتەيدۇ. چوڭ ئۈچەينىڭ ساغلاملىقى پۈتكۈل بەدەننىڭ نورمال مېتابولىزمى ۋە ماددا ئالماشتۇرۇشى ئۈچۈن ئىنتايىن مۇھىم. كلىنىكىلىق ئەمەلىيەتتە، چوڭ ئۈچەيدە كۆرۈلىدىغان كېسەللىكلەرگە توغرا دىئاگنوز قويۇش ئۈچۈن ھەر خىل تەسۋىر تېخنىكىلىرى قوللىنىلىدۇ، بۇنىڭ ئىچىدە رېنتىگېنلىق تەكشۈرۈش كلاسسىك ھەم ئۈنۈملۈك ئۇسۇللارنىڭ بىرى ھېسابلىنىدۇ.

كىچىك ئۈچەي ئىنسانلارنىڭ ھەزىم قىلىش سىستېمىسىدىكى ئەڭ ئۇزۇن ئەزا بولۇپ، ئوزۇقلۇق ماددىلارنى سۈمۈرۈشتە ھالقىلىق رول ئوينايدۇ. ئۇنىڭ ساغلاملىقى پۈتكۈل بەدەننىڭ ئېنېرگىيە ۋە ئوزۇقلۇق بىلەن تەمىنلىنىشىگە بىۋاسىتە تەسىر كۆرسىتىدۇ. كىلىنىكىدا، كىچىك ئۈچەينىڭ كېسەللىكلىرىگە دىئاگنوز قويۇش ئۈچۈن ھەر خىل تېخنىكىلار قوللىنىلىدۇ، بۇنىڭ ئىچىدە رېنتىگېنلىق تەكشۈرۈش كۆپ ئۇچرايدىغان ۋە ئۈنۈملۈك ئۇسۇللارنىڭ بىرى ھېسابلىنىدۇ.

 2025-يىلى 10-ئاينىڭ 6-كۈنى، شىۋېتسىيە كارولىنسكا ئىنىستىتۇتى نوبېل كومىتېتى بۇ يىلقى نوبېل فىزىئولوگىيە ياكى مېدىتسىنا مۇكاپاتىنىڭ مارىي ئې. برۇنكوۋ (Mary E. Brunkow)، فرېد رامسدېل (Fred Ramsdell) ۋە ساكاگۇچى شىمون (Shimon Sakaguchi) قاتارلىق ئۈچ ئالىمغا «ئەتراپ ئىممۇنىتېت چىدامچانلىقى» (peripheral immune tolerance) ساھەسىدىكى بۆسۈش خاراكتېرلىك تۆھپىسى ئۈچۈن بېرىلگەنلىكىنى ئېلان قىلدى.

ئاشقازان-ئۈچەي يولىنىڭ ساغلاملىقى ئىنسانلارنىڭ ئومۇمىي ساغلاملىقى ئۈچۈن ئىنتايىن مۇھىم. ھەزىم قىلىش سىستېمىسىدىكى ئاساسلىق ئەزالار بولغان ئاشقازان ۋە ئون ئىككى بارماق ئۈچەينىڭ قۇرۇلمىسى ۋە ئىقتىدارىنى تەكشۈرۈشتە رېنتىگېن تەكشۈرۈشى ھالقىلىق رول ئوينايدۇ. بۇ تېخنىكا كۆپ ئۇچرايدىغان ھەزىم قىلىش يولى كېسەللىكلىرى، مەسىلەن، ئاشقازان يارىسى، ئۆسمە، ياللۇغلىنىش ۋە قۇرۇلما نورمالسىزلىقى قاتارلىقلارغا دىئاگنوز قويۇشتا مۇھىم ئۇسۇل ھېسابلىنىدۇ. بارىي سۇلفات قاتارلىق سېلىشتۇرما ماددىلارنى ئىشلىتىش ئارقىلىق، دوختۇرلار بۇ ئەزالارنىڭ ئىچكى شەكلى، ھەرىكىتى ۋە ئىقتىدارىنى ئېنىق كۆزىتەلەيدۇ.

قىزىلئۆڭگەچ كېسەللىكلىرىنى دىئاگنوز قويۇشتا، تىببىي تەسۋىر تېخنىكىسى ئىنتايىن مۇھىم رول ئوينايدۇ. بولۇپمۇ بارىي سۇلفات (Barium sulfate) ئىشلىتىلگەن رېنتىگېن تەكشۈرۈشى، يەنى بارىيلىق قىزىلئۆڭگەچ تەكشۈرۈشى، قىزىلئۆڭگەچنىڭ قۇرۇلمىسى، شەكلى ۋە ئىقتىدارىنى كۆزىتىشتىكى ئۈنۈملۈك ئۇسۇللارنىڭ بىرى.  بۇ تەكشۈرۈش ئارقىلىق، دوختۇرلار قىزىلئۆڭگەچنىڭ ھەرىكەت ئىقتىدارىنى، شىللىق پەردىسىنىڭ ئەھۋالىنى ۋە ئەتراپتىكى ئەزالار بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىنى ئېنىق كۆزىتەلەيدۇ.

تۈز ئۈچەي ۋە مەقئەت نەيچىسى ئىنسانلارنىڭ ھەزىم قىلىش سىستېمىسىنىڭ ئەڭ ئاخىرقى قىسمى بولۇپ، چوڭ تەرەتنى ۋاقىتلىق ساقلاش ۋە بەدەندىن چىقىرىپ تاشلاشتا ھالقىلىق رول ئوينايدۇ. بۇ ئەزالارنىڭ مۇرەككەپ ئاناتومىيەلىك قۇرۇلمىسى ۋە ماسلاشقان فۇنكسىيەسى بەدەننىڭ نورمال مېتابولىزمىنى ساقلاشنىڭ مۇھىم تەركىبىي قىسمى ھېسابلىنىدۇ. تۈز ئۈچەينىڭ ئۇزۇنلۇقى تەخمىنەن 12-16 سانتىمېتىر كېلىدىغان بولۇپ، ئۇ سىگما شەكىللىك ئۈچەينىڭ داۋامى ھېسابلىنىدۇ ۋە مەقئەت نەيچىسىگە تۇتىشىدۇ.

شىمالىي كارولىنا ئۇنۋېرسىتىتى تىببىي ئىنىستىتۇتىنىڭ «نېرۋون» ژورنىلىدا ئېلان قىلىنغان يېڭىلىق ياراتقۇچ تەتقىقاتىدا، ئەخلەت يېمەكلىكلەرنىڭ مېڭىنىڭ خاتىرە مەركىزىنى تېزلىكتە قايتا تۈزۈپ چىقىپ، بىلىش ئىقتىدارىنىڭ چېكىنىشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدىغانلىقى ئاشكارىلاندى. بۇ تەتقىقات يېمەك-ئىچمەكنىڭ مېڭە ساغلاملىقىغا بولغان چوڭقۇر تەسىرىنى گەۋدىلەندۈرۈپ، سېمىزلىك كەلتۈرۈپ چىقىرىدىغان ئەستە تۇتۇش قابىلىيىتىنىڭ چېكىنىشنىڭ ئالدىنى ئېلىش ئۈچۈن يېڭى يوللارنى ئېچىپ بېرىشى مۇمكىن.

يۇتقۇنچاق ئىنسانلارنىڭ ھاياتلىق پائالىيىتىدە ئىنتايىن مۇسىم رول ئوينايدىغان ئەزا بولۇپ، ئۇ نەپەسلىنىش ۋە ھەزىم قىلىش سىستېمىسىنىڭ ئورتاق يولى ھېسابلىنىدۇ. ئۇنىڭ مۇرەككەپ مۇسكۇل ۋە نېرۋا قۇرۇلمىسى يۇتۇش، نەپەسلىنىش ۋە ئاۋاز چىقىرىش قاتارلىق كۆپ خىل فۇنكسىيەلەرنى ماسلاشتۇرىدۇ. بۇ ئەزانىڭ ئاناتومىيىلىك قۇرۇلمىسىنى چۈشىنىش، بولۇپمۇ ئۇنىڭ ئارقا تەرىپىدىكى مۇناسىۋەتلەرنى بىلىش، كلىنىكىلىق دىئاگنوز قويۇش ۋە داۋالاشتا ھالقىلىق ئەھمىيەتكە ئىگە.