نۇرمەمەت دوختۇر

يۇقارىقى مۈچە (Upper Limb) ئىنسان بەدىنىدىكى ئەڭ ھەرىكەتچان ۋە مۇرەككەپ قىسىملارنىڭ بىرى بولۇپ، ئۇنىڭ ئاناتومىيىلىك قۇرۇلمىسىنى توغرا كەسمە يۈزى ئارقىلىق ئۆگىنىش كىلىنىكا ئەمەلىيىتىدە ئىنتايىن مۇھىم ئەھمىيەتكە ئىگە. بولۇپمۇ ئوپېراتسىيە جەريانىدا نېرۋا ۋە قان تومۇرلارنىڭ ئورنىنى توغرا بەلگىلەش، يۇمشاق توقۇلما زەخمىلىرىگە دىئاگنوز قويۇش ۋە رېنتىگېن ياكى CT تەكشۈرۈش نەتىجىلىرىنى تەھلىل قىلىشتا، بۇ كەسمە يۈزىلەر دوختۇرلار ئۈچۈن يول كۆرسەتكۈچ رولىنى ئوينايدۇ. بىز بۇ ماقالىدە يۇقارىقى بىلەك (دۈمبە)، ئالدى بىلەك ۋە بىلەيزۈك قىسىملىرىنىڭ توغرا كەسمە يۈزىدىكى ھەربىر مۇسكۇل، نېرۋا ۋە قان تومۇرلارنىڭ ئورۇنلىشىشىنى تەپسىلىي تونۇشتۇرىمىز.

ئىنسان قولىنىڭ ھەرىكەت ئىقتىدارى ناھايىتى نازۇك ۋە مۇرەككەپ بولۇپ، بۇ ھەرىكەتلەرنىڭ راۋانلىقى ئاساسلىقى مۇسكۇل پەيلىرىنىڭ سىلىق ھەرىكەت قىلىشىغا باغلىق. قولنىڭ ئاناتومىيىلىك قۇرۇلمىسىدا «پەي سىلىقلاتقۇچى پەردە غىلىپى» (Synovial Sheaths) ۋە «سېرىقئەت ئارا بوشلۇقى» (Fascial Spaces) ئىنتايىن مۇھىم رول ئوينايدۇ. پەي غىلىپلىرى پەيلەرنى سىلىقلاش مېيى بىلەن تەمىنلەپ، سۈركىلىشنى ئازايتىش ئارقىلىق بارماقلارنىڭ ئەركىن ئېگىلىپ-تۈزلىنىشىگە كاپالەتلىك قىلسا، سېرىقئەت ئارا بوشلۇقلار توقۇلمىلار ئارىسىدىكى بېسىمنى تەڭشەپ، يۇقۇملىنىش ياكى ياللۇغلىنىش جەريانىدا كېسەللىكنىڭ تارقىلىش يولىغا ئايلىنىپ قالىدۇ.

ئىنسان قولىنىڭ دۈمبە تەرىپى (Hand Dorsum) ئىنتايىن نازۇك ۋە مۇرەككەپ قۇرۇلمىغا ئىگە بولۇپ، ئۇ پەقەت تېرە ۋە سۆڭەكتىنلا ئىبارەت ئەمەس. بۇ رايوندا قول بارماقلىرىنىڭ ھەرىكىتىنى كونترول قىلىدىغان مۇھىم مۇسكۇل پەيلىرى (Tendons)، سېزىمنى يەتكۈزىدىغان نېرۋا تورلىرى ۋە قان بىلەن تەمىنلەيدىغان ئارتېرىيە تومۇرلىرى جايلاشقان. قولنىڭ دۈمبە قىسمىدىكى تېرە نېپىز بولغاچقا، بۇ يەردىكى ئاناتومىيىلىك قۇرۇلمىلار، بولۇپمۇ قان تومۇرلار ۋە پەيلەر سىرتتىن ئېنىق بىلىنىپ تۇرىدۇ ۋە تاشقى جەھەتتىن زەخىملىنىش ئېھتىماللىقى يۇقىرى بولىدۇ.

ئىنسانلارنىڭ قولى، بولۇپمۇ ئالقان قىسمى، مۇرەككەپ مۇسكۇل، قان تومۇر ۋە نېرۋا تورىدىن تەشكىل تاپقان بولۇپ، بۇ قۇرۇلما بىزنىڭ نازۇك ھەرىكەتلەرنى ئېلىپ بېرىشىمىزغا ۋە سەزگۈ ئىقتىدارىمىزغا كاپالەتلىك قىلىدۇ. قولنىڭ ئالقان يۈزىدىكى چوڭقۇر قاتلاملاردا ئورۇنلاشقان بۇ توقۇلمىلار، بارماقلارنىڭ ئېگىلىشى، كېرىلىشى ۋە تۇتۇش ھەرىكەتلىرىنى ماسلاشتۇرۇپ ئىشلەيدۇ. بۇ ماقالىدە قول ئالقان قىسمىنىڭ ئاناتومىيەلىك قۇرۇلمىلىرى، يەنى قان تومۇر ئايلىنىش سىستېمىسى ۋە نېرۋا تورىنىڭ مۇسكۇللار بىلەن قانداق بىرىكىپ خىزمەت قىلىدىغانلىقى تەسۋىرلىنىدۇ.

ئادەم بەدىنىنىڭ ئەڭ نازۇك ۋە مۇرەككەپ ئەزالىرىنىڭ بىرى بولغان قول، بولۇپمۇ ئالقان قىسمى، كۈندىلىك تۇرمۇشىمىزدىكى بارلىق تۇتۇش، سېزىش ۋە ئىنچىكە ھەرىكەتلەرنىڭ مەركىزىدۇر. ئالقاننىڭ ئاناتومىيەلىك قۇرۇلمىسى كۆپ قاتلاملىق بولۇپ، ئۇ پەقەت تېرە ۋە سۆڭەكتىنلا ئەمەس، بەلكى بىر-بىرى بىلەن زىچ گىرەلىشىپ كەتكەن مۇسكۇل گۇرۇپپىلىرى، ھاياتلىق مەنبەسى بولغان قان تومۇر تورلىرى ۋە سەزگۈ-ھەرىكەت بۇيرۇقلىرىنى يەتكۈزىدىغان نېرۋا سىستېمىسىدىن تەركىب تاپقان. بۇ قۇرۇلمىلارنىڭ ھەممىسى ناھايىتى تەرتىپلىك ئورۇنلاشقان بولۇپ، قولنىڭ چەپچىللىكى ۋە كۈچىنى بەلگىلەيدۇ.

ئىنسانلارنىڭ قولى، بولۇپمۇ ئالقان قىسمى، بەدەندىكى ئەڭ مۇرەككەپ ۋە نازۇك قۇرۇلمىلارنىڭ بىرى بولۇپ، ئۇ بىزنىڭ تۇتۇش، سېزىش ۋە ئىنچىكە ھەرىكەتلەرنى ئېلىپ بېرىشىمىزدا ھەل قىلغۇچ رول ئوينايدۇ. ئالقاننىڭ ئاناتومىيەلىك تۈزۈلۈشى كۆپ قاتلاملىق بولۇپ، تېرە ئاستىدىكى قوغدىغۇچى پەردىلەر، بارماقلارنى ھەرىكەتلەندۈرىدىغان مۇسكۇللار، ھاياتلىق مەنبەسى بولغان قان تومۇرلار ۋە سەزگۈ-ھەرىكەت بۇيرۇقلىرىنى يەتكۈزىدىغان نېرۋا تورلىرىدىن تەركىب تاپقان.

ئادەم بەدىنىنىڭ ئۈستۈنكى ئەزالىرى ئىچىدە، ئالدى بىلەكنىڭ ئارقا تەرىپى (Posterior Compartment) قولنىڭ نازۇك ۋە كۈچلۈك ھەرىكەتلىرىنى ئەمەلگە ئاشۇرۇشتا ھەل قىلغۇچ رول ئوينايدۇ. بۇ رايوندىكى مۇسكۇللار ئاساسلىقى «تۈزلىگۈچى» (Extensor) تۈرىگە تەۋە بولۇپ، ئۇلار بىلەيزۈك بوغۇمىنى كۆتۈرۈش، بارماقلارنى ئېچىش ۋە باش بارماقنى ھەرىكەتلەندۈرۈش خىزمىتىنى ئۆتەيدۇ. بۇ قىسىمدىكى مۇسكۇل ۋە نېرۋىلارنىڭ زەخىملىنىشى كۆپىنچە «بىلەيزۈك ساڭگىلاش» قاتارلىق كىلىنىكىلىق ئالامەتلەرنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ.

ئادەم بەدىنىنىڭ ئۈستۈنكى ئەزالىرى ئىچىدە، ئالدى بىلەك قىسمى ئەڭ مۇرەككەپ ۋە نازۇك ھەرىكەتلەرنى ئىجرا قىلىدىغان مۇھىم رايوندۇر. بولۇپمۇ ئالدى بىلەكنىڭ ئالدى تەرىپىدىكى مۇسكۇل، قان تومۇر ۋە نېرۋا تورى قولنىڭ چەپچىل ھەرىكىتى، بارماقلارنىڭ پۈكۈلۈشى ۋە بىلەكنىڭ ئايلىنىشىدا ھەل قىلغۇچ رول ئوينايدۇ. بۇ رايوندىكى ئاناتومىيەلىك قۇرۇلمىلار چوڭقۇر ۋە يۈزە قاتلاملارغا بۆلۈنگەن بولۇپ، ھەربىر تال مۇسكۇل ۋە نېرۋىنىڭ ئۆزىگە خاس ئىقتىدارى بار.

ئالدى بىلەك (Forearm) ئىنسان بەدىنىدىكى ئەڭ مۇرەككەپ ۋە نازۇك ھەرىكەت ئىقتىدارىغا ئىگە رايونلارنىڭ بىرى بولۇپ، بولۇپمۇ ئۇنىڭ ئالدى تەرىپى (Anterior compartment) قولنىڭ تۇتۇش، قاماللاش ۋە بىلەكنى ئايلاندۇرۇش قاتارلىق ئىقتىدارلىرىنى ئىجرا قىلىدىغان مۇھىم پۈككۈچى مۇسكۇللار توپىدىن تەركىب تاپقان. بۇ رايوندا مۇسكۇللار قاتمۇ-قات ئورۇنلاشقان بولۇپ، ئۇلارنىڭ ئارىسىدىن قولنى قان بىلەن تەمىنلەيدىغان ئاساسلىق ئارتېرىيەلەر ۋە قولنىڭ سېزىم-ھەرىكەت ئىقتىدارىنى باشقۇرىدىغان چوڭ نېرۋا غوللىرى ئۆتىدۇ. بۇ قۇرۇلمىلارنى تەپسىلىي چۈشىنىش، قول تاشقى كېسەللىكلىرى، جىددىي قۇتقۇزۇش ۋە نېرۋا كېسەللىكلىرىگە دىئاگنوز قويۇشتا ئىنتايىن مۇھىم ئەھمىيەتكە ئىگە.

ئادەم بەدىنىنىڭ مۈرە ۋە يۇقىرىقى بىلەك قىسمىنىڭ ئارقا تەرىپى، ھەرىكەت سىستېمىسىدىكى ئەڭ مۇھىم رايونلارنىڭ بىرى ھېسابلىنىدۇ. بۇ رايون ئاساسلىقى مۈرە بوغۇمىنى سىرتقا ئايلاندۇرۇش، يۇقىرىقى بىلەكنى ئارقىغا تارتىش (كېرىش) ۋە جەينەكنى تۈزلەش قاتارلىق ھەرىكەتلەرگە مەسئۇل بولغان كۈچلۈك مۇسكۇللار توپىدىن تەركىب تاپقان. بۇنىڭدىن باشقا، بۇ يەردىكى مۇرەككەپ قان تومۇر تورى ۋە نېرۋا سىستېمىسى قولنىڭ نورمال ئىقتىدارىنى ساقلاشتا ھەل قىلغۇچ رول ئوينايدۇ.