نۇرمەمەت دوختۇر

نۇرغۇن ئاتا-ئانىلار بالىلىرىغا كىتاب ئوقۇپ بېرىشنىڭ ياخشى ئادەت ئىكەنلىكىنى بىلىدۇ، لېكىن بۇ جەرياندا مېڭىدە يۈز بېرىدىغان ھەيران قالارلىق بىيولوگىيەلىك ئۆزگىرىشلەردىن خەۋەرسىز بولۇشى مۇمكىن. يېقىنقى زامان نېرۋا ئىلمى تەتقىقاتلىرى شۇنى ئىسپاتلىدىكى، بىر ئانا بالىسىغا كىتاب ئوقۇپ بەرگەندە، ئۇلارنىڭ مېڭە دولقۇنلىرى مىللىي سېكۇنت (سېكۇنتنىڭ مىڭدىن بىرى) پەرقى بىلەن ئۆزئارا ماسلىشىدۇ. بۇ پەقەت بىر تەرەپ سۆزلەپ يەنە بىر تەرەپ ئاڭلايدىغان ئاددىي جەريان بولماستىن، بەلكى «نېرۋا ماسلىشىشچانلىقى» (Neural Synchrony) دەپ ئاتىلىدىغان چوڭقۇر روھىي ۋە فىزىئولوگىيەلىك باغلىنىشتۇر.

كۈندىلىك تۇرمۇشىمىزدا تاتلىق يېمەكلىكلەر ۋە تەركىبىدە شېكەر مول بولغان ئىچىملىكلەر داستىخېنىمىزنىڭ ئايرىلماس بىر قىسمىغا ئايلىنىپ قالدى. نۇرغۇن كىشىلەر شېكەرنىڭ پەقەت «سەمىرىپ كېتىش» كىلا سەۋەب بولىدىغانلىقىنى ئويلايدۇ، ئەمما يېقىنقى مەزگىللەردىكى تىببىي تەتقىقاتلار شېكەرنىڭ ئىنسان بەدىنىگە، بولۇپمۇ مېڭە ئىقتىدارىغا بولغان زىيىنىنىڭ بىز ئويلىغاندىنمۇ ئېغىر ئىكەنلىكىنى ئىسپاتلىدى. ھەددىدىن زىيادە شېكەر ئىستېمال قىلىش پەقەت جىسمانىي ساغلاملىققىلا ئەمەس، بەلكى ئەقلىي ئىقتىدارغىمۇ زور تەھدىت ئېلىپ كەلمەكتە.

ئىنسان بەدىنىنىڭ ھەرىكەت ئىقتىدارىدا پۇت ۋە پاقالچاق قىسمىنىڭ رولى ئىنتايىن چوڭ بولۇپ، بولۇپمۇ پاقالچاقنىڭ ئالدى تەرىپىدىن پۇت دۈمبىسىگە سوزۇلغان مۇسكۇل، قان تومۇر ۋە نېرۋا سىستېمىسى مېڭىش، يۈگۈرۈش ۋە تەڭپۇڭلۇقنى ساقلاشتا ھەل قىلغۇچ ئەھمىيەتكە ئىگە. پۇت دۈمبىسى (Dorsum of foot) رايونى نۇرغۇنلىغان نازۇك قان تومۇر تورلىرى ۋە سەزگۈر نېرۋىلارنى ئۆز ئىچىگە ئالغان بولۇپ، كىلىنىكىلىق تەكشۈرۈشلەردە قان ئايلىنىش ئەھۋالىنى باھالاشتىكى مۇھىم كۆزنەك ھېسابلىنىدۇ.

ئىنسان بەدىنىنىڭ ھەرىكەت سىستېمىسىدا پاقالچاق ۋە پۇت قىسمى ئىنتايىن مۇرەككەپ ۋە نازۇك قۇرۇلمىغا ئىگە. بولۇپمۇ پاقالچاقنىڭ ئالدى ۋە سىرت تەرەپ قىسمىدىكى مۇسكۇللار پۇتنىڭ يەرگە تېگىشى، كۆتۈرۈلۈشى (Dorsiflexion) ۋە تەڭپۇڭلۇقنى ساقلىشىدا ھەل قىلغۇچ رول ئوينايدۇ. بۇ رايوندىكى نېرۋا ۋە قان تومۇر تورلىرى، پۇت بارماقلىرىنىڭ جانلىق ھەرىكىتىنى ۋە پۇت دۈمبىسىنىڭ سەزگۈسىنى تەمىنلەيدىغان بولۇپ، كىلىنىكىلىق تەكشۈرۈشلەردە مۇھىم ئەھمىيەتكە ئىگە.

ئىنسان بەدىنىنىڭ ھەرىكەت سىستېمىسىدا ساغرا ۋە يوتا ئارقا تەرەپ قىسمى ئىنتايىن مۇھىم ئورۇننى ئىگىلەيدۇ. بۇ رايوندىكى مۇسكۇللار، قان تومۇرلار ۋە نېرۋىلار بەدەننىڭ تىك تۇرۇشى، مېڭىشى، يۈگۈرۈشى ۋە ئېغىرلىق كۆتۈرۈشىدە ھەل قىلغۇچ رول ئوينايدۇ. بولۇپمۇ ساغرا قىسمىدىكى چوڭ مۇسكۇللار ۋە يوتا ئارقا تەرەپتىكى «ھامسترىڭ» (Hamstring) دەپ ئاتىلىدىغان مۇسكۇل توپى، شۇنداقلا بۇ يەردىن ئۆتىدىغان ئولتۇرغۇچ نېرۋىسى (Sciatic nerve) كىلىنىكىلىق ئاناتومىيەدە ئەڭ كۆپ دىققەت قىلىنىدىغان نۇقتىلاردۇر.

ئىنسان بەدىنىنىڭ ئارقا تەرەپ ھەرىكەت سىستېمىسىدا ساغرا (Gluteal region) ۋە يوتا (Thigh) قىسمى ئىنتايىن مۇھىم ئورۇننى ئىگىلەيدۇ. بۇ رايون بەدەننىڭ ئېغىرلىقىنى كۆتۈرۈش، مېڭىش، يۈگۈرۈش ۋە ئۆرە تۇرۇش قاتارلىق ھەرىكەتلەرنىڭ ئاساسىي كۈچ مەنبەسى ھېسابلىنىدۇ. بولۇپمۇ ساغرا قىسمىدىكى چوڭ مۇسكۇللار ۋە يوتا ئارقا تەرىپىدىكى ھامسترىڭ (Hamstring) مۇسكۇل گۇرۇپپىلىرى كىلىنىكىلىق تەكشۈرۈش ۋە تەنتەربىيە تېببىي ئىلمىدە دائىم تىلغا ئېلىنىدىغان نۇقتىلاردۇر.

ئىنسان بەدىنىنىڭ ھەرىكەت سىستېمىسىدا يوتا قىسمى، بولۇپمۇ ئۇنىڭ ئالدى ۋە ئىچكى تەرىپىدىكى ئاناتومىيىلىك قۇرۇلمىلار ئىنتايىن مۇرەككەپ ۋە ھالقىلىق ئەھمىيەتكە ئىگە. بۇ رايوندا يوتىنى ھەرىكەتلەندۈرگۈچى كۈچلۈك مۇسكۇل گۇرۇپپىلىرىدىن سىرت، تۆۋەندىكى مۈچىنى قان بىلەن تەمىنلەيدىغان چوڭ ئارتېرىيە تورى ۋە نېرۋا سىستېمىسىنىڭ شاخچىلىرى ئورۇنلاشقان. كىلىنىكىلىق داۋالاشتا، بولۇپمۇ يوتا قىسمىدىكى ئوپېراتسىيەلەر، قان تومۇر كېسەللىكلىرىنى داۋالاش ۋە نېرۋا توسۇش تېخنىكىلىرىدا، بۇ قۇرۇلمىلارنىڭ ئۆزئارا مۇناسىۋىتىنى ۋە چوڭقۇر قاتلامدىكى ئورنىنى ئېنىق بىلىش تەلەپ قىلىنىدۇ.

ئىنسان بەدىنىنىڭ ھەرىكەت سىستېمىسىدا يوتا قىسمى ئىنتايىن ھالقىلىق رول ئوينايدىغان بولۇپ، بولۇپمۇ يوتىنىڭ ئالدى ۋە ئىچكى تەرىپىدىكى ئاناتومىيىلىك قۇرۇلمىلار مۇرەككەپ ۋە مۇھىم ئەھمىيەتكە ئىگە. بۇ رايوندا بەدەننىڭ ئېغىرلىقىنى كۆتۈرۈش، مېڭىش ۋە يۈگۈرۈش ھەرىكەتلىرىنى ئىجرا قىلىدىغان كۈچلۈك مۇسكۇل گۇرۇپپىلىرىدىن سىرت، پۈتۈن تۆۋەندىكى مۈچىنى قان بىلەن تەمىنلەيدىغان چوڭ ئارتېرىيەلەر ۋە سەزگۈ-ھەرىكەت نېرۋا تورلىرى زىچ ئورۇنلاشقان. كىلىنىكىلىق داۋالاشتا، بولۇپمۇ تاشقى كېسەللىكلەر ئوپېراتسىيىسى، قان تومۇر كېسەللىكلىرىنى داۋالاش ۋە نېرۋا توسۇش تېخنىكىلىرىدا بۇ رايوننىڭ قۇرۇلمىسىنى پىششىق بىلىش ئىنتايىن زۆرۈر.

ئىنسان بەدىنىنىڭ ھەرىكەت سىستېمىسىدا يوتا (Thigh) قىسمى ئىنتايىن مۇھىم رول ئوينايدىغان بولۇپ، بولۇپمۇ يوتىنىڭ ئالدى ۋە ئىچكى تەرىپىدىكى ئاناتومىيىلىك قۇرۇلمىلار مۇرەككەپ ۋە ھالقىلىق ئەھمىيەتكە ئىگە. بۇ رايوندا بەدەننىڭ ئېغىرلىقىنى كۆتۈرۈش، مېڭىش ۋە يۈگۈرۈش ھەرىكەتلىرىنى ئىجرا قىلىدىغان كۈچلۈك مۇسكۇل گۇرۇپپىلىرىدىن سىرت، تۆۋەندىكى مۈچىنى قان بىلەن تەمىنلەيدىغان چوڭ ئارتېرىيەلەر ۋە نېرۋا تورلىرى ئورۇنلاشقان. كىلىنىكىلىق داۋالاشتا، بولۇپمۇ تاشقى كېسەللىكلەر ۋە قان تومۇر ئوپېراتسىيىلىرىدە بۇ رايوننىڭ قۇرۇلمىسىنى پىششىق بىلىش ئىنتايىن زۆرۈر.

ئىنسان بەدىنىنىڭ تۆۋەندىكى مۈچىسى (پۇت قىسمى) مۇرەككەپ قان ئايلىنىش ۋە نېرۋا تورىغا ئىگە بولۇپ، بولۇپمۇ يۈزە قەۋەتتىكى تېرە نېرۋىلىرى ۋە ۋىنالار كىلىنىكىلىق تەكشۈرۈش ۋە داۋالاشتا ئىنتايىن مۇھىم ئورۇندا تۇرىدۇ. بۇ سىستېما بەدەننىڭ تېرە سەزگۈسىنى يەتكۈزۈش ۋە يۈزە قىسىمدىكى قاننى يۈرەككە قايتۇرۇش ۋەزىپىسىنى ئۆتەيدۇ. تىببىي نۇقتىدىن ئالغاندا، ۋىنا ئوكۇلى ئۇرۇش، يوشۇرۇن ۋىنا ئوپېراتسىيىسى ۋە نېرۋا توسۇش قاتارلىق مەشغۇلاتلاردا بۇ قۇرۇلمىلارنىڭ ئورنىنى ئېنىق بىلىش تەلەپ قىلىنىدۇ.