نۇرمەمەت دوختۇر

سۈيدۈك ئاجرىتىش سىستېمىسى، كۆپىنچە سۈيدۈك يولى دەپمۇ ئاتىلىدۇ، بەدەننىڭ ئەڭ مۇھىم سىستېمىلىرىنىڭ بىرى بولۇپ، ئۇ بۆرەك، سۈيدۈك نەيچىسى، دوۋساق ۋە سۈيدۈك يولىدىن تەركىب تاپىدۇ. بۇ سىستېمىنىڭ ئاساسلىق ۋەزىپىسى قاندىكى كېرەكسىز ماددىلار ۋە ئارتۇق سۇيۇقلۇقنى سۈزۈپ، سۈيدۈك ھاسىل قىلىش ۋە ئۇنى بەدەن سىرتىغا چىقىرىش ئارقىلىق بەدەننىڭ ئىچكى مۇھىت مۇقىملىقىنى ساقلاش. تۆۋەندە بىز بۇ سىستېمىنىڭ ھەرقايسى تەركىبىي قىسىملىرىنى رەسىمگە بىرلەشتۈرۈپ تەپسىلىي تونۇشتۇرىمىز.

يېڭى تۇغۇلغان بوۋاقلار ئائىلىگە خۇشاللىق ئېلىپ كېلىدىغان بولسىمۇ، ئۇلارنىڭ نازۇك بەدىنى يەنە ئاتا-ئانىلاردىن ئالاھىدە كۆڭۈل بۆلۈش ۋە دىققەت قىلىشنى تەلەپ قىلىدۇ. بوۋاقلار تۇغۇلۇپ بىر قانچە ھەپتە ئىچىدە بىر قىسىم ئورتاق ساغلاملىق مەسىلىلىرىگە دۇچ كېلىشى مۇمكىن. بۇ ماقالە يېڭى تۇغۇلغان بوۋاقلاردا كۆپ ئۇچرايدىغان ساغلاملىق مەسىلىلىرى، ئۇنىڭ ئالامەتلىرى ۋە ھەل قىلىش چارىلىرىنى تەپسىلىي چۈشەندۈرۈپ ئۆتىمىز. ئاتا-ئانىلارنىڭ بۇ ئۇچۇرلارغا ئىگە بولۇشى بوۋاقلىرىنىڭ ساغلام ئۆسۈپ يېتىلىشىگە ياردەم بېرىدۇ.

بۆرەك كۆچۈرۈش ئوپېراتسىيىسى ئېغىر بۆرەك كېسەللىكلىرىگە گىرىپتار بولغان كىشىلەر ئۈچۈن ھاياتلىقنى ساقلاپ قېلىشتا ئىنتايىن مۇھىم بىر داۋالاش ئۇسۇلى. بۇ ماقالىدە، بۆرەك كۆچۈرۈش ئوپېراتسىيىسىنىڭ نېمە ئىكەنلىكى، نېمە ئۈچۈن قىلىنىدىغانلىقى، كىملەرگە ماس كېلىدىغانلىقى، بۆرەك مەنبەسى، ئوپېراتسىيەدىن كېيىنكى داۋالاش ۋە باشقا مۇھىم نۇقتىلار تەپسىلىي بايان قىلىنىدۇ.

ئىنسان كۆزىنىڭ نەزەرىيە جەھەتتىن 10 مىليونغا يېقىن ئوخشىمىغان رەڭ پەرقىنى ئايرىيالايدىغانلىقى مۆلچەرلەنگەن بولسىمۇ، كۈندىلىك تۇرمۇشىمىزدا بىز دائىم ئىشلىتىدىغان ۋە ئۇچرىتىدىغان رەڭلەرنىڭ سانى بۇنىڭدىن كۆپ ئاز. مەدەنىيەت، تىل ۋە جۇغراپىيەلىك ئورۇنلارنىڭ ئوخشىماسلىقىغا ئەگىشىپ، ھەر بىر رەڭگە بېرىلگەن ئىسىم ۋە مەنىلەرمۇ كۆپ خىل بولىدۇ. تۆۋەندىكى بۇ جەدۋەل دەل مۇشۇ نۇقتىدىن چىقىش قىلىپ، ئەڭ كۆپ ئۇچرايدىغان رەڭلەرنىڭ ئۇيغۇرچە، ئىنگلىزچە، تۈركچە ۋە خەنزۇچە بولۇپ تۆت خىل تىلدىكى ئاتىلىشى، رەڭنىڭ ئۆزى ۋە ئۇنىڭغا ماس كېلىدىغان HTML كودىنى بىر يەرگە جەملىدى. بۇ ئارقىلىق تور بەت لايىھەلىگۈچىلەر، تەرجىمانلار، سەنئەتكارلار ۋە تىل ئۆگەنگۈچىلەرگە قولايلىق يارىتىشنى مەقسەت قىلدۇق.

تۆمۈر تولۇقلاشنى ئۇنۇتماڭ، بولمىسا تۆمۈر ئادەممۇ چىدىيالمايدۇ.

ھەر بىر ئاتا-ئانا ئۈچۈن بوۋىقىنىڭ ساغلام، زېرەك بولۇپ ئۆسۈپ يېتىلىشى ئەڭ چوڭ ئارزۇ. بۇ جەرياندا، توغرا ۋە يېتەرلىك ئوزۇقلۇققا كاپالەتلىك قىلىش ئىنتايىن مۇھىم. بوۋاقلارنىڭ ئۆسۈپ يېتىلىش جەريانىدا ئالاھىدە ئېھتىياجلىق بولىدىغان ئىككى خىل ھالقىلىق ئوزۇقلۇق ماددا بار، ئۇلار بولسىمۇ ۋىتامىن D ۋە تۆمۈر. ئۇنداقتا بۇ ئىككى خىل ئوزۇقلۇقنى قاچان، قانچىلىك مىقداردا ۋە نېمە ئۈچۈن تولۇقلاش كېرەك؟

كۈز پەسلى كېلىپ، ھاۋا سالقىنلاشقاندا، بالىلارنىڭ ساغلاملىقى ئاتا-ئانىلار ئەڭ كۆڭۈل بۆلىدىغان مەسىلىگە ئايلىنىدۇ. مەكتەپ ۋە يەسلىلەرنىڭ باشلىنىشى، بالىلارنىڭ كۆپىنچە ۋاقتىنى مەكتەپتە ئۆتكۈزۈشى ھەرخىل ۋىرۇس ۋە باكتېرىيەلەرنىڭ تارقىلىشىغا شارائىت ھازىرلاپ بېرىدۇ. بالىلارنىڭ ئىممۇنىتېت سىستېمىسى تېخى تولۇق يېتىلمىگەنلىكى ئۈچۈن، بۇ پەسىلدە كېسەلگە گىرىپتار بولۇش خەۋپى يۇقىرى بولىدۇ. شۇڭلاشقا، كۈز پەسلىدە كۆپ كۆرۈلىدىغان بالىلار كېسەللىكلىرىنى چۈشىنىش ۋە ئۇنىڭدىن ئاكتىپلىق بىلەن ساقلىنىش ئىنتايىن مۇھىم.

ياشانغانلاردا نەپەس سىقىلىشى كۆپ ئۇچرايدىغان بولۇپ، بۇ ھەم ياشنىڭ چوڭىيىشىغا ئەگىشىپ فىزىئولوگىيىلىك ئۆزگىرىشلەردىن، ھەم بەزى كېسەللىكلەرنىڭ ئالامىتى سۈپىتىدە كېلىپ چىقىشى مۇمكىن. بۇ ئەھۋال ياشانغانلارنىڭ تۇرمۇش سۈپىتىگە ئېغىر تەسىر كۆرسىتىپلا قالماي، بەزىدە جىددىي داۋالاشنى تەلەپ قىلىدىغان ئەھۋاللارنىڭمۇ بىر ئىپادىسى بولىدۇ. شۇڭلاشقا، ياشانغانلار ۋە ئۇلارنىڭ ئائىلە-تاۋابىئاتلىرىنىڭ بۇ ھەقتە ئومۇمىي چۈشەنچىگە ئىگە بولۇشى ئىنتايىن مۇھىم.

بەدىنىمىزدىكى قان — مىلياردلىغان كىچىككىنە ھۈجەيرىلەردىن تەركىب تاپقان ھاياتلىق دەرياسىدۇر. بىز دائىم ئاڭلايدىغان قىزىل قان ھۈجەيرىسى, ئاق قان ھۈجەيرىسى ۋە قان پلاستىنكىلىرىنىڭ ھەممىسىنىڭ بىر ئورتاق «ئاتا-بوۋىسى» بار, ئۇ بولسىمۇ سۆڭەك يىلىكىدىكى غول قان ھۈجەيرىسى (blood stem cell) دۇر. بۇ مۆجىزىۋى غول ھۈجەيرە ئۆزلۈكسىز بۆلۈنۈش ۋە ئالاھىدىلىشىش ئارقىلىق, بەدەننىڭ ئېھتىياجىغا ئاساسەن ئوخشىمىغان ئىقتىدارغا ئىگە ھەر خىل قان ھۈجەيرىلىرىنى ھاسىل قىلىدۇ. بۇ مۇرەككەپ جەريان « قان ئىشلەپچىقىرىش » ( Hematopoiesis ) دەپ ئاتىلىدىغان بولۇپ, ئۇ ئىنسان ھاياتىنىڭ ھەر بىر مىنۇتىدا توختىماي داۋاملىشىپ تۇرىدۇ.

تاق يادرولۇق ھۈجەيرىلەر (مونوسىتلار) ئاق قان ھۈجەيرىلىرى ئىچىدىكى ھەجىمى ئەڭ چوڭ ھۈجەيرە تۈرى بولۇپ, بەدەننىڭ تۇغما ئىممۇنىتېت سىستېمىسىدا ئىنتايىن مۇھىم رول ئوينايدۇ. ئۇلار بەدەننىڭ «تازىلىقچى ئەسكەرلىرى» سۈپىتىدە, كېسەللىك قوزغاتقۇچى مىكروبلارنى, ئۆلگەن ھۈجەيرىلەرنى ۋە باشقا تاشقى ماددىلارنى يۇتۇپ يوقىتىدۇ. قان تەكشۈرۈش دوكلاتىدا, ئۇلارنىڭ مىقدارى ئادەتتە ئىككى خىل ئۇسۇلدا ئىپادىلىنىدۇ: مۇتلەق سان (Monocyte Count), يەنى ھەر لىتىر قاندىكى ھەقىقىي سانى; ۋە پىرسەنت (Monocyte Percentage), يەنى ئومۇمىي ئاق قان ھۈجەيرىلىرى ئىچىدە ئىگىلىگەن نىسبىتى.