نۇرمەمەت دوختۇر

پەن-تېخنىكىنىڭ تېز سۈرئەتتە تەرەققىي قىلىشىغا ئەگىشىپ، تېببىي تەتقىقات ساھەسىدە يەنە بىر زور بۆسۈش ھاسىل قىلىندى. ئەنگلىيە فېرانتىس كىرىك ئىنستىتۇتى (Francis Crick Institute) بىلەن شىۋىتسارىيەنىڭ AlveoliX بىئوتېخنىكا شىركىتى ھەمكارلىشىپ، دۇنيادىكى تۇنجى يەككە گېن ئارقىلىق كەلگەن ھەم ئادەم بەدىنىگە تەقلىد قىلىنغان «ئۆپكە ئۆزىكى» مودېلىنى مۇۋەپپەقىيەتلىك تەرەققىي قىلدۇردى. بۇ يېڭى تېخنىكا كەلگۈسىدە نەپەس يولى كېسەللىكلىرىنى خاسلاشتۇرۇپ داۋالاش ئۈچۈن پۈتۈنلەي يېڭى بىر سۇپا يارىتىپ بېرىشى مۇمكىنلىكى ئىلگىرى سۈرۈلمەكتە. مەزكۇر تەتقىقاتنىڭ ئەڭ يېڭى نەتىجىلىرى 2026-يىلى 1-ئاينىڭ 1-كۈنى دۇنيادىكى نوپۇزلۇق پەن-تېخنىكا ژۇرنىلى بولغان «Science Advances» (ئىلىم-پەن تەرەققىياتى) ژۇرنىلىدا رەسمىي ئېلان قىلىندى.

بىز دوختۇرخانىغا بېرىپ كېسەل كۆرسەتسەك، دائىم بىرىنچى باسقۇچتىلا قان ئېلىش تەلەپ قىلىنىدۇ. بۇ ھەقىقەتەن كىشىنى گۇمانلاندۇرىدۇ، نېمىشقا ھە دېسىلا قان ئالىدۇ؟ ئۇنىڭ ئۈستىگە بەزىدە يەنە بىر نەچچە نەيچە ئېلىشقا توغرا كېلىدۇ، ئۇنداقتا بۇ قانلار زادى قانداق بىر تەرەپ قىلىنىدۇ؟ بۈگۈن بىز دوختۇرخانىنىڭ قان ئالدۇرغانلىقىغا ئائىت ئىشلارنى تەپسىلىي سۆزلەپ باقايلى.

تاماكا چېكىش بىزنىڭ ئېڭىمىزدا ئىزچىل سالامەتلىككە زىيانلىق. مۇبادا تاماكىغا خۇمار بولۇپ قالسا تاشلاش ناھايىتى تەس. ئەمما يېقىندا توردا تاماكا چېكىپ بېسىم يېنىكلىتىش سالامەتلىككە پايدىلىق دېگەندەك قاراشلار پەيدا بولۇپ قالدى. تۇمان قاپلاپ تۇرغان مۇھىتتا ياشاۋاتقان ماڭا نىسبەتەن ئېيتقاندا، ئىشىنىشكە جۈرئەت قىلالمايمەن. زادى بۇ قاراشنىڭ نېمە ئاساسى بار؟

ئارتېرىيە قانىلى ئېتىلمەسلىك (PDA) تۇغما يۈرەك نۇقسانلىرىنىڭ بىر تۈرى بولۇپ، ئۇ ئاساسلىقى يېڭى تۇغۇلغان بوۋاقلاردا، بولۇپمۇ بالدۇر تۇغۇلۇپ قالغان بوۋاقلاردا كۆپ كۆرۈلىدۇ. بۇ ئەھۋالدا، ھامىلە مەزگىلىدە ئىنتايىن مۇھىم بولغان ئوچۇق بىر قان تومۇر تۇغۇلغاندىن كېيىن ئۆزلۈكىدىن ئېتىلمەي قېلىپ، يۈرەك ۋە ئۆپكىنىڭ نورمال خىزمىتىگە تەسىر كۆرسىتىدۇ.

يۈرەك دالانچە ئايرىش پەردىسى كەمتۈكلۈكى (ASD) تۇغما يۈرەك كېسەللىكلىرى ئىچىدە كۆپ ئۇچرايدىغان بىر تۈر بولۇپ، ئۇ يۈرەكنىڭ يۇقىرىقى ئىككى بوشلۇقى (دالانچە) ئوتتۇرىسىدىكى تامدا تۆشۈك بولۇشىنى كۆرسىتىدۇ. بۇ كېسەللىك كۆپىنچە ئەھۋالدا بالىلىق دەۋرىدە ئېنىق ئالامەت بەرمەسلىكى مۇمكىن، شۇڭا ئۇنى بالدۇر بايقىمىغاندا، قۇرامىغا يەتكەن مەزگىلدە يۈرەك ۋە ئۆپكىگە ئېغىر تەسىر كۆرسىتىشى مۇمكىن.

راك كېسىلىنى بالدۇر بايقاش ۋە توغرا دىياگنوز قويۇش، راك كېسىلىنى داۋالاش ئۈنۈمىنى ئاشۇرۇشنىڭ ئەڭ مۇھىم ئاچقۇچىدۇر. يېقىندا ئامېرىكا مىچىگان شىتاتلىق ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ تەتقىقاتچىلىرى تەرىپىدىن تەتقىق قىلىپ چىقىلغان يېڭى تىپتىكى رامان (Raman) تەسۋىر ھاسىل قىلىش سىستېمىسى، راك ھۈجەيرىلىرىنى ساغلام ھۈجەيرىلەردىن يۇقىرى سەزگۈرلۈك بىلەن پەرقلەندۈرۈش جەھەتتە زور بۆسۈش ھاسىل قىلدى. بۇ سىستېما كەلگۈسىدە راكنى بالدۇر سىناش ۋە دىياگنوز قويۇش مۇساپىسىنى تېزلىتىشتە مۇھىم رول ئوينايدۇ.

يۈرەك قېرىنچە ئايرىش پەردىسى كەمتۈكلۈكى (VSD) دۇنيا مىقياسىدا يېڭى تۇغۇلغان بوۋاقلاردا ئەڭ كۆپ ئۇچرايدىغان تۇغما يۈرەك نۇقسانلىرىنىڭ بىرى ھېسابلىنىدۇ. بۇ كېسەللىك يۈرەكنىڭ قۇرۇلمىسىدىكى ئۆزگىرىش سەۋەبىدىن قان ئايلىنىش سىستېمىسىغا ئارتۇقچە يۈك چۈشۈرۈپ، كۆپ خىل ساغلاملىق مەسىلىلىرىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىشى مۇمكىن.

ئەسنەش — ئىنسانلار ۋە نۇرغۇن ئومۇرتقىلىق ھايۋانلاردا كۆرۈلىدىغان تەبىئىي فىزىئولوگىيەلىك ھادىسە. گەرچە بىز كۈندە بىر قانچە قېتىم ئەسنەپ تۇرساقمۇ، لېكىن بۇ جەرياننىڭ ئارقىسىدىكى ھەقىقىي سەۋەبلەر ۋە ئۇنىڭ بەدەن ئۈچۈن قانداق ئەھمىيىتى بارلىقى نۇرغۇن كىشىلەرگە نامەلۇم. 

تۇغما يۈرەك كېسەللىكى (Congenital Heart Disease - CHD) — بوۋاق تۇغۇلغاندا يۈرىكىنىڭ قۇرۇلمىسىدا كۆرۈلىدىغان بىر ياكى بىر قانچە خىل نۇقسانلارنى كۆرسىتىدۇ. يۈرەك ھامىلىدارلىقنىڭ دەسلەپكى سەككىز ھەپتىسى ئىچىدە شەكىللىنىپ بولىدىغان بولغاچقا، بۇ مەزگىلدىكى ھەر قانداق توسالغۇ يۈرەك دىۋارلىرى، كلاپانلىرى ياكى تومۇرلىرىنىڭ نورمالسىز بولۇشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ. تۇغما يۈرەك كېسىلى دۇنيادا يېڭى تۇغۇلغان بوۋاقلار ئارىسىدا ئەڭ كۆپ كۆرۈلىدىغان تۇغما نۇقسان بولۇپ، ھەر 1000 بوۋاقتىن تەخمىنەن 8 دىن 10 غىچە بوۋاقتا بۇ ئەھۋال كۆرۈلىدۇ.

شىمالىي ياۋروپا ئەللىرىدە بوۋاقلارنى قىش كۈنلىرىدىمۇ سىرتتىكى سوغۇق ھاۋادا ئۇخلاتقۇزۇش ئۇزۇن يىللىق بىر ئەنئەنە ھېسابلىنىدۇ. نۇرغۇن كىشىلەرگە بۇ بىر خەتەرلىك ئىشتەك تۇيۇلۇشى مۇمكىن، ئەمما زامانىۋى تەتقىقاتلار بۇ خىل ئادەتنىڭ بوۋاقلارنىڭ جىسمانىي ۋە روھىي تەرەققىياتىغا كۆپ تەرەپلىمىلىك ئاكتىپ تەسىر كۆرسىتىدىغانلىقىنى ئىسپاتلىماقتا. سوغۇق ھاۋا بوۋاقلارنىڭ بەدەن فۇنكسىيەسىنى جانلاندۇرۇپ، ئۇلارنىڭ كېلەچەكتە تېخىمۇ ساغلام ئۆسۈپ يېتىلىشىگە ئاساس سالىدىكەن.