نۇرمەمەت دوختۇر

ئادەم بەدىنىنىڭ ئەڭ نازۇك ۋە مۇرەككەپ ئەزالىرىنىڭ بىرى بولغان قول، بولۇپمۇ ئالقان قىسمى، كۈندىلىك تۇرمۇشىمىزدىكى بارلىق تۇتۇش، سېزىش ۋە ئىنچىكە ھەرىكەتلەرنىڭ مەركىزىدۇر. ئالقاننىڭ ئاناتومىيەلىك قۇرۇلمىسى كۆپ قاتلاملىق بولۇپ، ئۇ پەقەت تېرە ۋە سۆڭەكتىنلا ئەمەس، بەلكى بىر-بىرى بىلەن زىچ گىرەلىشىپ كەتكەن مۇسكۇل گۇرۇپپىلىرى، ھاياتلىق مەنبەسى بولغان قان تومۇر تورلىرى ۋە سەزگۈ-ھەرىكەت بۇيرۇقلىرىنى يەتكۈزىدىغان نېرۋا سىستېمىسىدىن تەركىب تاپقان. بۇ قۇرۇلمىلارنىڭ ھەممىسى ناھايىتى تەرتىپلىك ئورۇنلاشقان بولۇپ، قولنىڭ چەپچىللىكى ۋە كۈچىنى بەلگىلەيدۇ.

ئىنسانلارنىڭ قولى، بولۇپمۇ ئالقان قىسمى، بەدەندىكى ئەڭ مۇرەككەپ ۋە نازۇك قۇرۇلمىلارنىڭ بىرى بولۇپ، ئۇ بىزنىڭ تۇتۇش، سېزىش ۋە ئىنچىكە ھەرىكەتلەرنى ئېلىپ بېرىشىمىزدا ھەل قىلغۇچ رول ئوينايدۇ. ئالقاننىڭ ئاناتومىيەلىك تۈزۈلۈشى كۆپ قاتلاملىق بولۇپ، تېرە ئاستىدىكى قوغدىغۇچى پەردىلەر، بارماقلارنى ھەرىكەتلەندۈرىدىغان مۇسكۇللار، ھاياتلىق مەنبەسى بولغان قان تومۇرلار ۋە سەزگۈ-ھەرىكەت بۇيرۇقلىرىنى يەتكۈزىدىغان نېرۋا تورلىرىدىن تەركىب تاپقان.

ئادەم بەدىنىنىڭ ئۈستۈنكى ئەزالىرى ئىچىدە، ئالدى بىلەكنىڭ ئارقا تەرىپى (Posterior Compartment) قولنىڭ نازۇك ۋە كۈچلۈك ھەرىكەتلىرىنى ئەمەلگە ئاشۇرۇشتا ھەل قىلغۇچ رول ئوينايدۇ. بۇ رايوندىكى مۇسكۇللار ئاساسلىقى «تۈزلىگۈچى» (Extensor) تۈرىگە تەۋە بولۇپ، ئۇلار بىلەيزۈك بوغۇمىنى كۆتۈرۈش، بارماقلارنى ئېچىش ۋە باش بارماقنى ھەرىكەتلەندۈرۈش خىزمىتىنى ئۆتەيدۇ. بۇ قىسىمدىكى مۇسكۇل ۋە نېرۋىلارنىڭ زەخىملىنىشى كۆپىنچە «بىلەيزۈك ساڭگىلاش» قاتارلىق كىلىنىكىلىق ئالامەتلەرنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ.

ئادەم بەدىنىنىڭ ئۈستۈنكى ئەزالىرى ئىچىدە، ئالدى بىلەك قىسمى ئەڭ مۇرەككەپ ۋە نازۇك ھەرىكەتلەرنى ئىجرا قىلىدىغان مۇھىم رايوندۇر. بولۇپمۇ ئالدى بىلەكنىڭ ئالدى تەرىپىدىكى مۇسكۇل، قان تومۇر ۋە نېرۋا تورى قولنىڭ چەپچىل ھەرىكىتى، بارماقلارنىڭ پۈكۈلۈشى ۋە بىلەكنىڭ ئايلىنىشىدا ھەل قىلغۇچ رول ئوينايدۇ. بۇ رايوندىكى ئاناتومىيەلىك قۇرۇلمىلار چوڭقۇر ۋە يۈزە قاتلاملارغا بۆلۈنگەن بولۇپ، ھەربىر تال مۇسكۇل ۋە نېرۋىنىڭ ئۆزىگە خاس ئىقتىدارى بار.

ئالدى بىلەك (Forearm) ئىنسان بەدىنىدىكى ئەڭ مۇرەككەپ ۋە نازۇك ھەرىكەت ئىقتىدارىغا ئىگە رايونلارنىڭ بىرى بولۇپ، بولۇپمۇ ئۇنىڭ ئالدى تەرىپى (Anterior compartment) قولنىڭ تۇتۇش، قاماللاش ۋە بىلەكنى ئايلاندۇرۇش قاتارلىق ئىقتىدارلىرىنى ئىجرا قىلىدىغان مۇھىم پۈككۈچى مۇسكۇللار توپىدىن تەركىب تاپقان. بۇ رايوندا مۇسكۇللار قاتمۇ-قات ئورۇنلاشقان بولۇپ، ئۇلارنىڭ ئارىسىدىن قولنى قان بىلەن تەمىنلەيدىغان ئاساسلىق ئارتېرىيەلەر ۋە قولنىڭ سېزىم-ھەرىكەت ئىقتىدارىنى باشقۇرىدىغان چوڭ نېرۋا غوللىرى ئۆتىدۇ. بۇ قۇرۇلمىلارنى تەپسىلىي چۈشىنىش، قول تاشقى كېسەللىكلىرى، جىددىي قۇتقۇزۇش ۋە نېرۋا كېسەللىكلىرىگە دىئاگنوز قويۇشتا ئىنتايىن مۇھىم ئەھمىيەتكە ئىگە.

ئادەم بەدىنىنىڭ مۈرە ۋە يۇقىرىقى بىلەك قىسمىنىڭ ئارقا تەرىپى، ھەرىكەت سىستېمىسىدىكى ئەڭ مۇھىم رايونلارنىڭ بىرى ھېسابلىنىدۇ. بۇ رايون ئاساسلىقى مۈرە بوغۇمىنى سىرتقا ئايلاندۇرۇش، يۇقىرىقى بىلەكنى ئارقىغا تارتىش (كېرىش) ۋە جەينەكنى تۈزلەش قاتارلىق ھەرىكەتلەرگە مەسئۇل بولغان كۈچلۈك مۇسكۇللار توپىدىن تەركىب تاپقان. بۇنىڭدىن باشقا، بۇ يەردىكى مۇرەككەپ قان تومۇر تورى ۋە نېرۋا سىستېمىسى قولنىڭ نورمال ئىقتىدارىنى ساقلاشتا ھەل قىلغۇچ رول ئوينايدۇ.

ئادەم بەدىنىنىڭ يۇقىرىقى مۈچە قىسمى، بولۇپمۇ مۈرە ۋە يۇقىرىقى بىلەك رايونى، ھەرىكەت ئىقتىدارى ئەڭ كۈچلۈك ۋە قۇرۇلمىسى ئەڭ مۇرەككەپ رايونلارنىڭ بىرى ھېسابلىنىدۇ. بۇ رايوننىڭ ئالدى تەرىپى ئاساسلىقى يۇقىرىقى بىلەكنى پۈككۈچى مۇسكۇللار توپى (Flexor compartment) دىن تەركىب تاپقان بولۇپ، ئۇلارنىڭ ئارىسىدىن پۈتۈن قولنى قان بىلەن تەمىنلەيدىغان چوڭ ئارتېرىيەلەر ۋە قولنىڭ ھەرىكىتىنى باشقۇرىدىغان مۇھىم نېرۋا تۇتاملىرى ئۆتىدۇ. بۇ قۇرۇلمىلارنىڭ ئورۇنلىشىشى ۋە قوشنا مۇناسىۋىتىنى چۈشىنىش، سۆڭەك تاشقى كېسەللىكلەر ئوپېراتسىيىسى، نېرۋا زەخىملىنىشىنى داۋالاش ۋە قان تومۇر كېسەللىكلىرىگە دىئاگنوز قويۇشتا ئىنتايىن مۇھىم.

يۇقىرىقى مۈچە (قول) نىڭ يۈزەكى ئاناتومىيەلىك تۈزۈلۈشى، بولۇپمۇ تېرە نېرۋىلىرى ۋە يۈزە ۋىنالىرىنىڭ تارقىلىشى كىلىنىكىلىق تىبابەتتە ئىنتايىن مۇھىم ئەھمىيەتكە ئىگە. تېرە ئاستىغا جايلاشقان بۇ تورسىمان قۇرۇلمىلار بەدەننىڭ سېزىش ئىقتىدارىنى ۋە قان ئايلىنىشنىڭ قايتىش يولىنى تەشكىل قىلىدۇ. تېرە نېرۋىلىرى تاشقى مۇھىتتىكى تېمپېراتۇرا، ئاغرىق ۋە سېزىمنى مەركىزىي نېرۋا سىستېمىسىغا يەتكۈزسە، يۈزە ۋىنالىرى بارماق ئۇچىدىن باشلاپ قاننى يىغىپ يۈرەككە قايتۇرۇش ۋە بەدەن تېمپېراتۇرىسىنى تەڭشەش رولىنى ئوينايدۇ.

بويۇن يىلتىز قىسمى (Root of the Neck) ئىنسان بەدىنىدىكى ئەڭ مۇرەككەپ ۋە ھاياتلىق ئۈچۈن مۇھىم بولغان ئۆتۈشمە رايونلارنىڭ بىرى ھېسابلىنىدۇ. بۇ رايون بويۇن بىلەن كۆكرەك قەپىزى تۇتاشقان جايغا جايلاشقان بولۇپ، ئۇ پەقەت بىر جۇغراپىيىلىك چېگرا بولۇپلا قالماستىن، بەلكى مېڭە، بويۇن، يۇقىرىقى مۈچ ۋە كۆكرەك بوشلۇقى ئارىسىدىكى قان ئايلىنىش ۋە نېرۋا سىگناللىرىنى يەتكۈزۈشتىكى مەركىزىي تۈگۈندۇر. بۇ يەردە چوڭ قان تومۇرلار، ھاياتلىق ئۈچۈن مۇھىم نېرۋىلار ۋە قالقان بەزگە ئوخشاش ئىچكى ئاجراتما ئەزالىرى زىچ ئورۇنلاشقان.

قولتۇق ئويمىنى (Axilla) ئىنسان بەدىنىدىكى ئەڭ مۇرەككەپ ۋە مۇھىم ئاناتومىيەلىك بوشلۇقلارنىڭ بىرى بولۇپ، ئۇ پەقەتلا بىر چۇڭقۇرلۇق بولماستىن، بەلكى بويۇن قىسمىدىن يۇقىرىقى مۈچكە (قولغا) ئۆتىدىغان مۇھىم قان تومۇرلار ۋە نېرۋىلارنىڭ ئۆتۈشمە يولىدۇر. بۇ يەر كۆكرەك دىۋارى، تاغاق سۆڭىكى ۋە يۇقىرىقى بىلەك ئارىلىقىغا جايلاشقان بولۇپ، ئۇنىڭ ئىچكى قۇرۇلمىسىنى چۈشىنىش تاشقى كېسەللىكلەر ئوپېراتسىيىسى، ناركوز ۋە رادىئولوگىيەلىك دىئاگنوز قويۇشتا ئىنتايىن مۇھىم ئەھمىيەتكە ئىگە. بولۇپمۇ سۈت بېزى راكىنىڭ لىمفا تۈگۈنىگە يۆتكىلىشىنى تەكشۈرۈش ۋە بىلەك نېرۋا تۈگۈنى (Brachial plexus) توسۇش مەشغۇلاتلىرىدا بۇ ئاناتومىيەلىك بىلىملەر ھەل قىلغۇچ رول ئوينايدۇ.