نۇرمەمەت دوختۇر

ئىممۇنىتېت سىستېمىسى بەدەننىڭ تەبىئىي مۇداپىئە سىستېمىسى بولۇپ، ئۇنى كۈچەيتىش ئۈچۈن ساغلام ئوزۇقلىنىش، يېتەرلىك ئۇيقۇ ۋە ئىلمىي تۇرمۇش ئادىتى ئىنتايىن مۇھىم. بۇ ماقالىدە ئەڭ يېڭى تەتقىقاتلارغا ئاساسەن ئىممۇنىتېت كۈچىنى ئاشۇرۇشنىڭ سىرلىرى تونۇشتۇرۇلىدۇ.

ھەيز مەزگىلىدە جىنسىي مۇناسىۋەت ئۆتكۈزۈش تىببىي جەھەتتىن مەلۇم خەتەرلەرگە ئىگە بولۇپ، يۇقۇملىنىش نىسبىتىنى ئاشۇرۇۋېتىدۇ؛ شۇڭا بۇ مەزگىلدىكى فىزىئولوگىيىلىك ئۆزگىرىشلەرنى ۋە ساقلىنىش تەدبىرلىرىنى بىلىۋېلىش ئىنتايىن مۇھىم.

مېڭە قان تومۇر كەپلەشمىسى ( Cerebrovascular Thrombosis or Embolism ) قان نۆكچىسى ياكى باشقا يات ماددا چوڭ مېڭىنى تەمىنلەيدىغان قان تومۇرنى توسۇۋېلىپ، قىسمەن مېڭە توقۇلمىلىرىنىڭ قان بىلەن تەمىنلىنىشى ئۈزۈلۈپ قېلىپ، مېڭىگە قان يېتىشمەسلىك ياكى مېڭە تىقىلمىسىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىشنى كۆرسىتىدۇ. بۇ بىر خىل جىددىي، خەتەرلىك پاتولوگىيىلىك ھالەت بولۇپ، تېز پەرقلەندۈرۈش ۋە جىددىي داۋالاشقا توغرا كېلىدۇ.

غالجىر كېسىلى ( Rabies ) بىر خىل جانغا زامىن بولىدىغان ۋىرۇسلۇق كېسەللىك بولۇپ، ئاساسلىقى غالجىر ۋىرۇسى بىلەن يۇقۇملانغان ھايۋانلارنىڭ چىشلىشى، تاتىلىشى ياكى بۇزۇلغان تېرىنى يالاپ يالىشى ئارقىلىق تارقىلىدۇ. غالجىر ۋىرۇسى ئاساسلىقى مەركىزىي نېرۋا سىستېمىسىغا تەسىر كۆرسىتىدۇ، يۇقۇملانغاندىن كېيىن ۋاقتىدا داۋالانمىسا، ئېغىر مېڭە ياللۇغىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىپ، ئاخىرىدا ئۆلۈمنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ. غالجىر كېسىلىنىڭ يوشۇرۇن مەزگىلى ئادەتتە بىر ئايدىن ئۈچ ئايغىچە بولىدۇ، ئايرىم ئەھۋالدا قىسقا بولغاندا بىر ھەپتە ياكى بىر يىلدىن ئارتۇق بولىدۇ، كونكرېت قىلىپ ئېيتقاندا، ۋىرۇس بېسىپ كىرگەن ئورۇن، يارا ئېغىزىنىڭ ئېغىرلىق دەرىجىسى ۋە ۋىرۇس مىقدارىغا باغلىق بولىدۇ.

ئۆسمۈرلۈك دەۋرىدە جىنسىي ساغلاملىق بىلىملىرىنىڭ كەمچىل بولۇشى ياشلارنىڭ جىسمانىي ۋە روھىي ساغلاملىقىغا ئېغىر تەسىر كۆرسىتىدىغان يۇقىرى خەتەرلىك قارارلارنى چىقىرىشىغا سەۋەب بولىدۇ. بۇ ماقالىدە جىنسىي تەربىيەنىڭ ياشلارنىڭ قارار چىقىرىش جەريانىدىكى مۇھىملىقى ۋە تىببىي تەتقىقاتلارنىڭ بۇ ھەقتىكى قاراشلىرى تەپسىلىي بايان قىلىنىدۇ.

جىگەر بەدىنىمىزدىكى ئەڭ چوڭ خىمىيەلىك زاۋۇت بولۇپ، ئۇ قاننى سۈزۈش، زەھەرلىك ماددىلارنى چىقىرىش ۋە ئوزۇقلۇق ماددىلارنى ساقلاشقا مەسئۇل. نۇرغۇن كىشىلەر "جىگەرنى تازىلاش" دېگەندە قىسقا مۇددەتلىك شەربەت ئىچىش ياكى دورا يېيىشنى كۆزدە تۇتىدۇ، ئەمما ئەڭ ئۈنۈملۈك يول جىگەرنىڭ ئۆز ئىقتىدارىنى قوغداش ۋە ئۇنىڭغا يۈك بولىدىغان ئامىللارنى ئازايتىشتۇر.

ئۇزۇن مۇددەتلىك ئۇيقۇسىزلىق پەقەت روھىي چارچاشلا ئەمەس، بەلكى يۈرەك قان تومۇر، ئىممۇنىتېت سىستېمىسى ۋە مېتابولىزمغا ئېغىر زىيان يەتكۈزۈپ، ھاياتقا تەھدىت سالىدىغان كېسەللىكلەرنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ.

تېببىي ساھەدىكى ئەڭ يېڭى ئىزدىنىشلەر ياشلار ئارىسىدا ئېغىر كېسەللىكلەرنىڭ ئالامەتلىرىنى سەل چاغلاش خاھىشىنىڭ يۇقىرىلىقىنى كۆرسەتمەكتە؛ ئەنقەرەدە زۇكام دەپ ئويلىغان بىر ياشنىڭ بەدىنىدىن 4-باسقۇچلۇق راك كېسىلى بايقالدى.

جىنسىي يۇقۇملۇق كېسەللىكلەر ۋاقتىدا داۋالانمىغاندا، ئەر-ئاياللارنىڭ كۆپىيىش سىستېمىسىغا ئېغىر زىيان يەتكۈزۈپ، تۇغماسلىقنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ. كۆپىنچە ئەھۋاللاردا ئالامەتسىز كۆرۈلىدىغان بۇ كېسەللىكلەر كېيىنچە بالياتقۇ تۇرۇبىسىنىڭ توسۇلۇپ قېلىشى ۋە ئىسپېرما سۈپىتىنىڭ تۆۋەنلىشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ.

ھەيز كېسىلىش دەۋرى ئاياللار ھاياتىدىكى تەبىئىي بىر فىزىئولوگىيەلىك جەريان بولۇپ، ئۇ تۇغۇت قۇۋۋىتىنىڭ ئاخىرلىشىشى ۋە گورمونلارنىڭ تەڭشىلىشىگە ۋەكىللىك قىلىدۇ. بۇ دەۋردىكى ئۆزگىرىشلەرنى توغرا چۈشىنىش، ساغلام ئوزۇقلىنىش، روھىي ھالەتنى تەڭشەش ۋە مۇۋاپىق چېنىقىش ئارقىلىق، بۇ بۇرۇلۇش نۇقتىسىدىن تېخىمۇ نەپىس، ساغلام ۋە ئۆزىگە ئىشەنچ بىلەن ئۆتكىلى بولىدۇ.