نۇرمەمەت دوختۇر

ئىنسان ئومۇرتقا تۈۋرۈكىنىڭ ئەڭ ئاخىرقى قىسمىنى تەشكىل قىلىدىغان توققۇز كۆز سۆڭىكى ۋە قۇيرۇق سۆڭىكى، گەرچە كىچىك بولسىمۇ، لېكىن بەدەننىڭ تىرەك قۇرۇلمىسى ۋە ھەرىكەت فۇنكسىيەسىدە ئىنتايىن مۇھىم رول ئوينايدۇ. توققۇز كۆز سۆڭىكى ئومۇرتقا تۈۋرۈكىنى داس سۆڭىكىگە تۇتاشتۇرۇپ، بەدەننىڭ ئېغىرلىقىنى تۆۋەنكى پۇتلارغا يەتكۈزىدىغان كۆۋرۈكلۈك رولىنى ئوينايدۇ. قۇيرۇق سۆڭىكى بولسا ئومۇرتقىنىڭ ئەڭ ئاخىرقى ئۇچى بولۇپ، بىر قىسىم مۇسكۇل ۋە bağ توقۇلمىلىرىغا تۇتۇش نۇقتىسى بىلەن تەمىنلەيدۇ. بۇ ماقالىدە بۇ ئىككى مۇھىم سۆڭەكنىڭ ئالدى ۋە ئارقا يۈزىدىكى ئىنچىكە قۇرۇلمىلىرى تەپسىلىي تونۇشتۇرۇلىدۇ.

بەل ئومۇرتقىسى، ئىنسان ئومۇرتقا تۈۋرۈكىنىڭ تۆۋەنكى قىسمىغا جايلاشقان بولۇپ، كۆكرەك ئومۇرتقىلىرى بىلەن داس سۆڭىكى ئارىلىقىنى تۇتاشتۇرۇپ تۇرىدۇ. ئادەتتە بەش دانە ئايرىم ئومۇرتقا سۆڭىكىدىن تەركىب تاپقان بۇ قۇرۇلما، يۇقىرىدىن تۆۋەنگە قاراپ L1 دىن L5 قىچە نومۇرلىنىدۇ. بۇ بەش ئومۇرتقا پۈتكۈل ئومۇرتقا تۈۋرۈكىدىكى ئەڭ چوڭ ۋە ئەڭ كۈچلۈك سۆڭەكلەر ھېسابلىنىدۇ، چۈنكى ئۇلار ئۈستۈنكى بەدەننىڭ بارلىق ئېغىرلىقىنى كۆتۈرۈپ، داس سۆڭىكىگە ئېغىرلىق چۈشۈشنى ئازايتىشتەك مۇھىم ۋەزىپىنى ئۆتەيدۇ.

ئىنسان ئومۇرتقا تۈۋرۈكى بەدەننىڭ ئاساسلىق تىرەك قۇرۇلمىسى بولۇپ، ئۇ نۇرغۇن ئومۇرتقا سۆڭەكلىرىنىڭ ئۈستى-ئۈستىلەپ تىزىلىشىدىن ھاسىل بولغان. كۆكرەك ئومۇرتقىسى ئومۇرتقا تۈۋرۈكىنىڭ كۆكرەك قىسمىغا جايلاشقان بولۇپ، جەمئىي 12 دانە ئومۇرتقىدىن تەركىب تاپىدۇ. ئۇ يۇقىرىدىن بويۇن ئومۇرتقىسىغا، تۆۋەندىن بەل ئومۇرتقىسىغا تۇتىشىدۇ ھەمدە قوۋۇرغىلار بىلەن بوغۇم ھاسىل قىلىپ، كۆكرەك قەپىسىنى شەكىللەندۈرۈشتە ئىنتايىن مۇھىم رول ئوينايدۇ. بۇ ماقالىدە كۆكرەك ئومۇرتقىسىنىڭ ئاناتومىيىلىك تۈزۈلۈشى رەسىم ئارقىلىق تەپسىلىي تونۇشتۇرۇلىدۇ.

بالاغەت مەزگىلى بالىلارنىڭ بوي ئېگىزلىكىدىكى ئەڭ ئاخىرقى ھەم ئەڭ تېز ئۆسۈش پۇرسىتى ھېسابلىنىدۇ. نۇرغۇن ئاتا-ئانىلار «بالام يەنە ئۆسەلەمدۇ؟»، «ئۇنىڭ بويى يەنە قانچىلىك ئۆسەلەيدۇ؟» دېگەندەك سوئاللار بىلەن كۆڭۈل بۆلىدۇ. بىر بالىنىڭ بالاغەت مەزگىلىدىن ئىلگىرى ۋە كېيىن داۋاملىق ئۆسۈپ-ئۆسەلمەيدىغانلىقىنى توغرا باھالاش، بالىنىڭ ئاخىرقى بوي ئېگىزلىكىگە يېتىشىدە ھالقىلىق رول ئوينايدۇ. 

بويۇن ئومۇرتقىسى ئىنسانلارنىڭ ئومۇرتقا تۈۋرۈكىنىڭ ئەڭ يۇقىرى قىسمى بولۇپ، باش سۆڭىكى بىلەن كۆكرەك ئومۇرتقىسى ئارىلىقىغا جايلاشقان. ئۇ جەمئىي يەتتە ئومۇرتقا سۆڭىكىدىن تەركىب تاپقان بولۇپ، باشنى تىرەش، بويۇننىڭ ھەرىكىتىنى ئىشقا ئاشۇرۇش ۋە ئىنتايىن مۇھىم بولغان ھاياتلىق نېرۋا مەركىزى-يۇلۇننى قوغداش قاتارلىق كۆپ خىل فۇنكسىيەلەرنى ئۆتەيدۇ. بۇ ئومۇرتقىلارنىڭ ئۆزگىچە تۈزۈلۈشى ئۇنىڭغا يۇقىرى دەرىجىدىكى جانلىقلىق ۋە مۇقىملىق ئاتا قىلغان بولۇپ، بۇ ماقالىدە بويۇن ئومۇرتقىسىنىڭ يۇقىرى يۈزىدىن كۆرۈنىدىغان ئاساسلىق ئاناتومىيىلىك قۇرۇلمىلىرى تەپسىلىي تونۇشتۇرۇلىدۇ. 

يەتتىنچى بويۇن ئومۇرتقىسى (C7)، يەنى «دۆڭچە ئومۇرتقا» (Vertebra Prominens) دەپمۇ ئاتىلىدۇ، بويۇن ئومۇرتقىلىرىنىڭ ئەڭ ئاخىرقىسى بولۇپ، بويۇن بىلەن كۆكرەك بۆلىكى ئوتتۇرىسىدىكى مۇھىم ئۆتكۈنچى رايونغا جايلاشقان. ئۇنىڭ ئەڭ كۆرۈنەرلىك ئالاھىدىلىكى ئۇزۇن ھەم ئايرىلماس بىسلىق ئۆسۈكچىسى بولۇپ، بويۇننى ئەگگەندە تېرە ئاستىدىن ئاسانلا بىلىنىپ تۇرىدۇ، شۇڭا ئۇ كلىنىكىلىق تەكشۈرۈشتە ئومۇرتقىلارنى سانايدىغان مۇھىم ئاناتومىيىلىك بەلگە ھېسابلىنىدۇ.

ئۈلگۈجەك ئومۇرتقىسى، يەنى ئىككىنچى بويۇن ئومۇرتقىسى (C2)، ئۆزگىچە ئاناتومىيىلىك قۇرۇلمىسى ۋە فۇنكسىيەسى بىلەن بويۇن ئومۇرتقىلىرى ئىچىدە ھالقىلىق ئورۇن تۇتىدۇ. ئۇ بىرىنچى بويۇن ئومۇرتقىسى (Atlas) نىڭ تۆۋىنىگە جايلاشقان بولۇپ، ئۆزىگە خاس بولغان «چىشسىمان ئۆسۈكچە» ئارقىلىق ھالقىسىمان ئومۇرتقىنىڭ ئايلىنىشى ئۈچۈن مۇقىم بىر ئوق رولىنى ئوينايدۇ. باشنىڭ سول-ئوڭغا بۇرۇلۇش ھەرىكىتىنىڭ زور كۆپ قىسمى دەل مۇشۇ ھالقىسىمان-ئۈلگۈچە ئومۇرتقا بوغۇمىدا (atlanto-axial joint) ئەمەلگە ئاشىدىغان بولغاچقا، ئۈلگۈجەك ئومۇرتقىسىنىڭ ئاناتومىيىلىك قۇرۇلمىسىنى چوڭقۇر چۈشىنىش، بويۇن زەخىملىنىشلىرى ۋە مۇناسىۋەتلىك كېسەللىكلەرگە دىئاگنوز قويۇش ھەمدە داۋالاشتا ئىنتايىن مۇھىمدۇر.

ھالقىسىمان ئومۇرتقا (Atlas)، يەنى بىرىنچى بويۇن ئومۇرتقىسى (C1)، ئومۇرتقا تۈۋرۈكىنىڭ ئەڭ يۇقىرى قىسمىغا جايلاشقان ئىنتايىن ئۆزگىچە سۆڭەك قۇرۇلمىسىدۇر. ئۇنىڭدا باشقا ئومۇرتقىلارغا خاس بولغان ئومۇرتقا گەۋدىسى ۋە كەتمەن ئۆسۈكى بولمايدۇ، ئەكسىچە ئالدى-ئارقا ياي (دوغا) ۋە ئىككى يان پارچىسىدىن تەركىب تاپقان ھالقىسىمان شەكىلدە بولىدۇ.

بالىنىڭ ئۆسۈپ يېتىلىش جەريانى ھەر بىر ئاتا-ئانىنى ئەڭ كۆپ ئەندىشىگە سالىدىغان مەسىلىلەرنىڭ بىرى. نورمال ئەھۋالدا، قىزلار 8 ياشتىن 13 ياشقىچە بولغان ئارىلىقتا بالاغەتكە يېتىش مەزگىلىگە قەدەم قويىدۇ. لېكىن، بەزى قىزلاردا بۇ فىزىئولوگىيىلىك ئۆزگىرىشلەر 8 ياشتىن بۇرۇن باشلىنىپ كېتىدۇ. ئەگەر قىزىڭىزدا 8 ياشتىن بۇرۇن قولتۇق ئاستى ۋە جىنسىي ئەزا ئەتراپىدا تۈك ئۆسۈش، كۆكرەكنىڭ چوڭىيىشى ياكى ھەيىز كېلىش (Menstruation) قاتارلىق ئەھۋاللار كۆرۈلسە، بۇ «جىنسىي بالدۇر پىشىش» (Precocious Puberty) نىڭ ئالامىتى بولۇشى مۇمكىن. بۇنداق ئەھۋالغا يولۇققاندا، ئالدىراپ-تېنەپ قورقۇپ كېتىشنىڭ ئورنىغا، ئىلمىي ئۇسۇللار ئارقىلىق مەسىلىنى توغرا چۈشىنىش ۋە ھەل قىلىش ئىنتايىن مۇھىم.

دوختۇرخانىلاردا كۆپ ئۇچرايدىغان بىر كۆرۈنۈش شۇكى، دوختۇر: «بالىڭىز قاچان يېتىلىشكە باشلىدى؟» دەپ سورىسا، ئاتا-ئانىلار: «قاچان باشلانغىنىنى بىلمەيمىز، تېخى ئادىتى كەلمىدى» دەپ جاۋاب بېرىدۇ. نۇرغۇن ئاتا-ئانىلارنىڭ پەرزەنتلىرىنىڭ يېتىلىش جەريانىغا كۆڭۈل بۆلمەيدىغانلىقى ۋە بالاغەتلىك دەۋرىگە ئائىت ئاساسىي بىلىملەرنى چۈشەنمەيدىغانلىقىنى ھىس قىلالايمىز. بۇ سەۋەبتىن، نۇرغۇن قىزلارنىڭ بوي ئېگىزلىكىنى كۆرسىتىشكە كەلگەندە، يېتىلىش دەۋرىنىڭ ئوتتۇرا ياكى ئاخىرقى مەزگىللىرىگە كېلىپ قالغان بولىدۇ.