نۇرمەمەت دوختۇر

كۆرۈش — ئىنساننىڭ تاشقى دۇنيانى ھېس قىلىشىدىكى ئەڭ مۇھىم تۇيغۇلارنىڭ بىرى. بىز كۆرىدىغان ھەر بىر مەنزىرە، رەڭ ۋە شەكىل ئەمەلىيەتتە نۇر سىگنالىنىڭ كۆزدىن باشلاپ مېڭىنىڭ چوڭقۇر قەۋىتىگىچە بولغان مۇرەككەپ ۋە ئىنچىكە نېرۋا يولىدىن ئۆتۈپ، بىر تەرەپ قىلىنىشىنىڭ نەتىجىسىدۇر. بۇ جەريان پەقەت كۆزنىڭ ئوپتىكىلىق ئىقتىدارىغىلا تايىنىپ قالماستىن، بەلكى كۆرۈش تورلۇق پەردىسىدىكى مىليونلىغان فوتورېتسېپتور ھۈجەيرىلىرىدىن تارتىپ، كۆرۈش نېرۋىسى، كۆرۈش قايچىلاشمىسى، كۆرۈش تۇتامى ئارقىلىق ئەڭ ئاخىرىدا چوڭ مېڭىنىڭ ئارقا يېڭىپىچەك بېلىكىدىكى كۆرۈش پوستىغىچە بولغان بىر قاتار نېرۋا قۇرۇلمىلىرىنىڭ يۇقىرى دەرىجىدە ماسلىشىپ ئىشلىشىنى تەلەپ قىلىدۇ.

خاس سېزىم (Proprioception)، كۆپىنچە ھاللاردا «ئالتىنچى تۇيغۇ» دەپمۇ ئاتىلىدۇ، ئۇ بەدىنىمىزنىڭ ھەر بىر قىسمىنىڭ بوشلۇقتىكى ئورنى، ھەرىكىتى ۋە كۈچىنى كۆزىمىز بىلەن كۆرمەي تۇرۇپ ھېس قىلالايدىغان مۇھىم ئىقتىداردۇر. بۇ مۇرەككەپ نېرۋا مېخانىزمى مۇسكۇللار، بوغۇملار ۋە پەيلەردىكى ئالاھىدە رېتسېپتورلاردىن باشلىنىپ، يۇلۇن ئارقىلىق مېڭىنىڭ ئوخشىمىغان رايونلىرىغا ئۇچۇر يوللايدۇ. بۇ ئۇچۇرلار بىزنىڭ تەكشى ۋە ماسلاشقان ھەرىكەتلەرنى قىلىشىمىز، تىك تۇرالىشىمىز ۋە مۇھىتقا ماسلىشىشىمىز ئۈچۈن ھالقىلىق رول ئوينايدۇ.

مېڭە قاتتىق پەردىسى (Dura Mater) ئادەم بەدىنىدىكى ئەڭ مۇھىم ئەزالارنىڭ بىرى بولغان مېڭىنى قوغدايدىغان ئۈچ قەۋەت مېڭە پەردىسىنىڭ ئەڭ سىرتقى ۋە ئەڭ قېلىن قەۋىتى ھېسابلىنىدۇ. ئۇنىڭ ئاساسلىق ۋەزىپىسى مېڭە توقۇلمىلىرىنى فىزىكىلىق زەخىملىنىشتىن ساقلاش، مېڭىنى باش سۆڭەك ئىچىدە مۇقىملاشتۇرۇش ھەمدە چوڭ قان تومۇرلار ۋە نېرۋىلارنى قوللاشتىن ئىبارەت. بۇ پۇختا قۇرۇلما پەقەت قوغداش رولىنى ئويناپلا قالماي، يەنە ئىچكى قەۋەتلىرى ئايرىلىپ ئۆزگىچە قان تومۇر يوللىرىنى—يەنى مېڭە قاتتىق پەردە ۋىنا كاۋاكلىرىنى ھاسىل قىلىدۇ.

ھازىرقى جەمئىيەتتە خامۇشلۇق كېسىلى دېگەن بۇ ئۇقۇم ئىنتايىن كۆپ ئۇچرايدۇ، بۇ خىل غەلىتە كېسەللىك نۇرغۇن كىشىلەرنىڭ يېنىغا يوشۇرۇنغان، خامۇشلۇق كېسىلىنىڭ دائىملىق ئالامىتى بولسا ئۇزۇن مەزگىللىك كەيپىياتى تۆۋەن بولۇش، تەشۋىشلىنىش، پۈتۈن بەدەن بىئارام بولۇش، ئۇيقۇسىزلىق قاتارلىقلاردۇر.

تۇنجى قەدەمنى تاشلاپ، بىر سائەت پىيادە ماڭغان ۋاقتىڭىزدا، بەدىنىڭىزدە بىر قەدەر ئاكتىپ فىزىئولوگىيىلىك ئۆزگىرىشلەر يۈز بېرىدۇ.

يۈرەك ئىنسان ھاياتىنىڭ مەركىزىي ماتورى بولۇپ، ئۇنىڭ توختاۋسىز سوقۇشى ھاياتلىقنىڭ داۋاملىشىشىنى كاپالەتلەندۈرىدۇ. يۈرەكنىڭ بۇ كۈچلۈك ۋە ئۈنۈملۈك پومپا ئىقتىدارى ئۇنىڭ ئۆزگىچە ئاناتومىيەلىك قۇرۇلمىسى، بولۇپمۇ يۈرەك مۇسكۇل تالالىرىنىڭ مۇرەككەپ ۋە تەرتىپلىك تىزىلىشىدىن كەلگەن. يۈرەك مۇسكۇلى ئاددىي بىر مۇسكۇل توپى بولماستىن، بەلكى ئوخشىمىغان يۆنىلىشلەردە تىزىلغان كۆپ قەۋەتلىك تالالاردىن تەشكىل تاپقان بولۇپ، بۇ قۇرۇلما يۈرەكنىڭ قىسىلىشىغا بۇرۇلۇش ھەرىكىتىنى قوشۇپ، قاننى ئەڭ يۇقىرى ئۈنۈم بىلەن ھەيدەپ چىقىرىشىغا شارائىت يارىتىپ بېرىدۇ.

قورساق ئالدى تېمى ئىنسان بەدىنىنىڭ ئىنتايىن مۇھىم بىر قىسمى بولۇپ، ئۇ قورساق بوشلۇقىدىكى ئەزالارنى قوغداش، بەدەن ھالىتىنى ساقلاش ۋە ھەرىكەتنى قوللاش قاتارلىق كۆپ خىل فۇنكسىيەلەرنى ئۆتەيدۇ. بۇ رايوننىڭ ئاناتومىيەلىك قۇرۇلمىسى ئىنتايىن مۇرەككەپ بولۇپ، مۇسكۇل، پەردە، تارىمۇش، قان تومۇر ۋە نېرۋىلارنىڭ كۆپ قەۋەتلىك بىرىكىشىدىن تەشكىل تاپقان. قورساق ئالدى تېمىنى ئىچكى تەرەپتىن كۆزىتىش، بولۇپمۇ لاپاروسكوپىيەلىك ئوپېراتسىيە ۋە چات يېرىقى چۇقۇقىغا (hernia) غا دىئاگنوز قويۇش ھەم داۋالاشتا ھالقىلىق ئەھمىيەتكە ئىگە.

ئېغىز بوشلۇقى پەقەت سۆزلەش ۋە يېمەكلىك قوبۇل قىلىش ئورگىنى بولۇپلا قالماي، يەنە ھەزىم قىلىش سىستېمىسىنىڭ باشلىنىش نۇقتىسىدۇر. بۇ جەرياندا، شۆلگەي بەزلىرى ئىشلەپچىقارغان شۆلگەي ھالقىلىق رول ئوينايدۇ. شۆلگەي يېمەكلىكلەرنى ھۆللەپ يۇتۇشنى ئاسانلاشتۇرىدۇ، تەركىبىدىكى فېرمېنتلار ئارقىلىق كاربون سۇ بىرىكمىلىرىنى دەسلەپكى قەدەمدە پارچىلايدۇ، شۇنداقلا ئېغىز بوشلۇقىنى تازىلاپ، باكتېرىيەلەرنىڭ كۆپىيىشىنى தىزگىنلەپ، چىش ۋە لۆمىدە ساغلاملىقىنى قوغدايدۇ.

پۇت بوغۇمى ئىنسان بەدىنىدىكى ئەڭ مۇرەككەپ ۋە مۇھىم يۈك كۆتۈرۈش بوغۇملىرىنىڭ بىرى بولۇپ، ماڭغاندا، يۈگۈرگەندە ۋە سەكرىگەندە بەدەن ئېغىرلىقىنى كۆتۈرۈش ھەم ھەرىكەتنىڭ تۇراقلىقلىقىنى ساقلاشتا ھالقىلىق رول ئوينايدۇ. ئۇنىڭ ساغلاملىقى كۈندىلىك تۇرمۇشىمىزنىڭ سۈپىتىگە بىۋاسىتە تەسىر كۆرسىتىدۇ. بۇ مۇرەككەپ قۇرۇلمىنى چۈشىنىش ئۈچۈن، ئۇنىڭ ئاناتومىيەلىك تۈزۈلۈشىنى، يەنى سۆڭەك، بوغۇم ۋە ئۇلارنى مۇستەھكەم تۇتاشتۇرۇپ تۇرىدىغان تارىمۇشلارنىڭ ئورنى ۋە ۋەزىپىسىنى بىلىش ئىنتايىن مۇھىم.

بىزنىڭ تاشقى دۇنيانى ھېس قىلىشىمىز ۋە بەدىنىمىزنىڭ بىخەتەرلىكىنى قوغدىشىمىزدا سېزىم سىستېمىسى ئىنتايىن مۇھىم رول ئوينايدۇ. بۇ سىستېما ئىچىدە، يۈزە قىسىم سېزىملەر، يەنى ئاغرىق، تېمپېراتۇرا (سوغۇق-ئىسسىق) ۋە يىرىك تېگىشىش سېزىملىرى، بىزنى مۇھىتتىكى زىيانلىق غىدىقلاشلاردىن ئاگاھلاندۇرىدىغان ھاياتلىق سىگناللىرىدۇر. بۇ سېزىم ئۇچۇرلىرى بەدىنىمىزنىڭ ھەرقايسى جايلىرىدىكى رېتسېپتورلاردىن قوبۇل قىلىنغاندىن كېيىن، مۇرەككەپ نېرۋا يوللىرى ئارقىلىق چوڭ مېڭە پوستلاق قەۋىتىگە يەتكۈزۈلۈپ، ئاندىن ئاڭلىق سېزىم شەكىللەندۈرىدۇ.