نۇرمەمەت دوختۇر

ئۆپكە ياللۇغى (Pneumonia) بىر ياكى ھەر ئىككى ئۆپكىدىكى ھاۋا پۈۋەكچىلىرىنىڭ ياللۇغلىنىشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدىغان نەپەس سىستېمىسى كېسەللىكىدۇر. بۇ ياللۇغلىنىش ھاۋا پۈۋەكچىلىرىنىڭ سۇيۇقلۇق ياكى يىرىڭ بىلەن تولۇشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىپ، يۆتىلىش، قىزىش، تىترەش ۋە نەپەس قىيىنلىشىش قاتارلىق ئالامەتلەرنى پەيدا قىلىدۇ. ئۆپكە ياللۇغىنى ھەر خىل مىكرو ئورگانىزملار، جۈملىدىن باكتېرىيە، ۋىرۇس ۋە زەمبۇرۇغلار كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ.

دوۋن يىغىندى ئالامىتى Down syndrome كېسەللىكى 21-خروموسومنىڭ ئارتۇق بىر نۇسخىسى (ترىسومى 21) بولۇشىدىن كېلىپ چىققان ئەڭ كۆپ ئۇچرايدىغان خروموسوم نورمالسىزلىقى ھېسابلىنىدۇ. بۇ گېنىتىك كېسەللىك بەدەندىكى ئالاھىدىلىكلەر، تۇغما يۈرەك قان تومۇر كېسەللىكلىرى، ئاڭلاش قۇۋۋىتىنىڭ توسالغۇغا ئۇچرىشى، ئۆگىنىش ۋە سۆزلەش قىيىنچىلىقى قاتارلىق تەرەققىياتنىڭ كېچىكىشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ. يېقىندا ،  مىيې ئۇنىۋېرسىتېتىدىكى (ياپونىيە Mie University ) تەتقىقاتچىلار مۇھىم بۆسۈش ھاسىل قىلدى — ئۇلار ئارتۇق خروموسومنى چىقىرىپ تاشلايدىغان گېن تەھرىرلەش ئۇسۇلىنى تەتقىق قىلىپ چىقتى.

چويلا توپ ( تېننىس توپ )  تور بىلەن ئايرىلغان مەيداندا، يۇمىلاق توپنى پالاق بىلەن ئۇرۇپ ئوينايدىغان نەپىس تەنھەرىكەت تۈرىدۇر. ئۇنىڭ ئاساسلىق مەقسىتى توپنى تورنىڭ ئۈستىدىن ئاشۇرۇپ، قارشى تەرەپ مەيدانىغا ئۇلار قايتۇرالمىغۇدەك قىلىپ چۈشۈرۈش ئارقىلىق نومۇر ئېلىشتىن ئىبارەت. بۇ ئويۇن جىسمانىي كۈچ، چاققانلىق، چىداملىق ۋە ئەقىل-پاراسەتلىك ئىستراتېگىيەنى ئۆزىدە مۇكەممەل بىرلەشتۈرگەن بولۇپ، يەككە ھالەتتىمۇ ياكى جۈپ بولۇپمۇ ئوينىلىدۇ.

كېچىنىڭ تىمتاسلىقىدا، بوۋىقىڭىزنىڭ توختىماي يىغلىغان ئاۋازى يېڭى ئاتا-ئانىلار ئۈچۈن ئەڭ قىيىن سىناقلارنىڭ بىرى بولۇشى مۇمكىن. سىز ئۇنى ئېمىتتىڭىز، سۈيدۈك لاتىسىنى ئالماشتۇردىڭىز، ئەمما يەنىلا توختىماي يىغلاۋاتىدۇ. بۇنداق پەيتلەردە ئۆزىڭىزنى چارىسىز ۋە ھەتتا مەغلۇپ بولغاندەك ھېس قىلىشىڭىز تەبىئىي. ئەمما شۇنى ئەستە چىڭ تۇتۇڭ: يىغلاش — بوۋاقنىڭ بىردىنبىر ئالاقە قىلىش تىلىدۇر. ئۇ سىزنى رەنجىتىش ئۈچۈن ئەمەس، بەلكى ئۆزىنىڭ بىرەر ئېھتىياجىنى ياكى بىئاراملىقىنى سىزگە يەتكۈزۈش ئۈچۈن يىغلايدۇ. سىزنىڭ ۋەزىپىڭىز بۇ تىلنى چۈشىنىشكە تىرىشىش ۋە ئۇنىڭغا تەسەللى بېرىش. بۇ ماقالە سىزگە بوۋاقلارنىڭ يىغلاش سەۋەبلىرىنى تونۇشتۇرۇپ، ئۇنى تىنچلاندۇرۇشنىڭ ئىلمىي ۋە ئۈنۈملۈك ئۇسۇللىرىنى ئۆگىتىدۇ.

قول توپ ( قولتوپ ) بولسا يەتتە كىشىلىك ئىككى كوماندا، يۇمىلاق توپنى قولدا پاس بېرىش، يەرگە ئۇرۇپ مېڭىش ۋە ئېتىش ئارقىلىق ئوينايدىغان تېز رىتىملىق زال ئىچى تەنھەرىكەت تۈرىدۇر. ئويۇننىڭ مەقسىتى توپنى قارشى تەرەپنىڭ ۋاراتاسىغا ئېتىپ كىرگۈزۈپ نومۇر ئېلىشتىن ئىبارەت. ئۇ پۇتبولنىڭ ھۇجۇم نىشانى بىلەن ۋاسكېتبولنىڭ ھەرىكەت ئەركىنلىكىنى بىرلەشتۈرگەن بولۇپ، توپچىلارنىڭ كۈچى، چاققانلىقى ۋە كوماندا ھەمكارلىقىنى سىنايدىغان جەلپكار بىر ئويۇندۇر.

ساھىل ۋالىبولى بولسا قۇملۇق ساھىلدا، ئىككى كىشىلىك ئىككى كوماندا بىر تور بىلەن ئايرىلىپ، يۇمىلاق توپنى ئاساسلىقى قول بىلەن ئۇرۇپ ئوينايدىغان ھاياتىي كۈچكە تولغان تەنھەرىكەت تۈرىدۇر. ئۇنىڭ مەقسىتى توپنى تورنىڭ ئۈستىدىن ئۆتكۈزۈپ، قارشى تەرەپنىڭ قۇملۇق مەيدانىغا چۈشۈرۈش ئارقىلىق نومۇر ئېلىشتىن ئىبارەت. قۇياش، قۇم ۋە دېڭىز شامىلىغا ھەمراھ بولغان بۇ ئويۇن، توپچىلارنىڭ يۇقىرى چېنىقىشچانلىقى، ئۆزئارا مۇكەممەل ماسلىشىشى ۋە ئەپچىل ئىستراتېگىيەسىنى بىر گەۋدە قىلغان بولۇپ، ھەم چېنىقىش، ھەم كۆڭۈل ئېچىشنىڭ ئۆزگىچە بىرىكىشى ھېسابلىنىدۇ.

ۋالىبول، دۇنيا مىقياسىدا ئومۇملاشقان، ئىككى كوماندا تورنىڭ ئىككى تەرىپىدە قارشىلىشىپ ئوينايدىغان كوللېكتىپ تەنھەرىكەت تۈرىدۇر. ئۇ پەقەت رىقابەت ۋە كۆڭۈل ئېچىش خاراكتېرىگە ئىگە بولۇپلا قالماي، بەدەن ساغلاملىقىنى ئومۇميۈزلۈك ياخشىلايدىغان، روھنى كۆتۈرىدىغان مۇھىم پائالىيەتلەرنىڭ بىرى سانىلىدۇ. بۇ تەنھەرىكەت تۈرى ھەرىكەتنىڭ تېزلىكى، چاققانلىقى، كۈچ ۋە ئىستراتېگىيەنى ئۆزىدە مۇجەسسەملىگەن بولۇپ، ھەر قانداق ياشتىكى كىشىلەرنىڭ قاتنىشىشىغا ماس كېلىدۇ.

ھەر يىلى 12-ئاينىڭ 3-كۈنى بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى تەرىپىدىن «خەلقئارا مېيىپلار كۈنى» (International Day of People with Disability) قىلىپ بېكىتىلگەن. بۇ كۈن 1992-يىلى يولغا قويۇلغان بولۇپ، ئۇنىڭ ئاساسلىق مەقسىتى جەمئىيەت تەرەققىياتىنىڭ ھەر قايسى ساھەلىرىدە مېيىپلارنىڭ ھوقۇقى ۋە بەخت-سائادىتىنى ئىلگىرى سۈرۈش، شۇنداقلا ئۇلارنىڭ سىياسىي، ئىجتىمائىي، ئىقتىسادىي ۋە مەدەنىيەت ھاياتىدا دۇچ كېلىۋاتقان ئەھۋاللارغا بولغان تونۇشنى ئۆستۈرۈشتىن ئىبارەت. بۇ كۈن پەقەت مېيىپلارغىلا تەۋە بولماستىن، بەلكى ھەر بىر ئىنسانغا ئورتاق، سىغدۇرۇشچان، چۈشىنىش ۋە ئادىل جەمئىيەت قۇرۇپ چىقىشنىڭ مۇھىملىقىنى ئەسكەرتىدىغان بىر پۇرسەتتۇر.

ھەر يىلى 12-ئاينىڭ 1-كۈنى «دۇنيا ئەيدىز كۈنى» بولۇپ، بۇ دۇنيا بويىچە تۇنجى قېتىم تەسىس قىلىنغان يەرشارىۋى ساغلاملىق كۈنى ھېسابلىنىدۇ. 1988-يىلى دۇنيا سەھىيە تەشكىلاتى تەرىپىدىن يولغا قويۇلغان بۇ كۈننىڭ ئاساسلىق مەقسىتى ئادەم بەدىنى ئىممۇنىتېت كەملىك ۋىرۇسى (HIV) بىلەن يۇقۇملانغۇچىلارغا ۋە ئەيدىز (AIDS) سەۋەبىدىن قازا قىلغانلارغا ھۆرمەت بىلدۈرۈش، ئۇلارغا بولغان ھەمدەم-ھېسداشلىقنى ئىپادىلەش، شۇنداقلا دۇنيا جامائەتچىلىكىنىڭ بۇ كېسەلگە بولغان تونۇشىنى چوڭقۇرلاشتۇرۇپ، ئۇنىڭ ئالدىنى ئېلىش ۋە كەمسىتىشكە قارشى تۇرۇش يولىدىكى ھەرىكىتىنى بىرلىككە كەلتۈرۈشتىن ئىبارەت. بۇ كۈننىڭ خەلقئارالىق سىمۋولى «قىزىل لېنتا» بولۇپ، ئۇ ئەيدىزگە قارشى تۇرۇش كۈرىشىگە بولغان قوللاشنى، يۇقۇملانغۇچىلارغا بولغان كۆيۈنۈشنى ۋە بۇ كېسەللىك بىلەن ھاياتىدىن ئايرىلغانلارغا بولغان خاتىرىنى ئىپادىلەيدۇ.

ھەر يىلى 11-ئاينىڭ 17-كۈنى «دۇنيا بالدۇر تۇغۇلغان بوۋاقلار كۈنى» بولۇپ، بۇ كۈن پۈتۈن دۇنيا مىقياسىدا بالدۇر تۇغۇلۇش مەسىلىسىگە بولغان تونۇشنى يۇقىرى كۆتۈرۈش، بالدۇر تۇغۇلغان بوۋاقلار ۋە ئۇلارنىڭ ئائىلىلىرى دۇچ كېلىۋاتقان قىيىنچىلىقلارغا كۆڭۈل بۆلۈش ئۈچۈن تەسىس قىلىنغان خەلقئارالىق خاتىرە كۈنىدۇر. بۇ كۈن 2008-يىلى ياۋروپا ئاتا-ئانىلار تەشكىلاتلىرى تەرىپىدىن يولغا قويۇلغان بولۇپ، كېيىنچە دۇنيا مىقياسىدا قوللاشقا ئېرىشىپ، ھازىر دۇنيا سەھىيە تەشكىلاتى قاتارلىق نۇرغۇن خەلقئارالىق ئاپپاراتلار تەرىپىدىن ئېتىراپ قىلىنىدۇ. بۇ كۈننىڭ سىموۋولى سۆسۈن رەڭ بولۇپ، ئۈمىد ۋە سەزگۈرلۈككە سىمۋول قىلىنغان.