نۇرمەمەت دوختۇر

بالاغەت مەزگىلى بالىلارنىڭ بوي ئېگىزلىكىدىكى ئەڭ ئاخىرقى ھەم ئەڭ تېز ئۆسۈش پۇرسىتى ھېسابلىنىدۇ. نۇرغۇن ئاتا-ئانىلار «بالام يەنە ئۆسەلەمدۇ؟»، «ئۇنىڭ بويى يەنە قانچىلىك ئۆسەلەيدۇ؟» دېگەندەك سوئاللار بىلەن كۆڭۈل بۆلىدۇ. بىر بالىنىڭ بالاغەت مەزگىلىدىن ئىلگىرى ۋە كېيىن داۋاملىق ئۆسۈپ-ئۆسەلمەيدىغانلىقىنى توغرا باھالاش، بالىنىڭ ئاخىرقى بوي ئېگىزلىكىگە يېتىشىدە ھالقىلىق رول ئوينايدۇ. 

بويۇن ئومۇرتقىسى ئىنسانلارنىڭ ئومۇرتقا تۈۋرۈكىنىڭ ئەڭ يۇقىرى قىسمى بولۇپ، باش سۆڭىكى بىلەن كۆكرەك ئومۇرتقىسى ئارىلىقىغا جايلاشقان. ئۇ جەمئىي يەتتە ئومۇرتقا سۆڭىكىدىن تەركىب تاپقان بولۇپ، باشنى تىرەش، بويۇننىڭ ھەرىكىتىنى ئىشقا ئاشۇرۇش ۋە ئىنتايىن مۇھىم بولغان ھاياتلىق نېرۋا مەركىزى-يۇلۇننى قوغداش قاتارلىق كۆپ خىل فۇنكسىيەلەرنى ئۆتەيدۇ. بۇ ئومۇرتقىلارنىڭ ئۆزگىچە تۈزۈلۈشى ئۇنىڭغا يۇقىرى دەرىجىدىكى جانلىقلىق ۋە مۇقىملىق ئاتا قىلغان بولۇپ، بۇ ماقالىدە بويۇن ئومۇرتقىسىنىڭ يۇقىرى يۈزىدىن كۆرۈنىدىغان ئاساسلىق ئاناتومىيىلىك قۇرۇلمىلىرى تەپسىلىي تونۇشتۇرۇلىدۇ. 

يەتتىنچى بويۇن ئومۇرتقىسى (C7)، يەنى «دۆڭچە ئومۇرتقا» (Vertebra Prominens) دەپمۇ ئاتىلىدۇ، بويۇن ئومۇرتقىلىرىنىڭ ئەڭ ئاخىرقىسى بولۇپ، بويۇن بىلەن كۆكرەك بۆلىكى ئوتتۇرىسىدىكى مۇھىم ئۆتكۈنچى رايونغا جايلاشقان. ئۇنىڭ ئەڭ كۆرۈنەرلىك ئالاھىدىلىكى ئۇزۇن ھەم ئايرىلماس بىسلىق ئۆسۈكچىسى بولۇپ، بويۇننى ئەگگەندە تېرە ئاستىدىن ئاسانلا بىلىنىپ تۇرىدۇ، شۇڭا ئۇ كلىنىكىلىق تەكشۈرۈشتە ئومۇرتقىلارنى سانايدىغان مۇھىم ئاناتومىيىلىك بەلگە ھېسابلىنىدۇ.

ئۈلگۈجەك ئومۇرتقىسى، يەنى ئىككىنچى بويۇن ئومۇرتقىسى (C2)، ئۆزگىچە ئاناتومىيىلىك قۇرۇلمىسى ۋە فۇنكسىيەسى بىلەن بويۇن ئومۇرتقىلىرى ئىچىدە ھالقىلىق ئورۇن تۇتىدۇ. ئۇ بىرىنچى بويۇن ئومۇرتقىسى (Atlas) نىڭ تۆۋىنىگە جايلاشقان بولۇپ، ئۆزىگە خاس بولغان «چىشسىمان ئۆسۈكچە» ئارقىلىق ھالقىسىمان ئومۇرتقىنىڭ ئايلىنىشى ئۈچۈن مۇقىم بىر ئوق رولىنى ئوينايدۇ. باشنىڭ سول-ئوڭغا بۇرۇلۇش ھەرىكىتىنىڭ زور كۆپ قىسمى دەل مۇشۇ ھالقىسىمان-ئۈلگۈچە ئومۇرتقا بوغۇمىدا (atlanto-axial joint) ئەمەلگە ئاشىدىغان بولغاچقا، ئۈلگۈجەك ئومۇرتقىسىنىڭ ئاناتومىيىلىك قۇرۇلمىسىنى چوڭقۇر چۈشىنىش، بويۇن زەخىملىنىشلىرى ۋە مۇناسىۋەتلىك كېسەللىكلەرگە دىئاگنوز قويۇش ھەمدە داۋالاشتا ئىنتايىن مۇھىمدۇر.

ھالقىسىمان ئومۇرتقا (Atlas)، يەنى بىرىنچى بويۇن ئومۇرتقىسى (C1)، ئومۇرتقا تۈۋرۈكىنىڭ ئەڭ يۇقىرى قىسمىغا جايلاشقان ئىنتايىن ئۆزگىچە سۆڭەك قۇرۇلمىسىدۇر. ئۇنىڭدا باشقا ئومۇرتقىلارغا خاس بولغان ئومۇرتقا گەۋدىسى ۋە كەتمەن ئۆسۈكى بولمايدۇ، ئەكسىچە ئالدى-ئارقا ياي (دوغا) ۋە ئىككى يان پارچىسىدىن تەركىب تاپقان ھالقىسىمان شەكىلدە بولىدۇ.

بالىنىڭ ئۆسۈپ يېتىلىش جەريانى ھەر بىر ئاتا-ئانىنى ئەڭ كۆپ ئەندىشىگە سالىدىغان مەسىلىلەرنىڭ بىرى. نورمال ئەھۋالدا، قىزلار 8 ياشتىن 13 ياشقىچە بولغان ئارىلىقتا بالاغەتكە يېتىش مەزگىلىگە قەدەم قويىدۇ. لېكىن، بەزى قىزلاردا بۇ فىزىئولوگىيىلىك ئۆزگىرىشلەر 8 ياشتىن بۇرۇن باشلىنىپ كېتىدۇ. ئەگەر قىزىڭىزدا 8 ياشتىن بۇرۇن قولتۇق ئاستى ۋە جىنسىي ئەزا ئەتراپىدا تۈك ئۆسۈش، كۆكرەكنىڭ چوڭىيىشى ياكى ھەيىز كېلىش (Menstruation) قاتارلىق ئەھۋاللار كۆرۈلسە، بۇ «جىنسىي بالدۇر پىشىش» (Precocious Puberty) نىڭ ئالامىتى بولۇشى مۇمكىن. بۇنداق ئەھۋالغا يولۇققاندا، ئالدىراپ-تېنەپ قورقۇپ كېتىشنىڭ ئورنىغا، ئىلمىي ئۇسۇللار ئارقىلىق مەسىلىنى توغرا چۈشىنىش ۋە ھەل قىلىش ئىنتايىن مۇھىم.

دوختۇرخانىلاردا كۆپ ئۇچرايدىغان بىر كۆرۈنۈش شۇكى، دوختۇر: «بالىڭىز قاچان يېتىلىشكە باشلىدى؟» دەپ سورىسا، ئاتا-ئانىلار: «قاچان باشلانغىنىنى بىلمەيمىز، تېخى ئادىتى كەلمىدى» دەپ جاۋاب بېرىدۇ. نۇرغۇن ئاتا-ئانىلارنىڭ پەرزەنتلىرىنىڭ يېتىلىش جەريانىغا كۆڭۈل بۆلمەيدىغانلىقى ۋە بالاغەتلىك دەۋرىگە ئائىت ئاساسىي بىلىملەرنى چۈشەنمەيدىغانلىقىنى ھىس قىلالايمىز. بۇ سەۋەبتىن، نۇرغۇن قىزلارنىڭ بوي ئېگىزلىكىنى كۆرسىتىشكە كەلگەندە، يېتىلىش دەۋرىنىڭ ئوتتۇرا ياكى ئاخىرقى مەزگىللىرىگە كېلىپ قالغان بولىدۇ.

بالاغەتكە يېتىش (Puberty) ئىنسان ھاياتىدىكى بالىلىق دەۋرىدىن قۇرامىغا يەتكەنلەر قاتارىغا ئۆتۈشتىكى مۇھىم بىر باسقۇچتۇر. بۇ جەرياندا ئادەم بەدىنىدە بىر قاتار زور فىزىكىلىق، پسىخىكىلىق ۋە ھورمون ئۆزگىرىشلىرى يۈز بېرىپ، ئاخىرىدا جىنسىي جەھەتتىن يېتىلىپ، كۆپىيىش ئىقتىدارىغا ئىگە بولىدۇ. گەرچە بالاغەتكە يېتىش ھەممە ئادەم باشتىن كەچۈرىدىغان تەبىئىي بىر ھادىسە بولسىمۇ، ئەمما ئۇنىڭ ئوغۇللار ۋە قىزلاردىكى ئىپادىلىنىشى، باشلىنىش ۋاقتى ۋە جەريانىدا كۆرۈنەرلىك پەرقلەر مەۋجۇت.

ئومۇرتقا تۈۋرۈكى ئىنسان بەدىنىنىڭ مەركىزىي ئوقى بولۇپ، ئۇ باش سۆڭىكىنى تىرەپ، غول گەۋدىنى شەكىللەندۈرىدۇ، شۇنداقلا ئومۇرتقا نەيچىسى ئىچىدىكى نازۇك ئومۇرتقا يىلىكىنى قوغدايدۇ. ئومۇرتقا يەنە بەدەن ئېغىرلىقىنى كۆتۈرۈش، ھەرىكەتنى ئىشقا ئاشۇرۇش ۋە زەربىنى ئازايتىش قاتارلىق كۆپ خىل مۇھىم فۇنكسىيەلەرنى ئۈستىگە ئالىدۇ. ئومۇرتقا تۈۋرۈكىنىڭ ھەر بىر بۆلىكى، ئېگىلىشى ۋە ئىنچىكە تۈزۈلمىلىرىنى چوڭقۇر چۈشىنىش، ئومۇرتقا كېسەللىكلىرىگە توغرا دىئاگنوز قويۇش، ئوپېراتسىيە لايىھەلەش ۋە فىزىكىلىق داۋالاش پىلانى تۈزۈشتە ئىنتايىن مۇھىم.

سۆڭەك سىستېمىسىدا، سۆڭەكلەر ئۆزئارا بوغۇملار ئارقىلىق بىرلىشىپ، ئىنسان بەدەن ئىسكىلىت رامكىسىنى ھاسىل قىلىدۇ ھەمدە كۆپ خىل مۇرەككەپ ھەرىكەتلەرنى ئىشقا ئاشۇرىدۇ. بوغۇم ياكى سۆڭەك باغلىنىشى ئىككى ياكى ئۇنىڭدىن ئارتۇق سۆڭەكنىڭ ئۆزئارا تۇتىشىدىغان جايىنى كۆرسىتىدۇ. بۇ باغلىنىشلار تۈزۈلۈشى ۋە فۇنكسىيەسىگە ئاساسەن ئوخشىمىغان تۈرلەرگە ئايرىلىدۇ.