نۇرمەمەت دوختۇر

ھەر يىلى 5-ماي دۇنيا سەھىيە تەشكىلاتى (WHO) نىڭ يېتەكچىلىكىدە ئۆتكۈزۈلىدىغان «دۇنيا قول تازىلىقى كۈنى» دۇر. بۇ كۈننى 5-ئاينىڭ 5-كۈنى قىلىپ بېكىتىشنىڭ سىمۋوللۇق مەنىسى بار بولۇپ، ئۇ ئىنساننىڭ ئىككى قولىدىكى 5 تال بارماقتىن كەلگەن. بۇ خاتىرە كۈنىنىڭ ئاساسلىق مەقسىتى دۇنيا مىقياسىدا، بولۇپمۇ داۋالاش-ساقلىقنى ساقلاش ئورۇنلىرىدا قول تازىلىقىنىڭ يۇقۇملىنىشنىڭ ئالدىنى ئېلىشتىكى ھەل قىلغۇچ رولىنى تەكىتلەش، تىببىي خادىملار ۋە پۈتكۈل جەمئىيەتنىڭ قول تازىلىقىغا بولغان تونۇشى ۋە ئەمەلىيىتىنى يۇقىرى كۆتۈرۈشتىن ئىبارەت. بۇ كۈن «ھاياتنى قۇتقۇزۇڭ: قولىڭىزنى تازىلاڭ» (SAVE LIVES: Clean Your Hands) دېگەن يەرشارىۋى شۇئار ئاستىدا ھەر يىلى ئوخشىمىغان تېمىلاردا پائالىيەت ئېلىپ بارىدۇ.

ھەر يىلى 28-ئاپرېل خەلقئارا ئەمگەك تەشكىلاتى (ILO) تەرىپىدىن تەسىس قىلىنغان «دۇنيا خىزمەت بىخەتەرلىكى ۋە ساغلاملىق كۈنى» دۇر. بۇ خەلقئارالىق پائالىيەتنىڭ مەقسىتى دۇنيا مىقياسىدا خىزمەت جەريانىدىكى ھادىسىلەر ۋە كەسپىي كېسەللىكلەرنىڭ ئالدىنى ئېلىشقا بولغان تونۇشنى يۇقىرى كۆتۈرۈش، شۇنداقلا بىخەتەر ۋە ساغلام خىزمەت مۇھىتى بەرپا قىلىشنىڭ مۇھىملىقىنى تەكىتلەشتىن ئىبارەت. بۇ كۈن پەقەت بىر خاتىرىلەش پائالىيىتى بولۇپلا قالماي، بەلكى ھۆكۈمەتلەر، ئىش بەرگۈچىلەر ۋە ئىشچى-خىزمەتچىلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالغان بارلىق تەرەپلەرنى ئەمەلىي ھەرىكەت قوللىنىپ، خىزمەت ئورۇنلىرىنى تېخىمۇ بىخەتەر قىلىشقا چاقىرىدىغان بىر سۇپىدۇر.

ھەر يىلى 25-ئاپرېل «دۇنيا بەزگەك كېسىلى كۈنى» بولۇپ، بۇ پۈتۈن دۇنيا مىقياسىدا بەزگەك كېسىلىنىڭ ئالدىنى ئېلىش، ئۇنى كونترول قىلىش ۋە تۈگىتىش ئۈچۈن قىلىنىۋاتقان تىرىشچانلىقلارنى خاتىرىلەيدىغان خەلقئارالىق كۈندۇر. بۇ خاتىرە كۈنى 2007-يىلى دۇنيا سەھىيە تەشكىلاتى (WHO) نىڭ دۇنيا سەھىيە تەشكىلاتى تەرىپىدىن قۇرۇلغان بولۇپ، ئەسلىدىكى «ئافرىقا بەزگەك كېسىلى كۈنى» نىڭ ئاساسىدا كېڭەيتىلگەن. ئۇنىڭ ئاساسلىق مەقسىتى دۇنيا جامائەتچىلىكىگە بۇ قەدىمىي ۋە ئەجەللىك كېسەللىكنىڭ داۋاملىق ئېغىر تەھدىت ئىكەنلىكىنى ئەسكەرتىش، ھۆكۈمەتلەر، خۇسۇسىي ئورۇنلار ۋە شەخسلەرنى بەزگەككە قارشى تۇرۇش كۈرىشىگە مەبلەغ سېلىشقا ۋە سىياسىي ئىرادىنى كۈچەيتىشكە چاقىرىشتىن ئىبارەت.

ھەر يىلى 17-ئاپرېل «دۇنيا قاناشقا مايىللىق كېسىلى (گېموفىلىيە) كۈنى» بولۇپ، بۇ كۈن دۇنيا قاناشقا مايىللىق كېسىلى فېدېراتسىيەسى (WFH) تەرىپىدىن تەسىس قىلىنغان خەلقئارالىق خاتىرە كۈنى ھېسابلىنىدۇ. بۇ كۈننى 17-ئاپرېل قىلىپ بېكىتىشنىڭ سەۋەبى، فېدېراتسىيەنىڭ قۇرغۇچىسى فرانك شنابېل (Frank Schnabel) نىڭ تۇغۇلغان كۈنىنى خاتىرىلەشتۇر. بۇ كۈننىڭ ئاساسلىق مەقسىتى دۇنيا جامائەتچىلىكىنىڭ قاناشقا مايىللىق كېسىلى ۋە باشقا ئىرسىيەت خاراكتېرلىك قاناش قالايمىقانچىلىقىغا بولغان تونۇشىنى يۇقىرى كۆتۈرۈش، بىمارلار ۋە ئۇلارنىڭ ئائىلە-تاۋابىئاتلىرىغا بولغان قوللاشنى كۈچەيتىش، شۇنداقلا بىمارلارنىڭ تېخىمۇ ياخشى داۋالاش ۋە پەرۋىشكە ئېرىشىشى ئۈچۈن خەلقئارالىق ھەمكارلىقنى ئىلگىرى سۈرۈشتىن ئىبارەت.

ھەر يىلى 7-ئاپرېل دۇنيا مىقياسىدا خاتىرىلىنىدىغان «دۇنيا ساغلاملىق كۈنى» بولۇپ، ئۇ دۇنيا سەھىيە تەشكىلاتى (WHO) نىڭ تەشەببۇسى بىلەن ئۆتكۈزۈلىدىغان ئەڭ مۇھىم خەلقئارالىق خاتىرە كۈنلىرىنىڭ بىرى ھېسابلىنىدۇ. بۇ كۈن 1948-يىلى 7-ئاپرېل دۇنيا سەھىيە تەشكىلاتىنىڭ قۇرۇلغانلىقىنى خاتىرىلەش ئۈچۈن تەسىس قىلىنغان بولۇپ، 1950-يىلىدىن باشلاپ ھەر يىلى تەبرىكلىنىپ كېلىۋاتىدۇ. دۇنيا ساغلاملىق كۈنىنىڭ ئاساسلىق مەقسىتى پۈتۈن دۇنيانىڭ دىققىتىنى شۇ يىللىق مۇھىم بىر ساغلاملىق تېمىسىغا مەركەزلەشتۈرۈش، كىشىلەرنىڭ ساغلاملىق ئېڭىنى ئۆستۈرۈش ۋە ھەر قايسى دۆلەت ھۆكۈمەتلىرىنى ئاممىۋى سەھىيە ئىشلىرىغا تېخىمۇ كۆپ كۈچ سەرپ قىلىشقا چاقىرىشتىن ئىبارەت.

ھەر يىلى 2-ئاپرېل ب د ت تەرىپىدىن بېكىتىلگەن «دۇنيا ئاۋتىزىمدىن خەۋەردار بولۇش كۈنى». بۇ خاتىرە كۈنى 2007-يىلى ب د ت ئومۇمىي كېڭىشىدە بىرلىككە كەلگەن قارار بىلەن تەسىس قىلىنغان بولۇپ، مەقسىتى ئاۋتىزىم (كۆپىنچە «يالغۇزلۇق كېسىلى» دەپمۇ ئاتىلىدۇ) بار كىشىلەرنىڭ ھاياتىنى ياخشىلاش، ئۇلارنىڭ ھوقۇق-مەنپەئەتىنى قوغداش ۋە جەمئىيەتنىڭ ئۇلارغا بولغان چۈشەنچىسى، قوبۇل قىلىشى ۋە ھۆرمىتىنى ئىلگىرى سۈرۈشتىن ئىبارەت.بۇ كۈندە دۇنيانىڭ ھەرقايسى جايلىرىدا ھەر خىل پائالىيەتلەر ئۆتكۈزۈلۈپ، ئاۋتىزىمنىڭ بىر كېسەللىك ئەمەس، بەلكى نېرۋا سىستېمىسىنىڭ ئۆزگىچە تەرەققىيات ھالىتى ئىكەنلىكى تەكىتلىنىدۇ.

ھەر يىلى 24-مارت دۇنيا سەھىيە تەشكىلاتى (WHO) تەرىپىدىن بېكىتىلگەن «دۇنيا سىل كېسىلى (تۇبېركۇليۇز) كۈنى» بولۇپ، بۇ كۈن پۈتۈن دۇنيا مىقياسىدا سىل كېسىلىنىڭ ئېغىر زىيىنى، ئۇنىڭ ئالدىنى ئېلىش ۋە داۋالاش چارىلىرى ھەققىدىكى ئاڭنى ئۆستۈرۈشنى مەقسەت قىلىدۇ. 1882-يىلى 24-مارت دوكتور روبېرت كوخ سىل كېسىلىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدىغان تۇبېركۇليۇز باكتېرىيەسىنى بايقىغانلىقىنى ئېلان قىلغان، بۇ ئىنسانىيەتنىڭ بۇ كېسەللىككە قارشى تۇرۇش يولىدىكى بۇرۇلۇش نۇقتىسى ھېسابلىنىدۇ. شۇڭلاشقا بۇ كۈن خاتىرە كۈنى قىلىپ بېكىتىلگەن. دۇنيا سىل كېسىلى كۈنى كىشىلەرنى بۇ يۇقۇملۇق كېسەللىكنىڭ خەۋپىدىن ئاگاھلاندۇرۇش، ھۆكۈمەتلەر ۋە ئالاقىدار ئورگانلارنى سىل كېسىلىنى تۈگىتىش ئۈچۈن مەبلەغ سېلىشنى ئىلگىرى سۈرۈش پۇرسىتى بىلەن تەمىنلەيدۇ.

ۋاسكىتبول (Basketball) ئىككى كوماندا ئارىسىدا قولدا ئوينىلىدىغان دۇنيا مىقياسىدا كەڭ تارقالغان يۇمۇلاق توپ ئويۇنى بولۇپ، ئۇنىڭدا ھەر بىر كوماندا توپنى قارشى تەرەپنىڭ گارىغا (توپ سېۋىتى) تاشلاپ نومۇر توپلاپ ، بەلگىلەنگەن ۋاقىت ئىچىدە قارشى ئۇتۇشقا تىرىشىدۇ. بۇ ئويۇن 1891-يىلى دوكتور جېيمس نايسمىت (James Naismith) تەرىپىدىن ئامېرىكىنىڭ ماسساچۇسېتس شتاتىدا ئىجاد قىلىنغان. بۈگۈنكى كۈندە ۋاسكىتبول دۇنيا بويىچە ئەڭ كۆپ ئوينىلىدىغان ۋە كۆرۈلىدىغان تەنھەرىكەت تۈرلىرىدىن بىرى بولۇپ قالدى.

پۇتبول – سۆزمۇ-سۆز مەنىسىدىن ئالغاندا «پۇت بىلەن ئوينىلىدىغان توپ» دېگەنلىك بولۇپ، ئۇ يۇمىلاق توپ ئىشلىتىلىدىغان، ئاساسلىقى پۇت بىلەن ئوينىلىدىغان بىر خىل كوللېكتىپ تەنھەرىكەت ئويۇنىدۇر. بۇ ئويۇندا، 11 كىشىدىن (بەزىدە ئۇنىڭدىن ئاز بولىدۇ، ئەمما ئالدىنقى شەرت، ئىككى تەرەپنىڭ سانى ئوخشاش بولۇشىغا ئەھمىيەت بېرىلىدۇ ) تەركىب تاپقان ئىككى كوماندا ئۆزئارا مۇسابىقىلىشىدۇ، ھەر بىر كوماندىنىڭ مەقسىتى توپنى قول ياكى بىلەكتىن باشقا بەدەن ئەزالىرى، بولۇپمۇ پۇت ۋە باش ئارقىلىق، قارشى تەرەپنىڭ ۋاراتاسىغا كىرگۈزۈشتۇر. ۋاراتار بولسا، بۇ پۇتبول ئويۇنىدا ۋەيا مۇسابىقىسىدە بىردىنبىر قولىنى ئىشلىتىپ توپنى توسۇش ھوقۇقىغا ئىگە ئەزا ھېسابلىنىدۇ.

ۋاكسىنىلار زامانىۋى مېدىتسىنانىڭ ئەڭ ئۇلۇغ مۇۋەپپەقىيەتلىرىنىڭ بىرى بولۇپ، ئىنسانىيەتنى تارىختىن بۇيان قىيناپ كەلگەن نۇرغۇنلىغان ئەجەللىك يۇقۇملۇق كېسەللىكلەرنى كونترول قىلىش ۋە ھەتتا يوقىتىشتا ئىنقىلاب خاراكتېرلىك رول ئوينىدى. ۋاكسىنا ئەملەش پەقەت شەخسنىڭ سالامەتلىكىنى قوغداپ قېلىشلا ئەمەس، بەلكى پۈتكۈل جەمئىيەتنىڭ، بولۇپمۇ ئىممۇنىتېت سىستېمىسى ئاجىز بولغان بوۋاقلار، ياشانغانلار ۋە باشقا كىشىلەرنى قوغدايدىغان بىر ئىجتىمائىي مەسئۇلىيەتتۇر.