نۇرغۇن ئاتا-ئانىلار كېچىسى بالىسىنىڭ ئۇخلىغاندا چىشىنى غۇچۇرلاتقان ئاۋازىنى ئاڭلىغاندا، ئالدى بىلەن بالامنىڭ قورسىقىدا «پارازىت قۇرت – تۈتۈ قۇرۇت» بارمۇ نېمە؟ دەپ ئويلايدۇ. ئەمەلىيەتتە، بالىلارنىڭ كېچىدە چىش غۇچۇرلىتىشى (تېببىي تىلدا «Bruxism» دەپ ئاتىلىدۇ) مۇرەككەپ بىر فىزىيولوگىيەلىك ۋە پىسخىكىلىق جەريان بولۇپ، پارازىت قۇرت پەقەت ئۇنىڭ ئىنتايىن كىچىك بىر سەۋەبى بولۇشى مۇمكىن. يېقىنقى يىللاردىن بۇيانقى تېببىي تەتقىقاتلار شۇنى كۆرسەتتىكى، چىش غۇچۇرلىتىش بالا بەدىنىنىڭ ئوزۇقلۇق، نېرۋا سىستېمىسى، ھەتتا نەپەس يولى ساغلاملىقى بىلەن زىچ مۇناسىۋەتلىك.
چىش غۇچۇرلىتىش نېمە ئۈچۈن چىشقا زىيانلىق؟
بىز كۈندۈزى تاماق يېگەندە، چىشلارنىڭ سۈركىلىشى سىلىقلاش رولىنى ئوينايدىغان شۆلگەي ۋە يېمەكلىكلەر بىلەن قوغدىلىدۇ. ئەمما كېچىسى ئۇخلىغاندا، ئېغىز بوشلۇقى قۇرۇق بولىدۇ، شۆلگەي ئىنتايىن ئاز ئاجرىلىپ چىقىدۇ. بۇنداق ئەھۋالدا چىشلارنىڭ بىۋاسىتە بىر-بىرىگە كۈچ بىلەن سۈركىلىشى چىش ئېمال قەۋىتىنىڭ (Enamel) تېز خورىشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ. ئەگەر بۇ ئەھۋال ئۇزاق داۋاملاشسا، چىشلار سۈركىلىپ تۈزلەپ كېتىدۇ، چىش سەزگۈر بولۇپ قالىدۇ، ھەتتا چايناش مۇسكۇللىرى ۋە ئېڭەك بوغۇملىرىدا ئاغرىق پەيدا بولۇپ، بالىنىڭ يۈز شەكلىنىڭ يېتىلىشىگە تەسىر كۆرسىتىدۇ.
بالىلارنىڭ چىش غۇچۇرلىتىشىدىكى ئاساسلىق سەۋەبلەر
بالىلارنىڭ نېمە ئۈچۈن چىشىنى غۇچۇرلىتىدىغانلىقىنى چۈشىنىش ئۈچۈن، مەسىلىگە كۆپ جەھەتتىن قاراش كېرەك. تېببىي ساھە تەرىپىدىن جەزملەشتۈرۈلگەن ئاساسلىق سەۋەبلەر تۆۋەندىكىچە:
- نېرۋا سىستېمىسىنىڭ ھاياجانلىنىشى: ئەگەر بالا كۈندۈزى زىيادە كۆپ ئوينىغان، بەك ھارغان ياكى ئۇخلاشتىن بۇرۇن كىشىنى ھاياجانغا سالىدىغان فىلىملارنى كۆرگەن بولسا، مېڭە پوستىلاق قەۋىتى كېچىسىمۇ ھاياجانلىنىش ھالىتىدە تۇرىدۇ. بۇ خىل نېرۋا سىستېمىسىنىڭ داۋالغۇشى چايناش مۇسكۇللىرىنىڭ سىپازمىلىق قىسقىرىشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىپ، ئاڭسىز ھالدا چىش غۇچۇرلىتىشنى پەيدا قىلىدۇ.
- ھەزىم قىلىش بېسىمى: بالىلار كېچىسى بەك تويۇنۇپ يېگەندە، ئاشقازان-ئۈچەي سىستېمىسى كېچىچە يۈك بىلەن ئىشلەيدۇ. بۇ غىدىقلاشلار نېرۋا ئارقىلىق مېڭىگە يەتكۈزۈلگەندە، مېڭە خاتا ھالدا «ھازىر تاماق يەۋاتىمىز» دەپ ھۆكۈم قىلىپ، چايناش مۇسكۇللىرىنى ھەرىكەتكە كەلتۈرۈشى مۇمكىن.
- چىش چىقىش ۋە چىش ئورنىنىڭ تەكشى بولماسلىقى: بالىلارنىڭ سۈت چىشلىرى چىقىۋاتقان ياكى چىش ئالماشتۇرۇۋاتقان مەزگىلىدە، ئېغىز بوشلۇقىدىكى بىئاراملىقنى بېسىش ئۈچۈن بالا ئاڭسىز ھالدا چىشىنى غۇچۇرلىتىدۇ. ئۇنىڭدىن باشقا، يۇقىرى-تۆۋەن چىشلارنىڭ چىشلىنىش ئورنى (Occlusion) تەكشى بولمىسا، مېڭە چىشلارنى تەكشىلەش ئۈچۈن مۇسكۇللارنى ھەرىكەتكە كەلتۈرىدۇ.
- نەپەس يولى مەسىلىلىرى: يېقىنقى يىللاردىكى تەتقىقاتلاردا بايقىلىشىچە، بۇرۇن ياللۇغى، بادامسىمان بەزنىڭ چوڭىيىشى ياكى ئۇخلىغاندا ئوكسىگېن يېتىشمەسلىك ئەھۋالى كۆرۈلگەن بالىلاردا چىش غۇچۇرلىتىش نىسبىتى ئىنتايىن يۇقىرى بولىدۇ. چىش غۇچۇرلىتىش ئارقىلىق مېڭە نەپەس يولىنى ئېچىشقا تىرىشىدۇ.
- پارازىت قۇرت: سازاڭسىمان مەددە قاتارلىق پارازىت قۇرتلار ئاجراتقان زەھەرلىك ماددىلار ئۈچەي دىۋارىنى غىدىقلاپ، نېرۋا سىستېمىسىنىڭ قالايمىقانلىشىشىنى ۋە چىش غۇچۇرلىتىشنى كەلتۈرۈپ چىقىرىشى مۇمكىن. ئەمما بۇ ھازىرقى پاكىز تۇرمۇش شارائىتىدا بىرىنچى سەۋەب ئەمەس.
تېببىي تەتقىقاتتىكى يېڭى بايقىلىشلار
بۇ تېمىغا مۇناسىۋەتلىك ئەڭ يېڭى تەتقىقات نەتىجىلىرى بىزنى ئوخشىمىغان نۇقتىدىن ئاگاھلاندۇرماقتا. 2024-يىلى مارتتا ئېلان قىلىنغان «Journal of Oral Rehabilitation» ژۇرنىلىدىكى بىر تەتقىقاتتا كۆرسىتىلىشىچە، بالىلاردىكى چىش غۇچۇرلىتىش بىلەن ئۇخلىغاندا نەپەس توختاپ قېلىش (Sleep Apnea) ئوتتۇرىسىدا %65 لىك مۇناسىۋەت بار ئىكەن. شۇنداقلا، 2023-يىلى نويابىردا «Sleep Medicine Reviews» تەرىپىدىن ئېلان قىلىنغان بىر تۈرلۈك سىستېمىلىق ئانالىزدا، بالىلارنىڭ كۈندىلىك تەشۋىشلىنىش دەرىجىسى بىلەن كېچىچە چىش غۇچۇرلىتىش قېتىم سانىنىڭ بىۋاسىتە ماس كېلىدىغانلىقى ئىسپاتلاندى.
ئاتا-ئانىلار نېمىلەرنى قىلىشى كېرەك؟
بالىلارنىڭ چىش غۇچۇرلىتىشىنى تۈگىتىش ئۈچۈن، بىرلا ۋاقىتتا كۆپ جەھەتتىن تەڭشەش ئېلىپ بېرىش كېرەك.
- يېمەك-ئىچمەكنى كونترول قىلىش: ئۇخلاشتىن بىر-ئىككى سائەت بۇرۇن تاماق يېيىشنى توختىتىش، كېچىلىك تاماقنىڭ ئېغىر بولۇپ كەتمەسلىكىگە كاپالەتلىك قىلىش.
- روھىي جەھەتتىن بوشاشتۇرۇش: ئۇخلاشتىن بۇرۇن بالا بىلەن بىرلىكتە جىمغور ئويۇنلارنى ئويناش، ئىسسىق سۇدا يۇيۇندۇرۇش ۋە كۆڭۈللۈك ھېكايىلەرنى ئېيتىپ بېرىش ئارقىلىق مېڭىنىڭ جىددىيلىكىنى تۆۋەنلىتىش.
- ئېغىز بوشلۇقى تەكشۈرتۈش: چىش دوختۇرىغا بېرىپ، بالىنىڭ چىش ئورنىدا مەسىلە بار-يوقلۇقىنى جەزملەشتۈرۈش؛ ئەگەر زىيان ئېغىر بولسا، چىش قوغداش قاپلىرىنى ئىشلىتىش.
- نەپەس يولىنى تەكشۈرۈش: ئەگەر بالا كېچىدە ئېغىزى بىلەن نەپەس ئالسا ياكى خورەك تارتسا، قۇلاق-بۇرۇن-بوغۇز بۆلۈمىدە تەكشۈرتۈپ، نەپەس يولىنىڭ توسۇلۇپ قالمىغانلىقىنى بىلىش.
- پارازىت قۇرتتىن مۇداپىئەلىنىش: قەرەللىك ھالدا بالا تەرەت تەكشۈرتۈش ۋە دوختۇرنىڭ كۆرسەتمىسى بويىچە قۇرت چۈشۈرۈش دورىلىرىنى ئىشلىتىش.
خۇلاسە قىلغاندا، بالىلارنىڭ كېچىدە چىش غۇچۇرلىتىشى تۇرمۇش ئادىتى ۋە ساغلاملىق ئەھۋالىنىڭ بىر خىل ئىنكاسىدۇر. ئاتا-ئانىلار پەقەت قۇرت چۈشۈرۈشكىلا ئەھمىيەت بەرمەستىن، بەلكى بالىنىڭ پىسخىكىلىق بېسىمى، ھەزىم قىلىشى ۋە نەپەسلىنىش سۈپىتىگە كۆپرەك كۆڭۈل بۆلۈشى كېرەك. ئوزۇقلۇق تەڭپۇڭ، روھىي ھالىتى تىنچ بولغان بوۋاقلاردا چىش غۇچۇرلىتىش ئەھۋالى تەبىئىي ھالدا ئازىيىدۇ.
 مۇرەككەپ بىر فىزىيولوگىيەلىك ۋە پىسخىكىلىق جەريان بولۇپ، پارازىت قۇرت پەقەت ئۇنىڭ ئىنتايىن كىچىك بىر سەۋەبى بولۇشى مۇمكىن. يېقىنقى يىللاردىن بۇيانقى تېببىي تەتقىقاتلار شۇنى كۆرسەتتىكى، چىش غۇچۇرلىتىش بالا بەدىنىنىڭ ئوزۇقلۇق، نېرۋا سىستېمىسى، ھەتتا نەپەس يولى ساغلاملىقى بىلەن زىچ مۇناسىۋەتلىك.){kind=link}