تەم سەزگۈسى ۋە نېرۋا سىستېمىسىنىڭ ئۆز-ئارا مۇناسىۋىتى

كىرىش سۆز:

ئىنسانلارنىڭ تەم سەزگۈسى مۇرەككەپ بىئولوگىيىلىك مېخانىزم بولۇپ، يېمەكلىكلەردىن ھۇزۇرلىنىش ۋە زىيانلىق ماددىلاردىن ساقلىنىشقا ياردەم بېرىدۇ. بۇ مېخانىزم تىلدا، ئېغىز بوشلۇقىدا ۋە كېكىردەك قاپقىقىدا جايلاشقان تەم تۈگۈنچىلىرى ئارقىلىق ئىجرا قىلىنىدۇ. تەم تۈگۈنچىلىرى يېمەكلىكلەردىكى خىمىيىلىك ماددىلارنى ھېس قىلىپ، ئاندىن نېرۋا سىستېمىسى ئارقىلىق مېڭىگە ئۇچۇر يوللايدۇ. بۇ خىل ئۆز-ئارا باغلىنىش ئىنسانلارنىڭ ھاياتىي پائالىيەتلىرىدە مۇھىم رول ئوينايدۇ.

تەم سەزگۈ سىستېمىسى بىر قاتار نېرۋا تۈگۈنچىلىرى ۋە نېرۋىلار بىلەن ئۆز-ئارا باغلانغان بولۇپ، تەم ئۇچۇرلىرىنىڭ مېڭىگە يەتكۈزۈلۈشىنى كاپالەتلەندۈرىدۇ. بۇ رەسىمدە تەم سەزگۈ ئەزالىرىنىڭ نېرۋا تارقىلىش ئەھۋالى ئىنچىكە كۆرسىتىلگەن. ھەر بىر نېرۋا ۋە تۈگۈنچە تەم ئۇچۇرلىرىنى قوبۇل قىلىش، بىر تەرەپ قىلىش ۋە مېڭىگە يەتكۈزۈشتە ئۆزگىچە رول ئوينايدۇ. بۇ ماقالە تەم سەزگۈ ئەزالىرى ۋە ئۇنىڭ بىلەن مۇناسىۋەتلىك نېرۋا سىستېمىسىنى تەپسىلىي چۈشەندۈرۈش ئارقىلىق، تەم سەزگۈسىنىڭ قانداق شەكىللىنىدىغانلىقىنى ئايدىڭلاشتۇرىدۇ.

رەسىم مەنبەسى: ئادەم ئاناتومىيىسىنىڭ رەڭلىك ئاتلىسى (ئۇيغۇرچە – خەنزۇچە 1993-يىلى)
رەسىم تەرجىمە تەھرىرى: ھەلىمە ئابدۇكېرىم ؛ تەھرىر: سابىت ئىسلام
رەسىم تەرجىمە قىلغۇچىلار: ئاگۇ خەسەنوۋ ، تۇرسۇنجان توقاي ، گۈلنىسا كېرەم ، نۇرمەمەت باغاشار ، ھەلىمە ئابدۇكېرىم
مەزمۇن تەييارلاش ۋە تەھرىر : دوختۇرلار تورى ئەترىتى

تەم سەزگۈسىدىكى ئاساسلىق ئەزالار ۋە نېرۋىلار

تەم سەزگۈ رېتسېپتورى ۋە ئۇنىڭ نېرۋا تارقىلىشى (Taste Receptor and its Neural Distribution, 味器及其神经分布)
تەم سەزگۈ رېتسېپتورى تەم ھۈجەيرىسى دەپمۇ ئاتىلىدۇ، ئۇلار تەم تۈگۈنچىلىرىدە جايلاشقان. تەم تۈگۈنچىلىرى بولسا تىل، يۇمشاق تاڭلاي، كېكىردەك قاپقىقى قاتارلىق ئەزالارنىڭ يۈزىدە جايلاشقان. ھەر بىر تەم تۈگۈنچىسى تەخمىنەن 50-100 تەم ھۈجەيرىسىدىن تەركىب تاپقان. بۇ ھۈجەيرىلەر تاتلىق، تۇزلۇق، كىسلاتالىق، ئاچچىق ۋە ئومامى (گۆش تەملىك) قاتارلىق بەش خىل ئاساسلىق تەمنى ھېس قىلىدۇ. يېمەكلىكلەردىكى خىمىيىلىك ماددىلار تەم تۈگۈنچىلىرى بىلەن ئالاقە قىلغاندا، بۇ رېتسېپتورلار بىر يۈرۈش خىمىيىلىك رېئاكسىيەلەرنى قوزغاپ، نېرۋا سىگنالىغا ئايلاندۇرىدۇ. بۇ سىگناللار ئاندىن تەم بىلەن مۇناسىۋەتلىك نېرۋىلار ئارقىلىق مېڭىگە يەتكۈزۈلىدۇ. تەم رېتسېپتورىنىڭ تارقىلىشى ۋە نېرۋا سىستېمىسى بىلەن باغلىنىشى تەم سەزگۈسىنىڭ مۇھىم ئاساسىنى تەشكىل قىلىدۇ.

قۇلاق نېرۋا تۈگۈنى (Otic Ganglion, 耳神经节)
بۇ تۈگۈنچە چىش مىلىكى بېزىنىڭ يېنىدا جايلاشقان بولۇپ، چىش مىلىكى بېزىنىڭ تۈكۈرۈك ئاجرىتىپ چىقىرىش فۇنكسىيەسىنى كونترول قىلىدۇ.

قانات – تاڭلاي نېرۋا تۈگۈنى (Pterygopalatine Ganglion, 翼腭神经节)
بۇ تۈگۈنچە ياش سۇيۇقلۇقى ئاجرىتىش ۋە بۇرۇن بوشلۇقىدىكى بەزلەرنىڭ فۇنكسىيەسىنى كونترول قىلىدۇ، شۇنداقلا يۇمشاق تاڭلاينىڭ تەم ئۇچۇرلىرى بىلەن مۇناسىۋەتلىك بولىدۇ.

تىل نېرۋا (Lingual Nerve, 舌神经)
تىلنىڭ ئالدىدىكى ئىككى ئۈچتىن بىرىنىڭ تەم ۋە سېزىم ئۇچۇرلىرىنى يەتكۈزۈش خىزمىتىنى ئۈستىگە ئالىدۇ.

تىل (Tongue, 舌)
تىل تەم سەزگۈسىنىڭ ئاساسلىق ئەزاسى بولۇپ، تەم تۈگۈنچىلىرى تىلنىڭ يۈزىدىكى تەم غوللىرىغا جايلاشقان.

كېكىردەك قاپقىقى (Epiglottis, 会厌)
كېكىردەك قاپقىقى ئاز مىقداردا تەم تۈگۈنچىلىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ، بولۇپمۇ ئاچچىق تەمنى ھېس قىلىشقا ياردەم بېرىدۇ.

ناغرا تانپى (Chorda Tympani, 鼓索)
بۇ نېرۋا يۈز نېرۋىسىنىڭ بىر تارمىقى بولۇپ، تىلنىڭ ئالدىدىكى ئىككى ئۈچتىن بىرىدىكى تەم ئۇچۇرلىرىنى قوبۇل قىلىدۇ ۋە مېڭىگە يەتكۈزىدۇ.

يۇمشاق تاڭلاي (Soft Palate, 软腭)
يۇمشاق تاڭلاي ئېغىز بوشلۇقىنىڭ كەينى تەرىپىدە جايلاشقان بولۇپ، ئاز مىقداردا تەم تۈگۈنچىلىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.

ئۈچ ئاچا نېرۋىسى (Trigeminal Nerve, 三叉神经)
بۇ نېرۋا يۈزنىڭ سېزىمچانلىقىنى ۋە چېينەش مۇسكۇللىرىنى كونترول قىلىدۇ. گەرچە تەم بىلەن بىۋاسىتە مۇناسىۋەتلىك بولمىسىمۇ، ئۇ تەم قوبۇل قىلىش جەريانىدىكى ئېغىز بوشلۇقىنىڭ سېزىم ئۇچۇرلىرىنى يەتكۈزىدۇ.

يېتىم تۇتام يادروسى (Nucleus of the Solitary Tract, 孤束核)
بۇ يادرو مېڭە غولىغا جايلاشقان بولۇپ، تەم نېرۋىلىرىدىن كەلگەن بارلىق تەم ئۇچۇرلىرىنى بىر تەرەپ قىلىدىغان تۇنجى مەركەز ھېسابلىنىدۇ.

تاش چوڭ نېرۋىسى (Greater Petrosal Nerve, 岩大神经)
بۇ نېرۋا قانات – تاڭلاي نېرۋا تۈگۈنىگە بارىدىغان تالا بولۇپ، ياش سۇيۇقلۇقى ئاجرىتىش ۋە تاڭلاي بەزلىرىگە تەسىر كۆرسىتىدۇ.

يۈز نېرۋىسى (Facial Nerve, 面神经)
بۇ نېرۋا يۈز مۇسكۇللىرىنى كونترول قىلىشتىن باشقا، تىلنىڭ ئالدىدىكى ئىككى ئۈچتىن بىرىنىڭ تەم ئۇچۇرلىرىنى يەتكۈزىدۇ.

تىز نېرۋا تۈگۈنى (Geniculate Ganglion, 膝神经节)
بۇ تۈگۈنچە يۈز نېرۋىسىنىڭ بىر قىسمى بولۇپ، تىلنىڭ ئالدىدىكى ئىككى ئۈچتىن بىرىدىن كەلگەن تەم ئۇچۇرلىرىنى ئۆتكۈزۈش رولىنى ئوينايدۇ.

تۆۋەنكى نېرۋا تۈگۈنى (Inferior Ganglion, 下神经节)
بۇ تۈگۈنچە تىل-يۇتقۇنچاق نېرۋىسىنىڭ بىر قىسمى بولۇپ، تىلنىڭ كەينىدىكى بىر ئۈچتىن بىرىدىن كەلگەن تەم ئۇچۇرلىرىنى بىر تەرەپ قىلىدۇ.

تىل – يۇتقۇنچاق نېرۋىسى (Glossopharyngeal Nerve, 舌咽神经)
بۇ نېرۋا تىلنىڭ كەينىدىكى بىر ئۈچتىن بىرىنىڭ تەم ۋە سېزىم ئۇچۇرلىرىنى، شۇنداقلا يۇتقۇنچاق ۋە چىش مىلىكى بېزىنىڭ فۇنكسىيەسىنى كونترول قىلىدۇ.

ئاداشقان نېرۋا (Vagus Nerve, 迷走神经)
بۇ نېرۋا كېكىردەك قاپقىقى ۋە يۇتقۇنچاقتىكى تەم تۈگۈنچىلىرىدىن كەلگەن ئۇچۇرلارنى مېڭىگە يەتكۈزىدۇ.

تەم سەزگۈسىنىڭ مۇرەككەپ مېخانىزمى ۋە ئەھمىيىتى

تەم سەزگۈسى ئىنسانلارنىڭ ھاياتىي پائالىيەتلىرىدە ناھايىتى مۇھىم رول ئوينايدۇ. ئۇ پەقەت يېمەكلىكلەردىن ھۇزۇرلىنىشىمىزنىلا ئەمەس، بەلكى يېمەكلىكلەرنىڭ بىخەتەرلىكىنىمۇ تەمىنلەيدۇ. تەم سىستېمىسىنىڭ ئاساسلىق ئىقتىدارلىرى:

• يېمەكلىك تاللاش ۋە قوبۇل قىلىش: تاتلىق تەم ئېنېرگىيەگە باي يېمەكلىكلەرنى، تۇزلۇق تەم ئېلېكتىرولىت تەڭپۇڭلۇقىنى ساقلايدىغان يېمەكلىكلەرنى كۆرسىتىدۇ.
• خەتەردىن ساقلىنىش: ئاچچىق تەم زەھەرلىك ماددىلارنى، كىسلاتالىق تەم بۇزۇلغان يېمەكلىكلەرنى كۆرسىتىپ، بىزنى ئۇلاردىن ساقلىنىشقا ئاگاھلاندۇرىدۇ.
• ھەزىم قىلىشقا ياردەم بېرىش: تەم سەزگۈسى ئېغىز سۇيۇقلۇقى ۋە ھەزىم قىلىش شىرنىسىنىڭ ئاجرىلىپ چىقىشىنى ئىلگىرى سۈرۈپ، ھەزىم قىلىش جەريانىنى باشلايدۇ.

تەم سەزگۈ سىستېمىسىنىڭ نېرۋا تارقىلىشى ناھايىتى مۇرەككەپ بولۇپ، بىر قانچە باش نېرۋىسى قاتنىشىدۇ:

• يۈز نېرۋىسى (VII): ناغرا تانپى ئارقىلىق تىلنىڭ ئالدىدىكى ئىككى ئۈچتىن بىرىنىڭ تەم ئۇچۇرلىرىنى يەتكۈزىدۇ.
• تىل-يۇتقۇنچاق نېرۋىسى (IX): تىلنىڭ كەينىدىكى بىر ئۈچتىن بىرىنىڭ تەم ئۇچۇرلىرىنى يەتكۈزىدۇ.
• ئاداشقان نېرۋا (X): كېكىردەك قاپقىقىدىكى تەم تۈگۈنچىلىرىدىن كەلگەن ئۇچۇرلارنى يەتكۈزىدۇ.

بۇ نېرۋىلارنىڭ ھەممىسى ئاخىرىدا مېڭە غولىدىكى يېتىم تۇتام يادروسىغا تۇتىشىدۇ. يېتىم تۇتام يادروسى تەم ئۇچۇرلىرىنى بىر تەرەپ قىلغاندىن كېيىن، ئۇلارنى مېڭىنىڭ باشقا رايونلىرىغا، مەسىلەن تەم پوستلاق قەۋىتىگە يوللايدۇ. تەم پوستلاق قەۋىتىدە تەم ئۇچۇرلىرى تېخىمۇ چوڭقۇر بىر تەرەپ قىلىنىپ، كونكرېت تەم تونۇشى شەكىللىنىدۇ.

بەزى كېسەللىكلەر ياكى زەخىملىنىشلەر تەم سەزگۈسىگە تەسىر كۆرسىتىپ، تەمنى ھېس قىلالماسلىق (ئاگەۋسىيە) ياكى تەم سەزگۈسىنىڭ ئاجىزلىشىشى (ھىپوگەۋسىيە) قاتارلىق ئەھۋاللارنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ. بۇ ئەھۋاللار بىمارلارنىڭ ھايات سۈپىتىگە تەسىر كۆرسىتىپلا قالماي، بەزىدە ئوزۇقلۇق يېتىشمەسلىك ياكى خەتەرلىك ماددىلارنى يېيىش خەۋپىنىمۇ ئاشۇرۇۋېتىدۇ.

تەم سەزگۈسىنىڭ مېخانىزمىنى چۈشىنىش، تەمگە مۇناسىۋەتلىك كېسەللىكلەرنى دىئاگنوز قويۇش ۋە داۋالاشتا ناھايىتى مۇھىم ئەھمىيەتكە ئىگە. تىببىي تەتقىقاتلار تەم تۈگۈنچىلىرىنىڭ يېڭىلىنىشى، نېرۋا يوللىرىنىڭ ئۆزگىرىشى ۋە ھەر خىل كېسەللىكلەرنىڭ تەم سەزگۈسىگە كۆرسىتىدىغان تەسىرىنى ئىنچىكە تەتقىق قىلىپ، تېخىمۇ ياخشى داۋالاش ئۇسۇللىرىنى تەرەققىي قىلدۇرۇشقا ياردەم بېرىدۇ. تەم سەزگۈسى پەقەت بىئولوگىيىلىك مېخانىزم بولۇپلا قالماي، بەلكى مەدەنىيەت، يېمەك-ئىچمەك ئادەتلىرى ۋە ساغلاملىق بىلەنمۇ زىچ مۇناسىۋەتلىك. شۇڭا، تەم سەزگۈسىنىڭ مۇرەككەپلىكىنى چۈشىنىش ئىنسانلارنىڭ ساغلاملىقى ۋە ھاياتىي سۈپىتىنى يۇقىرى كۆتۈرۈشتە ئاچقۇچلۇق رول ئوينايدۇ.