كېسەللىكلەرگە قارشى ئالاھىدە قورال – ئانتىتېلا

.

مۇقەددىمە

بۈگۈنكى كۈندە دۇنيادىكى نۇرغۇن كىشىلەر ئۈچۈن ساقلىقنى ساقلاش بىر خىل خىرىسلىق مەسىلىگە ئايلانماقتا. ئەمما بىزگە،  ئىلىم-پەن دۇنياسىدىن يېڭى-يېڭى خۇشخەۋەرلەر ئۈزۈلمەي كەلمەكتە!  مىسالەن ئېيتساق ، ئالىملار خەلقئارالىق مۇكاپاتقا ئېرىشكەن تەتقىقات نەتىجىلىرىنى بىۋاسىتە داۋالاش ئۇسۇللىرىغا ئايلاندۇرۇشقا تىرىشىۋاتقان بولۇپ، بولۇپمۇ بەدىنىمىزدىكى «قوغدىغۇچى قوشۇن» دەپ ئاتىلىدىغان ئىممۇنىتېت سىستېمىسى (Immune System) نى چۈشىنىش ۋە ئۇنى يېڭى دورىلارنى ياساشقا ئىشلىتىش ئارقىلىق مىليونلىغان بىمارلارنىڭ ھاياتىنى ئۆزگەرتىش ئۈچۈن زور ئىلگىرىلەشلەرنى قولغا كەلتۈرۈلمەكتە. 

بەدىنىڭىزدىكى مۇھاپىزەتچى قوشۇن – ئىممۇنىتېت سىستېمىسى

كۆپلىگەن كىشىلەر ئىممۇنىتېت سىستېمىسى دېگەننى ئاڭلىغان بولسىمۇ، ئۇنىڭ قانداق ئىشلەيدىغانلىقىنى، ھاياتىمىز ئۈچۈن نېمىشقا بۇنچە مۇھىم ئىكەنلىكىنى تولۇق چۈشەنمەسلىكى مۇمكىن. تەسەۋۋۇر قىلىپ بېقىڭ: بەدىنىڭىز بىر قەلئە، ئۇنىڭ ئىچىدە سىزنىڭ قىممەتلىك ھاياتىڭىز بار. بۇ قەلئەگە ھەر كۈنى، ھەر سېكۇنتتا تاشقى مۇھىتتىن كەلگەن نۇرغۇن خەتەرلەر، يەنى كۆرۈنمەس «دۈشمەنلەر» ھۇجۇم قىلىشقا تىرىشىدۇ. بۇ دۈشمەنلەر ۋىرۇسلار، باكتېرىيەلەر ياكى بەدىنىڭىزنىڭ ئۆزىدىن پەيدا بولغان راك ھۈجەيرىلىرى بولۇشى مۇمكىن. ئەنە شۇ چاغدا، قەلئەيىڭىزنى قوغدايدىغان، دۈشمەنلەرنى توسۇپ، ئۇلارنى يوقىتىدىغان بىر «مۇھاپىزەتچى قوشۇن» بار. بۇ قوشۇننىڭ ئىسمى – ئىممۇنىتېت سىستېمىسىدۇر.

ئۇنداقتا بۇ سىستېما قانداق خىزمەت قىلىدۇ؟

ئىممۇنىتېت سىستېمىسى پەقەت بىرلا ئەزادىن تەركىب تاپمايدۇ، بەلكى بەدەننىڭ ھەر قايسى جايلىرىغا تارقالغان ھۈجەيرىلەر، ئاقسىللار ۋە ئەزالارنىڭ بىر يۈرۈش مۇرەككەپ تور سىستېمىسىدىن تەركىب تاپىدۇ. ئۇنىڭ ئاساسلىق ۋەزىپىلىرى تۆۋەندىكىچە:

1. دۈشمەننى پەرقلەندۈرۈش: ئىممۇنىتېت سىستېمىسىنىڭ بىرىنچى ۋە ئەڭ مۇھىم ۋەزىپىسى، بەدەننىڭ ئۆزىگە تەۋە ھۈجەيرىلەرنى «دوست» دەپ تونۇپ، تاشقىرىدىن كەلگەن ياكى خاتا شەكىللەنگەن ھۈجەيرىلەرنى «دۈشمەن» دەپ پەرقلەندۈرۈشتىن ئىبارەت. بۇ بىر خىل يۇقىرى دەرىجىدىكى تەكشۈرۈش ئىقتىدارىنى تەلەپ قىلىدۇ.

2. دۈشمەننى يوقىتىش: دۈشمەن تونۇلغاندىن كېيىن، ئىممۇنىتېت سىستېمىسى ئۇنى بىر تەرەپ قىلىش ئۈچۈن ئوخشىمىغان قوراللارنى ئىشلىتىدۇ. بۇ قوراللار ئىچىدە:

   • ئاق قان ھۈجەيرىلىرى: بۇلار قوشۇننىڭ ئەسكەرلىرى بولۇپ، بەدەننى كېزىپ، دۈشمەنلەرنى تېپىپ يوقىتىدۇ. مەسىلەن، بەزى ئاق قان ھۈجەيرىلىرى دۈشمەنلەرنى يۇتۇۋالىدۇ، بەزىلىرى زەھەرلىك ماددىلارنى چىقىرىپ ئۇلارنى ئۆلتۈرىدۇ.

   • ئانتىتېلا (Antibody): بىز بۇنى «ئالاھىدە قورال » تەسەۋۋۇر قىلساق ئانچە خاتالىشىپ كەتمەيمىز. چۈنكى ئۇلار بەلگىلىك دۈشمەنلەرگە باغلىنىپ (بۇدۇشقاقتەك چاپلىشىپ)، ئۇلارنى زىيانسىزلاشتۇرىدۇ ياكى باشقا ئىممۇنىتېت ھۈجەيرىلىرىنىڭ ئۇلارنى تېخىمۇ ئاسان تونۇپ يوقىتىشىغا ياردەم بېرىدۇ.

3. ئەستە تۇتۇش (Memory): بۇ بولسا ئىممۇنىتېت سىستېمىسىنىڭ ئاجايىپ ئىقتىدارىنىڭ بىرى، ئۇ بىر قېتىم دۇچ كەلگەن دۈشمەننى «ئېسىدە ساقلايدۇ». ئەگەر شۇ دۈشمەن قايتا ھۇجۇم قىلسا، سىستېما تېخىمۇ تېز ۋە ئۈنۈملۈك ئىنكاس قايتۇرۇپ، بىزنى كېسەللىككە گىرىپتار بولۇشتىن ساقلايدۇ. ۋاكسىنىلارنىڭ ئىشلەش پرىنسىپىمۇ ئىممۇنىتېتنىڭ دەل مۇشۇ ئەستە تۇتۇش ئىقتىدارىغا ئاساسلانغان.

•  بۇ قوغداش نېمىشقا شۇنچىۋالا مۇھىم؟

ئىممۇنىتېت سىستېمىسىنىڭ ياخشى ئىشلىشى، بىزنىڭ ساغلاملىقىمىز ۋە ھاياتىمىز ئۈچۈن ھالقىلىق ئەھمىيەتكە ئىگە. چۈنكى ئۇ بەدىنىمىزدە، تۆۋەندىكىدەك روللارنى ئۆتەيدۇ.  

• 1. كېسەللىكلەرنىڭ ئالدىنى ئېلىش: كۈندىلىك تۇرمۇشىمىزدا بىز ھەر خىل مىكروبلارغا ئۇچرايمىز. ئىممۇنىتېت سىستېمىسى ئۇلارنى كېسەللىك پەيدا قىلىشتىن بۇرۇن توسۇپ، ئالدىنى ئالىدۇ.

• 2. مەۋجۇت كېسەللىكلەرنى داۋالاش: زۇكام، ئۆتكۈر يۇقۇملۇق كېسەللىكلەر قاتارلىقلارغا گىرىپتار بولغىنىمىزدا، ئىممۇنىتېت سىستېمىسى بۇ كېسەللىكلەرگە قارشى كۈرەش قىلىپ، ئەسلىگە كېلىشىمىزگە ياردەم بېرىدۇ.

• 3. راكقا قارشى كۈرەش: راك ھۈجەيرىلىرى بەدەننىڭ نورمال ھۈجەيرىلىرىنىڭ ئۆزگىرىشىدىن پەيدا بولىدۇ. ئىممۇنىتېت سىستېمىسى ئەسلىدە بۇ خىل خاتا ھۈجەيرىلەرنى تونۇپ، ئۇلارنى كېسەللىك پەيدا قىلىشتىن بۇرۇن يوقىتىش ئىقتىدارىغا ئىگە. ئەگەر بۇ سىستېما ئاجىزلاپ كەتسە، راك كېسەللىكى پەيدا بولۇش ئېھتىماللىقى ئاشىدۇ.

قىسقىسى، ئىممۇنىتېت سىستېمىسى بەدىنىمىزدىكى بىر خىل كۆرۈنمەس، ئەمما ئىنتايىن كۈچلۈك قوغدىغۇچى قوشۇندۇر. ئۇنىڭ ياخشى ئىشلىشىنى ساقلاش ئۈچۈن، ساغلام ياشاش ئۇسۇلىنى قوللىنىش، يېتەرلىك ئۇخلاش، تەنتەربىيە بىلەن شۇغۇللىنىش ۋە توغرا ئوزۇقلىنىش ناھايىتى مۇھىم. ئەگەر بۇ قوشۇن ئاجىزلاپ كەتسە، ئاددىي زۇكامدىن تارتىپ راكقىچە بولغان ئوخشىمىغان كېسەللىكلەرگە گىرىپتار بولۇش ئېھتىماللىقىمىز ئاشىدۇ. شۇڭا، ئىممۇنىتېت سىستېمىسىغا كۆڭۈل بۆلۈش، ئۆزىمىزگە كۆڭۈل بۆلۈش دېگەنلىكتۇر.

ئۇنداقتا خەلقئارالىق مۇكاپاتلارغا ئېرىشكەن ئاشۇ تەتقىقاتلار بەدىنمىزدىكى قوغىدىغۇچى قوشۇن بولغان ئىممۇنىتېت سىستېمىمىزغا قانداق پايدىلارنى ئېلىپ كەلدى؟

ئىلىم-پەن ساھەسىدە نوبېل مۇكاپاتى قاتارلىق خەلقئارالىق داڭلىق مۇكاپاتلارغا ئېرىشكەن نۇرغۇن تەتقىقاتلار، بىزنىڭ ئىممۇنىتېت سىستېمىسى ھەققىدىكى چۈشەنچىمىزدە زور بىر بۆسۈش ھاسىل قىلدى. ئەگەر ئىممۇنىتېت سىستېمىسىنى بىر مۇرەككەپ ئۇرۇش مەيدانى دەپ تەسەۋۋۇر قىلساق، بۇ تەتقىقاتلار بىزگە شۇ ئۇرۇش مەيدانىدىكى ھەر بىر ئەسكەرنىڭ، ھەر بىر ئىنكاسنىڭ قانداق ئىشلەيدىغانلىقىنى ئىنچىكە چۈشەندۈرۈپ بەردى.

بۇ بايقاشلارنىڭ ئەڭ مۇھىم نۇقتىلىرىدىن بىرى، ئانتىتېلا (Antibody) لار ھەققىدىكى چوڭقۇر چۈشەنچىدۇر. ئالىملار ئانتىتېلانىڭ قۇرۇلمىسىنى، ئۇنىڭ مىكروبلارنى قانداق تونۇپ باغلايدىغانلىقىنى ۋە ئىممۇنىتېت سىستېمىسىنىڭ باشقا قىسىملىرىنى قانداق ئاكتىپلاشتۇرىدىغانلىقىنى ئاشكارىلىدى. بۇ بايقاشلار ئارقىلىق، بىز ئانتىتېلانىڭ پەقەت كېسەللىكلەرگە قارشى تۇرىدىغان ئاددىي ئاقسىل ئەمەس، بەلكى ئىنتايىن ئەقىللىق، ئالاھىدە نىشانلىق قورال ئىكەنلىكىنى چۈشەندۇق. ئۇنىڭدىن باشقا يەنە، ئانتىتېلانىڭ كىملىك كارتا ئىقتىدارى، ئانتىتېلا ئىشلەپچىقىرىش مېخانىزمى، ئىممۇنىتېت سىستېمىسىدىكى ئۆز-ئارا تەسىرلەرنى چۈشەندۇق.

بۇلار ئۈستىدە قىسقىچە توختىلىپ ئۆتەيلى. 

1. ئانتىتېلانىڭ كىملىك كارتا ئىقتىدارى: ئالىملار ھەر بىر ئانتىتېلانىڭ ئۆزىگە خاس «كىملىك كارتىسى» بارلىقىنى، يەنى پەقەت بەلگىلىك بىر مىكروبنىڭ يۈزىدىكى ئالاھىدە «ئادرېس» (ئانتىگېن) بىلەنلا باغلىنىدىغانلىقىنى بايقىدى. بۇ، ئانتىتېلانىڭ «دوست» بىلەن «دۈشمەن» نى ئېنىق پەرقلەندۈرۈش ئىقتىدارىنى كۆرسىتىدۇ.

2. ئانتىتېلا ئىشلەپچىقىرىش مېخانىزمى: نوبېل مۇكاپاتىغا ئېرىشكەن تەتقىقاتلارنىڭ بىرى، بەدىنىمىزنىڭ قانداق قىلىپ مىليونلىغان ئوخشىمىغان ئانتىتېلا تۈرلىرىنى ئىشلەپچىقىرىدىغانلىقىنى، ھەر بىر يېڭى مىكروبقا قارشى تۇرىدىغان ئالاھىدە ئانتىتېلانى قانداق تاللايدىغانلىقىنى چۈشەندۈرۈپ بەردى. بۇ بىلىم، ۋاكسىنا ۋە يېڭى ئانتىتېلا دورىلىرىنى ياساشتا ئىنتايىن مۇھىم رول ئوينىدى.

3. ئىممۇنىتېت سىستېمىسىدىكى ئۆز-ئارا تەسىر: بۇ تەتقىقاتلار يەنە ئىممۇنىتېت سىستېمىسىنىڭ ئوخشىمىغان ھۈجەيرىلىرى (مەسىلەن، T ھۈجەيرىلىرى، B ھۈجەيرىلىرى) نىڭ ئانتىتېلا بىلەن قانداق ھەمكارلىشىپ، كېسەللىكلەرنى يوقىتىدىغانلىقىنى ئاشكارىلىدى. بۇ ئۆز-ئارا تەسىرنى چۈشىنىش، بىزگە ئىممۇنىتېت سىستېمىسىنى «تەربىيىلەش» ئارقىلىق كېسەللىكلەرگە قارشى تېخىمۇ ئۈنۈملۈك كۈرەش قىلىش يوللىرىنى ئېچىپ بەردى.

بۇ خەلقئارالىق مۇكاپاتقا ئېرىشكەن تەتقىقاتلار بەدىنىمىزدىكى بۇ قوغدىغۇچى قوشۇننىڭ كۈچى ۋە مۇرەككەپلىكىنى نامايان قىلىپلا قالماي، بەلكى بىزگە كېسەللىكلەرنى داۋالاشتا يېڭى ئىستراتېگىيەلەرنى تۈزۈشكە ئىلمىي ئاساس يارىتىپ بەردى. ئەنە شۇ ئاساستا، ئانتىتېلا ئاساسىدىكى يېڭى داۋالاش ئۇسۇللىرى بارلىققا كەلدى.

• نۆۋەتتە، دۇنيادا  ئانتىتېلا ھەققىدە قانداق يېڭىچە داۋالاش ئۇسۇللىرى بارلىققا كەلدى؟

• ئالىملار ئەمدىلىكتە تېخنىكىنى ئىشلىتىپ، بەدەن ئىشلەپچىقىرالمايدىغان ياكى يېتەرلىك ئىشلەپچىقىرالمايدىغان ئانتىتېلالارنى سۈنئىي ھالدا ياساشقا مۇۋەپپەقىيەت قازاندى. بۇ يېڭى ئانتىتېلالار:

  1. راكقا قارشى كۈرەش: راك ھۈجەيرىلىرى بەزىدە ئىممۇنىتېت سىستېمىسىدىن يوشۇرۇنۇپ قالالايدۇ. يېڭى ئانتىتېلا دورىلىرى راك ھۈجەيرىلىرىنى ئىممۇنىتېت سىستېمىسىغا «كۆرسىتىپ»، ئۇلارنى يوقىتىشقا ياردەم بېرىدۇ.

  2. يۇقۇملۇق كېسەللىكلەرگە قارشى: ۋىرۇس ياكى باكتېرىيە سەۋەبىدىن كېلىپ چىققان كېسەللىكلەرنى داۋالاشتا ئۈنۈملۈك. مەسىلەن، بەزى ۋىرۇسلارغا قارشى تېز ئانتىتېلا داۋالاش ئۇسۇللىرى تەرەققىي قىلدۇرۇلماقتا.

تېخنىكا ۋە كەلگۈسىدىكى ئۈمىدلەر

بۇ تەتقىقاتنىڭ پەردە ئارقىسىدا نۇرغۇنلىغان ئىلغار تېخنىكىلار بار. بۇ تېخنىكىلار ئالىملارغا ئىممۇنىتېت سىستېمىسىنىڭ ھۈجەيرە سەۋىيەسىدىكى مۇرەككەپ جەريانلىرىنى تېخىمۇ چوڭقۇر چۈشىنىش ئىمكانىيىتىنى بەردى.

1. ھەربىر بىمارغا قارىتا خاسلاشتۇرۇپ داۋالاش (Personalized Medicine): ھەر بىر ئادەمنىڭ ئىممۇنىتېت سىستېمىسى ئوخشىمايدۇ. تېخنىكا ئارقىلىق، كەلگۈسىدە ھەر بىر كىشىنىڭ ئۆزىگە خاس ئىممۇنىتېت ئىنكاسىغا ماس كېلىدىغان ئانتىتېلا دورىلىرىنى ياساش مۇمكىن بولۇپ قالىدۇ. بۇ، داۋالاشنىڭ ئۈنۈمىنى ئەڭ يۇقىرى چەككە يەتكۈزىدۇ.

2. ۋاكسىنا تەرەققىياتىدىكى يېڭى بۆسۈش: ئانتىتېلا تەتقىقاتى يەنە يېڭى تىپتىكى ۋاكسىنالارنى لايىھىلەشكە ياردەم بېرىدۇ، بۇ ئارقىلىق يۇقۇملۇق كېسەللىكلەرگە قارشى تېخىمۇ ئۇزۇن مۇددەتلىك ۋە ئۈنۈملۈك قوغداش ئورنىتىش مۇمكىن بولىدۇ.

خۇلاسە

قىسقىسى، خەلقئارالىق مۇكاپاتلارغا ئېرىشكەن ئىلىم-پەن تەتقىقاتى ۋە زامانىۋى تېخنىكىلارنىڭ بىرلەشمە كۈچى بىزنىڭ كېسەللىكلەرگە قارشى كۈرىشىمىزگە يېڭى ئۈمىدلەرنى بېغىشلىماقتا.  ئىممۇنىتېت سىستېمىسىنى چۈشىنىش ئارقىلىق ياسالغان يېڭى ئانتىتېلا دورىلىرى، مىليونلىغان ئىنسانلارنىڭ ساغلاملىقىنى قوغداش ۋە ھاياتىنى ئۇزارتىشقا ياردەم بېرىدۇ. كەلگۈسىدە، بۇ خىل ئىلگىرىلەشلەرنىڭ تېخىمۇ كۆپ كېسەللىكلەرنى داۋالاشقا ئىشلىتىلىشى مۆلچەرلەنمەكتە.

پايدىلانمىلار ۋە مەنبەلەر: