قىزلارنىڭ بوي ئۆسۈش جەريانى ئاتا-ئانىلار ۋە قىزلارنىڭ ئۆزى ئەڭ كۆڭۈل بۆلىدىغان مەسىلىلەرنىڭ بىرى. نۇرغۇن كىشىلەر قىزلارنىڭ بويىنى 18 ياكى 20 ياشقىچە ئۆسىدۇ دەپ ئويلىسىمۇ، ئەمەلىيەتتە تىببىي نۇقتىدىن ئېيتقاندا، قىزلارنىڭ بوي ئۆسۈش جەريانى ئوغۇللارغا قارىغاندا بۇرۇنراق باشلىنىپ، بۇرۇنراق ئاخىرلىشىدۇ. بۇ جەريان ئاساسلىقى جىنسىي يېتىلىش دەۋرى بىلەن زىچ مۇناسىۋەتلىك بولۇپ، ھورمونلارنىڭ ئۆزگىرىشى سۆڭەكنىڭ ئۆسۈش سۈرئىتىنى بەلگىلەيدۇ.
قىزلارنىڭ بوي ئۆسۈشى قايسى باسقۇچلارغا بۆلىنىدۇ؟
قىزلارنىڭ بوي ئۆسۈشىنى بىر قانچە مۇھىم باسقۇچقا بۆلۈشكە بولىدۇ. ئادەتتە قىزلار 10 ياشتىن 14 ياشقىچە بولغان ئارىلىقتا ئەڭ تېز ئۆسۈش باسقۇچىغا كىرىدۇ. بۇ مەزگىل «ئۆسۈش تېزلىنىش دەۋرى» دەپ ئاتىلىدۇ. كۆپىنچە قىزلاردا جىنسىي يېتىلىش باشلىنىشتىن بۇرۇن بويى سىجىل ئۆسىدۇ، ئەمما تۇنجى قېتىم ھەيز كۆرگەندىن كېيىن، بوي ئۆسۈش سۈرئىتى كۆرۈنەرلىك ئاستىلايدۇ.
Mayo Clinic (2023-يىلى) نىڭ تەتقىقاتىدا كۆرسىتىلىشىچە، قىزلار تۇنجى قېتىم ھەيز كۆرۈپ بولغاندىن كېيىن، ئادەتتە يەنە 5 سانتىمېتىردىن 7.5 سانتىمېتىرغىچە ئۆسۈشى مۇمكىن، ئۇنىڭدىن كېيىن ئۆسۈش ئاساسەن توختايدۇ. بۇنىڭ سەۋەبى ئاياللىق ھورمونى بولغان ئېستروگېننىڭ سۆڭەك تاختىسىنىڭ يېپىلىشىنى تېزلىتىشىدۇر.
- بالىلىق دەۋرى: تۇغۇلغاندىن باشلاپ جىنسىي يېتىلىشكىچە بولغان مۇقىم ئۆسۈش مەزگىلى.
- جىنسىي يېتىلىش دەۋرى: بوي ئەڭ تېز ئۆسىدىغان، يىللىق ئۆسۈش مىقدارى 8-10 سانتىمېتىرغا يېتىدىغان مەزگىل.
- ئاستىلاش دەۋرى: ھەيز كۆرۈپ 1-2 يىلغىچە بولغان ئاستا ئۆسۈش مەزگىلى.
بوي ئۆسۈشنىڭ توختىشىدىكى ئاساسلىق سەۋەب: سۆڭەك تاختىسى
قىزلارنىڭ بويىنىڭ ئۆسۈش-ئۆسمىگەنلىكىنى بەلگىلەيدىغان ئەڭ مۇھىم ئامىل سۆڭەك ئۆسۈش تاختىسى (Epiphyseal plate) دەپ ئاتىلىدىغان قۇرۇلمىدۇر. بۇ ئۇزۇن سۆڭەكلەرنىڭ ئۇچىغا جايلاشقان كۆمۈرچەك توقۇلمىسى بولۇپ، يېڭى سۆڭەك ھۈجەيرىلىرىنى ئىشلەپچىقىرىش ئارقىلىق بويىمىزنى ئۆستۈرىدۇ. قىزلارنىڭ جىنسىي يېتىلىش جەريانى ئاخىرلاشقاندا، بۇ كۆمۈرچەك توقۇلمىلار تەدرىجىي قاتتىق سۆڭەككە ئايلىنىدۇ ۋە «يېپىلىدۇ». سۆڭەك تاختىسى بىر قېتىم يېپىلىپ بولغاندىن كېيىن، مەيلى قانداق ئوزۇقلۇق تۇلۇقلىسۇن ياكى چېنىقسۇن، بوي قايتا ئۆسمەيدۇ.
Nature Reviews Endocrinology ژۇرنىلىنىڭ 2022-يىلىدىكى بىر ماقالىسىدە قەيت قىلىنىشىچە، بالىلارنىڭ ئوزۇقلىنىش سۈپىتى بىلەن سۆڭەك يېتىلىشى ئوتتۇرىسىدا بىۋاسىتە باغلىنىش بار بولۇپ، بالدۇر جىنسىي يېتىلىش سۆڭەك تاختىسىنىڭ بالدۇر يېپىلىشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىپ، ئاخىرقى بوي ئېگىزلىكىگە سەلبىي تەسىر كۆرسىتىشى مۇمكىن. شۇڭا، قىزلاردا بوي ئۆسۈشنى نازارەت قىلىشتا جىنسىي يېتىلىش يېشىغا دىققەت قىلىش ئىنتايىن مۇھىم.
بوي ئۆسۈشكە تەسىر كۆرسىتىدىغان ئامىللار
قىزلارنىڭ بويىنىڭ قانچىلىك ئۆسۈشى پەقەت ياشقىلا باغلىق ئەمەس. تۆۋەندىكى ئامىللارمۇ مۇھىم رول ئوينايدۇ:
- ئىرسىيەت: بوي ئېگىزلىكىنىڭ %60 تىن %80 كىچە بولغان قىسمى گېن تەرىپىدىن بەلگىلىنىدۇ. ئادەتتە ئاتا-ئانىسىنىڭ بويى ئېگىز بولغان قىزلارنىڭ بويىمۇ ئېگىز بولىدۇ.
- ئوزۇقلىنىش: كالتسىي، ۋىتامىن D ۋە ئاقسىل سۆڭەك يېتىلىشىنىڭ ئاساسىي ماتېرىياللىرىدۇر.
- ئۇيقۇ سۈپىتى: ئۆسۈش ھورمۇنى ئاساسلىقى كېچىدە چوڭقۇر ئۇيقۇدا ئاجرىلىپ چىقىدۇ. يېتەرلىك ئۇخلىماسلىق بوي ئۆسۈشنى چەكلەپ قويىدۇ.
- تەنتەربىيە: تورنىك ئېسىلىش ۋە تارتىش، سەكرەش ۋە سۇ ئۈزۈش قاتارلىق ھەرىكەتلەر سۆڭەك يېتىلىشىنى غىدىقلايدۇ.
بوي ئۆسۈشنى ئەڭ يۇقىرى چەككە يەتكۈزۈش ئۈچۈن نېمە قىلىش كېرەك؟
ئەگەر قىزلارنىڭ سۆڭەك تاختىسى تېخى يېپىلمىغان بولسا، مۇۋاپىق تىرىشچانلىقلار ئارقىلىق بويىنى يەنە بىر ئاز ئۆستۈرۈش مۇمكىنچىلىكى بار. بىرىنچىدىن، تەڭپۇڭ ئوزۇقلىنىشقا كاپالەتلىك قىلىش كېرەك. سۈت مەھسۇلاتلىرى، تۇخۇم، بېلىق ۋە يېشىل يوپۇرماقلىق كۆكتاتلارنى كۆپرەك ئىستېمال قىلىش تەۋسىيە قىلىنىدۇ. ئىككىنچىدىن، ھەر كۈنى ئاز دېگەندە 8-10 سائەت سۈپەتلىك ئۇخلاش زۆرۈر.
يەنە بىر مۇھىم نۇقتا، روھىي بېسىمنى ئازايتىشتۇر. زىيادە روھىي بېسىم بەدەندىكى ئىچكى ئاجراتما سىستېمىسىغا تەسىر كۆرسىتىپ، ئۆسۈش ھورمۇنىنىڭ ئاجرىلىپ چىقىشىنى توسالغۇغا ئۇچرىتىدۇ. شۇڭا، قىزلارنىڭ جىسمانىي ۋە روھىي ساغلاملىقىغا تەڭلا كۆڭۈل بۆلۈش، ئۇلارنىڭ بويىنىڭ تەبىئىي ۋە ساغلام ئۆسۈشىگە كاپالەتلىك قىلىدۇ. قىزلارنىڭ بويى ئادەتتە 14-16 ياشقىچە ئۆسىدۇ، ئەمما شەخسىي پەرققە ئاساسەن 18 ياشقىچە ئاستا ئۆسىدىغان ئەھۋاللارمۇ كۆرۈلىدۇ.
قاچان دوختۇرغا كۆرۈنۈش كېرەك؟
نورمالدا بەدەندە كېسەللىك ئالامەتلىرى بولمىغان تەغدىردىمۇ يىلدا ئەڭ ئاز بىر قېتىم دوختۇرغا كۆرۈنۈپ تۇرۇش تەۋسىيە قىلىنىدۇ. ئەگەر ھەرقايسى ياش دەۋرىدە ئوخشاش تەڭدۇشلىرى ئارىسدا كۆرۈنەرلىك پاكار بولسا ، ئائىلە دوختۇرى ياكى بالىلار دوختۇرىغا ۋاقتىدا كۆرۈنۈپ مەسىلھەت ئېلىش كېرەك. ئەگەر ئادەت باشلانغاندا ئاندىن كۆرۈنسە بەك كېچىككەن بولۇپ قالىدۇ.
