ھەيز مەزگىلىدە جىنسىي مۇناسىۋەت ئۆتكۈزۈش تىببىي جەھەتتىن مەلۇم خەتەرلەرگە ئىگە بولۇپ، يۇقۇملىنىش نىسبىتىنى ئاشۇرۇۋېتىدۇ؛ شۇڭا بۇ مەزگىلدىكى فىزىئولوگىيىلىك ئۆزگىرىشلەرنى ۋە ساقلىنىش تەدبىرلىرىنى بىلىۋېلىش ئىنتايىن مۇھىم. نۇرغۇن ئەر-خوتۇنلار بۇ مەسىلىدە ئىككىلىنىش ئىچىدە قالىدۇ، چۈنكى تىببىي نۇقتىدىن بۇ مەزگىلدە بەدەن تېخىمۇ ئاجىز بولسىمۇ، ئەمما پىسخىكىلىق ۋە ھورمۇنلۇق ئېھتىياجلار مەۋجۇت بولۇشى مۇمكىن. بۇ ماقالىدە بىز ھەيز مەزگىلىدىكى جىنسىي تۇرمۇشنىڭ خەتىرى، تىببىي تەۋسىيەلىرى ۋە ئالدىنى ئېلىش تەدبىرلىرى ئۈستىدە ئەتراپلىق توختىلىمىز.
ھەيز مەزگىلىدىكى فىزىئولوگىيىلىك ئۆزگىرىشلەر
ھەيز مەزگىلى ئاياللار بەدىنىدە زور فىزىئولوگىيىلىك ئۆزگىرىشلەر يۈز بېرىدىغان بىر باسقۇچتۇر. بۇ مەزگىلدە بالىياتقۇ ئىچكى پەردىسى چۈشۈپ، قان بىلەن بىرگە سىرتقا چىقىدۇ. بۇ جەرياندا بالىياتقۇ ئېغىزى (Cervix) ئازراق ئېچىلىدۇ، بۇنىڭ مەقسىتى ھەيز قېنىنىڭ سىرتقا راھەت چىقىشىغا يول قويۇشتۇر. ئەمما، بۇ ئوچۇق ئىشىك باكتېرىيەلەرنىڭ بالىياتقۇ ئىچىگە كىرىشى ئۈچۈنمۇ بىر پۇرسەت يارىتىپ بېرىدۇ.
ئۇنىڭدىن باشقا، جىنسىي يولنىڭ pH قىممىتى (كۆپىنچە كىسلاتالىق بولىدۇ) ھەيز مەزگىلىدە قاننىڭ تەسىرىدىن ئۆزگىرىدۇ. قان ئىشقارلىق خۇسۇسىيەتكە ئىگە بولغاچقا، جىنسىي يولنىڭ كىسلاتالىق مۇھىتىنى نېيتراللاشتۇرۇۋېتىدۇ. جىنسىي يولنىڭ كىسلاتالىق مۇھىتى باكتېرىيەلەردىن ساقلىنىشتىكى تەبىئىي قالقان بولۇپ، بۇ قالقاننىڭ ئاجىزلىشىشى يۇقۇملىنىش خەۋپىنى بىر نەچچە ھەسسە ئاشۇرۇۋېتىدۇ.
يۇقۇملىنىش خەۋپى ۋە بالىياتقۇ ساغلاملىقى
ھەيز مەزگىلىدە جىنسىي مۇناسىۋەت ئۆتكۈزۈشنىڭ ئەڭ چوڭ خەتىرى يۇقۇملىنىشتۇر. ھەيز قېنى باكتېرىيەلەرنىڭ كۆپىيىشى ئۈچۈن ئىنتايىن ماس كېلىدىغان «ئوزۇقلۇق بازىسى» ھېسابلىنىدۇ. ئەگەر بۇ مەزگىلدە مۇناسىۋەت قىلىنسا، سىرتقى مۇھىتتىكى ياكى ئەر كىشىنىڭ جىنسىي ئەزاسىدىكى باكتېرىيەلەر ئوچۇق تۇرغان بالىياتقۇ ئېغىزىدىن ئۆتۈپ، بالىياتقۇ ئىچىگە كىرىپ ياللۇغ پەيدا قىلىشى مۇمكىن.
- داس بوشلۇقى ياللۇغى (PID): بۇ ئاياللارنىڭ كۆپەيتىش ئەزالىرىنىڭ ئېغىر دەرىجىدە ياللۇغلىنىشى بولۇپ، كەلگۈسىدە تۇغماسلىقنى كەلتۈرۈپ چىقىرىشى مۇمكىن.
- سۈيدۈك يولى ياللۇغى: ھەيز مەزگىلىدە سۈيدۈك يولى تېخىمۇ سەزگۈر بولىدۇ، باكتېرىيە كىرىش نىسبىتى يۇقىرى بولىدۇ.
- بالىياتقۇ ئىچكى پەردە ياللۇغى: ھەيز قېنىنىڭ تەتۈر ئېقىشى ۋە باكتېرىيە تەسىرىدىن بالىياتقۇنىڭ ئىچكى قىسمى زەخمىلىنىشى مۇمكىن.
شۇڭلاشقا، كۆپىنچە ئاياللار كېسەللىكلىرى دوختۇرلىرى ھەيز مەزگىلى توختىغاندىن كېيىن، بالىياتقۇ ئېغىزى پۈتۈنلەي يېپىلىپ، بەدەن ئۆزىنى ئەسلىگە كەلتۈرگۈچە كۈتۈشنى تەۋسىيە قىلىدۇ.
ئەڭ يېڭى تىببىي تەتقىقاتلار نېمىنى كۆرسىتىدۇ؟
يېقىنقى يىللاردىكى تىببىي تەتقىقاتلار ھەيز مەزگىلىدىكى جىنسىي تۇرمۇشقا بولغان قاراشلارنى تېخىمۇ چوڭقۇرلاشتۇردى. ئامېرىكا ئاياللار ساغلاملىقى تەتقىقات جەمئىيىتى (Society for Women’s Health Research) 2023-يىلى ئېلان قىلغان بىر تۈر تەكشۈرۈشتە، ھەيز مەزگىلىدە جىنسىي مۇناسىۋەت ئۆتكۈزۈشنىڭ بالىياتقۇ ئىچكى پەردىسىنىڭ ئورۇن ئالمىشىش كېسەللىكى (Endometriosis) بىلەن بولغان مۇناسىۋىتى يەنىلا تىببىي ساھەدە مۇنازىرە تېمىسى ئىكەنلىكى، ئەمما يۇقۇملىنىش خەۋپىنىڭ %30 تىن ئارتۇق ئۆرلەيدىغانلىقى جەزملەشتۈرۈلگەن. شۇنداقلا، جىنسىي ساغلاملىق تىبابىتى ژۇرنىلى (Journal of Sexual Medicine) 2024-يىلدىكى بىر ماقالىسىدە، ھەيز مەزگىلىدە جىنسىي مۇناسىۋەت ئارقىلىق يۇقىدىغان كېسەللىكلەرنىڭ (STIs) تارقىلىش سۈرئىتىنىڭ باشقا ۋاقىتلارغا قارىغاندا يۇقىرى بولىدىغانلىقىنى، بۇنىڭ قان ئارقىلىق ۋىرۇسلارنىڭ ئاسان يۆتكىلىشى بىلەن مۇناسىۋەتلىك ئىكەنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويدى.
ھەيز مەزگىلىدە ھامىلىدار بولۇش مۇمكىنمۇ؟
نۇرغۇن كىشىلەر ھەيز مەزگىلىدە ھامىلىدار بولۇش مۇمكىن ئەمەس دەپ قارايدۇ، ئەمما بۇ خاتا قاراش. گەرچە ھەيز مەزگىلىدە ھامىلىدار بولۇش نىسبىتى تۆۋەن بولسىمۇ، ئەمما ئۇ نۆل ئەمەس. بولۇپمۇ ھەيز دەۋرى قالايمىقان ئاياللاردا ياكى ھەيز كېلىش ۋاقتى ئۇزۇن بولغانلاردا، ھەيز مەزگىلىنىڭ ئاخىرلىشىشى بىلەن تۇخۇم چىقىرىش ۋاقتى بىر-بىرىگە ئىنتايىن يېقىنلىشىپ قالىدۇ.
- سپېرما ئاياللارنىڭ بەدىنىدە 3 تىن 5 كۈنگىچە ھايات تۇرالايدۇ.
- ئەگەر ھەيز مەزگىلىنىڭ ئاخىرقى كۈنلىرىدە مۇناسىۋەت قىلىنسا، سپېرما تۇخۇم چىقىش ۋاقتىغىچە ساقلىنىپ تۇرۇشى مۇمكىن.
- بالدۇر تۇخۇم چىقىرىش ئەھۋالى كۆرۈلگەندە، ھەيز مەزگىلىدىكى مۇناسىۋەت ھامىلىدارلىقنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ.
شۇڭا، پىلانلىق تۇغۇتنى مەقسەت قىلغانلار ھەيز مەزگىلىدىمۇ مۇداپىئە تەدبىرلىرىگە سەل قارىماسلىقى كېرەك.
ساقلىنىشقا تېگىشلىك نۇقتىلار ۋە تەۋسىيەلەر
ئەگەر ئالاھىدە سەۋەبلەر تۈپەيلىدىن بۇ مەزگىلدە جىنسىي مۇناسىۋەت ئۆتكۈزۈلگەن بولسا، چوقۇم تۆۋەندىكى ساغلاملىق تەدبىرلىرىگە ئەھمىيەت بېرىش كېرەك:
- پىرزېرۋاتىۋ ئىشلىتىش: بۇ ھەم يۇقۇملىنىشتىن ساقلايدۇ، ھەم قان ئارقىلىق ئۆتىدىغان كېسەللىكلەرنىڭ ئالدىنى ئالىدۇ.
- پاكىزلىققا ئالاھىدە ئەھمىيەت بېرىش: مۇناسىۋەتتىن بۇرۇن ۋە كېيىن سىرتقى جىنسىي ئەزالارنى ئىسسىق سۇ بىلەن پاكىز يۇيۇش كېرەك.
- قوپال ھەرىكەتلەردىن ساقلىنىش: ھەيز مەزگىلىدە بالىياتقۇ ۋە جىنسىي يول تېخىمۇ نازۇك بولىدۇ، ئاسان زەخمىلىنىدۇ.
- ئاغرىق بولسا دەرھال توختىتىش: ئەگەر ئايال كىشى ئاغرىق ياكى قولايسىزلىق ھېس قىلسا، مەجبۇرىي داۋاملاشتۇرۇش جىسمانىي ۋە روھىي زەخمە ئېلىپ كېلىدۇ.
ھەيز مەزگىلىدە جىنسىي مۇناسىۋەت ئۆتكۈزۈش تىببىي جەھەتتىن تەۋسىيە قىلىنمايدۇ. يۇقۇملىنىش خەۋپى، فىزىئولوگىيىلىك قولايسىزلىق ۋە يوشۇرۇن ساغلاملىق مەسىلىلىرى بۇ مەزگىلدە دەم ئېلىشنىڭ ئەڭ ياخشى تاللاش ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ. ئەر-خوتۇنلار ئوتتۇرىسىدىكى چۈشىنىش ۋە ھۆرمەت بۇ مەزگىلدە ئىنتايىن مۇھىم. ئايال كىشىنىڭ سالامەتلىكىنى بىرىنچى ئورۇنغا قويۇش، كەلگۈسىدىكى بەختلىك ۋە ساغلام تۇرمۇشنىڭ كاپالىتىدۇر. ئەگەر بۇ مەزگىلدىن كېيىن ھەرقانداق نورمالسىز ئاغرىق ياكى ئاجرىتما بايقالسا، ۋاقتىدا دوختۇرغا كۆرۈنۈش تەۋسىيە قىلىنىدۇ.
