ياشلىق دەۋرى ئىنسان ھاياتىدىكى فىزىئولوگىيەلىك ۋە پىسخىكىلىق جەھەتتىن ئەڭ تېز ئۆزگىرىدىغان جەريانلارنىڭ بىرى. بۇ باسقۇچتا ياشلار ئۆز بەدىنىگە، ھېسسىياتىغا ۋە ئەتراپىدىكى دۇنياغا بولغان قىزىقىشىنى ئاشۇرىدۇ. ئەتراپلىق ۋە توغرا بولغان جىنسىي تەربىيە بېرىلمىگەن ئەھۋالدا، ياشلار ئۆزلىرى دۇچ كەلگەن نۇرغۇن مەسىلىلەرگە خاتا مەنبەلەردىن جاۋاب ئىزدەشكە مەجبۇر بولىدۇ. بۇ خىل ئۇچۇر كەمچىللىكى ياشلارنىڭ جىسمانىي ۋە روھىي ساغلاملىقىغا ئېغىر تەسىر كۆرسىتىدىغان يۇقىرى خەتەرلىك قارارلارنى چىقىرىشىغا سەۋەب بولىدۇ. جىنسىي ساغلاملىق بىلىملىرىنىڭ كەمچىل بولۇشى پەقەتلا بىلىمسىزلىك مەسىلىسى ئەمەس، بەلكى ئۇ ياشلارنىڭ كەلگۈسى تۇرمۇشىغا تەھدىت ئېلىپ كېلىدىغان ئىجتىمائىي ۋە تىببىي مەسىلىدۇر.
ياشلارنىڭ بىلىش قابىلىيىتى ۋە خەتەرلىك قىلمىشلار
ياشلار ۋە ئۆسمۈرلەرنىڭ مېڭە تەرەققىياتى تېخى تولۇق پىشىپ يېتىلمىگەن بولۇپ، بولۇپمۇ قارار چىقىرىش ۋە ھېسسىياتنى كونترول قىلىشقا مەسئۇل بولغان ئالدىنقى پېشانە قىسمى ئەڭ ئاخىرىدا تەرەققىي قىلىدۇ. بۇ دەۋردە ئۆسمۈرلەر ھاياجانغا ۋە تېز سۈرئەتلىك مۇكاپاتقا ئېرىشىشكە بەكرەك مايىل بولىدۇ. ئەگەر ئۇلاردا جىنسىي ساغلاملىق ھەققىدە پۇختا بىلىم بولمىسا، جىنسىي مۇناسىۋەتنىڭ ئاقىۋىتىنى، كېسەللىكلەرنىڭ تارقىلىش يوللىرىنى ۋە پىسخىكىلىق بېسىملارنى توغرا مۆلچەرلىيەلمەيدۇ. بىلىم كەمچىللىكى ياشلارنى «ماڭا ھېچ ئىش بولمايدۇ» دېگەن خاتا تۇيغۇغا ئىتتىرىدۇ.
بۇ جەرياندا ياشلار دۇچ كېلىدىغان ئاساسلىق خەتەرلىك قارارلار تۆۋەندىكىلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ:
- قوغدىنىش تەدبىرلىرىنى قوللانماي جىنسىي مۇناسىۋەت ئۆتكۈزۈپ سېلىش.
- تور بوشلۇقىدىكى خاتا ۋە زىيانلىق ئۇچۇرلارغا ئەگىشىپ، ئۆز بەدىنىگە زىيان يەتكۈزۈش.
- تۈرلۈك جىنسىي كېسەللىكلەرنىڭ ئالامەتلىرىگە سەل قاراش ياكى ئۇنى يوشۇرۇش.
- جىنسىي بېسىم ۋە زورلۇق-زومبىلىققا دۇچ كەلگەندە قانداق تاقابىل تۇرۇشنى بىلمەسلىك.
يېقىنقى تىببىي تەتقىقاتلار ۋە جىنسىي ساغلاملىق
زامانىۋى تىببىي تەتقىقاتلار ياشلارغا بېرىلگەن سىستېمىلىق جىنسىي بىلىمنىڭ ئۇلارنىڭ ھەرىكەتلىرىنى قانداق ئۆزگەرتىدىغانلىقىنى ئۈزلۈكسىز ئىسپاتلاپ كەلمەكتە. ئامېرىكا ياش-ئۆسمۈرلەر ساغلاملىقى ژۇرنىلى (Journal of Adolescent Health) دا 2024-يىلى ئېلان قىلىنغان بىر تەتقىقاتتا كۆرسىتىلىشىچە، ئەتراپلىق جىنسىي تەربىيە كۆرگەن ياشلارنىڭ خەتەرلىك جىنسىي قىلمىشلارغا ئارىلىشىش نىسبىتى تەربىيە كۆرمىگەنلەرگە قارىغاندا %40 تۆۋەن بولغان. بۇ تەتقىقات يەنە توغرا بىلىمنىڭ ياشلارنىڭ ئۆز-ئۆزىنى قوغداش ئېڭىنى كۆرۈنەرلىك ئۆستۈرىدىغانلىقىنى، زىيانلىق تۇرمۇش ئادىتىدىن ساقلىنىشقا ياردەم بېرىدىغانلىقىنى كۆرسىتىپ بەرگەن. بۇ تەتقىقات ياشلارغا بېرىلىدىغان بىلىمنىڭ پەقەت بىئولوگىيەلىك جەريانلار بىلەنلا چەكلەنمەي، بەلكى قارار چىقىرىش ئىقتىدارىنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئېلىشى كېرەكلىكىنى تەكىتلەيدۇ.
ئۇچۇر مەنبەلىرىنىڭ خاتا بولۇشى ۋە ئۇنىڭ زىيانلىرى
ياشلار جىنسىي بىلىملەرنى مەكتەپ ياكى ئائىلىدىن ئالالمىغاندا، بىرىنچى بولۇپ تور دۇنياسىغا ۋە دوستلىرىغا يۈزلىنىدۇ. ئىجتىمائىي تاراتقۇلاردىكى خاتا تەشۋىقاتلار ۋە شەھۋانىي مەزمۇنلار جىنسىي مۇناسىۋەتنى رېئاللىقتىن يىراق، زىددىيەتلىك بىر شەكىلدە تەسۋىرلەيدۇ. بۇ خىل خاتا ئۇچۇرلار ياشلارنىڭ تۇرمۇش قارىشىنى بۇزۇپ، ئۇلارنىڭ خەتەرلىك قارارلار چىقىرىشىغا تۈرتكە بولىدۇ. مەسىلەن، ياشلار كېسەللىكلەرنىڭ يۇقۇش سۈرئىتىنى ئاددىي چاغلايدۇ ياكى ھامىلىدارلىقتىن ساقلىنىش ئۇسۇللىرى ھەققىدە ئەپسانىۋى خاتا چۈشەنچىلەرگە ئىشىنىپ قالىدۇ. بۇ خىل ناتوغرا ئۇچۇرلار ياشلارنىڭ تەن سالامەتلىك ئەھۋالىغا زىيان يەتكۈزۈپلا قالماي، ئۇلاردا ئۆزىگە بولغان ئىشەنچنىڭ تۆۋەنلىشىنى ۋە دائىم تەشۋىشلىنىشنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ.
توغرا تاللاشلارنى بېرىش ئۈچۈن نېمە قىلىش كېرەك؟
ياشلارنىڭ خەتەرلىك قارارلارنى چىقىرىشىنىڭ ئالدىنى ئېلىش ئۈچۈن، جەمئىيەت ۋە ئائىلە بىرلىكتە ھەرىكەت قىلىشى زۆرۈر. بىلىم كۈچتۇر، جىنسىي بىلىم بولسا قوغدىنىش قالقىنىدۇر. ياشلارغا ئۆزىنى قانداق قوغداشنى، قاچان «ياق» دېيىشنى ۋە ساغلام مۇناسىۋەتنى قانداق قۇرۇشنى ئۆگىتىش ئۇلارنىڭ كەلگۈسى ساغلاملىقى ئۈچۈن سېلىنغان ئەڭ چوڭ سېلىنمىدۇر.
تۆۋەندىكى تەدبىرلەر ياشلارنىڭ توغرا قارار چىقىرىشىغا ياردەم بېرىدۇ:
- مەكتەپلەردە ئىلمىي ۋە ئەتراپلىق جىنسىي ساغلاملىق دەرسلىرىنى تەسىس قىلىش.
- ئائىلىلەردە ئاتا-ئانىلار بىلەن بالىلار ئوتتۇرىسىدا ئوچۇق ۋە ئىشەنچلىك ئالاقە مۇھىتى يارىتىش.
- ياشلارنى توردا كۆرگەن ئۇچۇرلارنى پەرقلەندۈرۈش ۋە سۈزۈش ئىقتىدارىغا ئىگە قىلىش.
- تېببىي خادىملار ياشلارغا جىنسىي ساغلاملىق مەسلىھەتلىرىنى بەرگەندە قورقۇتۇش ئەمەس، بەلكى چۈشەندۈرۈش ئۇسۇلىنى قوللىنىش.
شۇنى بىلىۋېلىش كېرەككى، ياشلارنىڭ خەتەرلىك قارارلارنى چىقىرىشى بىلىمسىزلىكنىڭ نەتىجىسىدۇر. بىز ئۇلارغا توغرا بىلىم ۋە قوراللارنى بەرسەكلا، ئۇلار ئۆز ھاياتىنى تېخىمۇ ساغلام ۋە مەسئۇلىيەتچانلىق بىلەن باشقۇرالايدۇ.
