قىچىشقاق كېسىلى جىنسىي يول ئارقىلىق تارقىلامدۇ؟

قىچىشقاق كېسىلى تېرە ئاستىغا كىرىۋالىدىغان بىر خىل مىكروسكوپىك زىيانداش ھاشارات (Sarcoptes scabiei) كەلتۈرۈپ چىقىرىدىغان يۇقۇملۇق تېرە كېسىلىدۇر. نۇرغۇن كىشىلەر بۇ كېسەللىكنىڭ پەقەت كىيىم-كېچەك ياكى ئورتاق ئىشلىتىدىغان بۇيۇملار ئارقىلىق تارقىلىدىغانلىقىنى ئويلىسىمۇ، ئەمما جىنسىي ئالاقە بۇ كېسەللىكنىڭ تارقىلىشىدىكى ئەڭ مۇھىم يوللارنىڭ بىرى ھېسابلىنىدۇ. جىنسىي ئەزالار ئەتراپىدا پەيدا بولغان قىچىشقاق كۆپىنچە ئەھۋالدا جىنسىي مۇناسىۋەت جەريانىدىكى تېرە بىلەن تېرىنىڭ زىچ ئۇچرىشىشى نەتىجىسىدە يۇقىدۇ، شۇڭا ئۇ تىببىي جەھەتتىن جىنسىي يول ئارقىلىق تارقىلىدىغان كېسەللىكلەر تۈرىگە كىرىدۇ.

قىچىشقاقنىڭ تارقىلىش مېخانىزمى ۋە جىنسىي يولنىڭ رولى

قىچىشقاق كېسىلىنى كەلتۈرۈپ چىقارغۇچى قىچىشقاق قۇرۇتى ئادەم تېرىسىنىڭ مۈڭگۈز قەۋىتىنىڭ ئاستىدا ئۇۋا ياساپ، تۇخۇم سالىدۇ. بۇ ھاشاراتلار بىر ئادەمدىن يەنە بىر ئادەمگە ئۆتۈشى ئۈچۈن ئۇزۇن مۇددەتلىك ۋە بىۋاسىتە تېرە ئۇچرىشىشى تەلەپ قىلىنىدۇ. جىنسىي مۇناسىۋەت دەل مۇشۇنداق قويۇق ئۇچرىشىشنىڭ ئەڭ تىپىك شەكلىدۇر. شۇڭلاشقا، قۇرامىغا يەتكەن كىشىلەردە، جىنسىي ئەزا، يوتا ئارىلىقى ۋە قورساقنىڭ تۆۋەنكى قىسمىدا كۆرۈلگەن قىچىشقاق كۆپىنچە جىنسىي يول بىلەن مۇناسىۋەتلىك دەپ قارىلىدۇ.

بۇ كېسەللىكنىڭ تارقىلىشى ئۈچۈن چوقۇم جىنسىي مۇناسىۋەت بولۇشى شەرت ئەمەس، ئەمما جىنسىي شېرىكلەر ئارىسىدا تېرە ئۇچرىشىشى كۆپ بولىدىغانلىقى ئۈچۈن، يۇقۇملىنىش نىسبىتى ئىنتايىن يۇقىرى بولىدۇ. قىچىشقاق قوڭغۇزى سىرتقى مۇھىتتا (مەسىلەن، كارۋات ياكى كىيىم-كېچەكتە) پەقەت 48 سائەتتىن 72 سائەتكىچە ياشىيالايدۇ، شۇڭا بىۋاسىتە ئادەمدىن ئادەمگە يۇقۇش ئەڭ ئاساسلىق يۇقۇملىنىش ئۇسۇلىدۇر.

جىنسىي ئەزادا كۆرۈلىدىغان ئالامەتلەر

قىچىشقاق يۇققاندىن كېيىن ئالامەتلەرنىڭ كۆرۈلۈشى ئادەتتە ئىككى ھەپتىدىن ئالتە ھەپتىگىچە ۋاقىت ئالىدۇ. ئەگەر كىشى ئىلگىرى يۇقۇملانغان بولسا، ئالامەتلەر بىر قانچە كۈن ئىچىدىلا پەيدا بولۇشى مۇمكىن. جىنسىي ئەزا ئەتراپىدىكى ئالامەتلەر تۆۋەندىكىدەك بولىدۇ:

• جىنسىي ئەزا، مەقەت ئەتراپى ۋە يوتا ئارىلىقىدا قاتتىق قىچىشىش پەيدا بولۇش (بولۇپمۇ كېچىسى ئېغىرلىشىدۇ).
• تېرە يۈزىدە كىچىك، قىزغۇچ دانىخورەكلەر ياكى قاپارتما شەكىللىك تاشمىلارنىڭ كۆرۈلۈشى.
• ئىركەكلەرنىڭ جىنسىي ئەزاسىدا كىچىك تۈگۈنچە پەيدا بولۇشى، بۇلار ئادەتتە بەك قىچىشىدۇ.
• تېرە يۈزىدە كۈلرەڭ ياكى تېرە رەڭگىدىكى ئىنچىكە، ئەگرى-بۈگرى سىزىقلار (ھاشاراتنىڭ تېرە ئاستىدىكى يوللىرى) نىڭ كۆرۈلۈشى.

بۇ قىچىشىش شۇنچە كۈچلۈك بولىدۇكى، بىمارلار تېرىسىنى قاشلاپ زەخىملەندۈرۈپ قويىدۇ، بۇ بولسا ئىككىلەمچى باكتېرىيەلىك يۇقۇملىنىشلارنى كەلتۈرۈپ چىقىرىشى مۇمكىن. قىچىشقاق كېسىلى ئۆز-ئۆزىدىن ساقىيىپ كېتىدىغان كېسەل ئەمەس، چوقۇم تىببىي داۋالاش تەلەپ قىلىنىدۇ.

يېڭى تىببىي تەتقىقاتلار ۋە يۈزلىنىش

يېقىنقى يىللاردىن بۇيان، قىچىشقاقنىڭ داۋالاشقا بولغان قارشىلىق كۆرسىتىش كۈچى تېببىي ساھەنىڭ دىققىتىنى قوزغىماقتا. دۇنيا سەھىيە تەشكىلاتى (World Health Organization) تەرىپىدىن 2024-يىلى ئېلان قىلىنغان يۇقۇملۇق كېسەللىكلەر دوكلاتىدا كۆرسىتىلىشىچە، قىچىشقاق كېسىلى تېرە كېسەللىكلىرى ئارىسىدا يەنىلا يۇقىرى يۇقۇملىنىش نىسبىتىنى ساقلاپ كەلمەكتە. شۇنداقلا، ئامېرىكا تېرە كېسەللىكلىرى ئاكادېمىيىسى (American Academy of Dermatology) نىڭ 2023-يىلدىكى بىر تەتقىقاتىدا تەكىتلىنىشىچە، ئېغىزدىن ئىچىدىغان ئىۋېرمېكتىن (Ivermectin) دورىسىنىڭ سىرتقا سۇرتىدىغان پېرمېترىن (Permethrin) مەلھىمى بىلەن بىرلىكتە ئىشلىتىلىشى، بولۇپمۇ جىنسىي يول ئارقىلىق يۇقۇملانغان ئېغىر تىپتىكى قىچىشقاق بىمارلىرىدا ساقىيىش نىسبىتىنى %95 تىن ئاشۇرغان.

دىياگنوز قويۇش ۋە پەرقلەندۈرۈش

جىنسىي ئەزادا قىچىشىش پەيدا بولغاندا، ئۇنى باشقا كېسەللىكلەر بىلەن ئارىلاشتۇرۇۋالماسلىق كېرەك. مەسىلەن، جىنسىي ئەزا سۆگەللىرى، سىفلىس (Syphilis) ياكى قوقاق (Herpes) قاتارلىقلارنىڭمۇ ئوخشىمايدىغان ئالامەتلىرى بولىدۇ. دوختۇر ئادەتتە تاشقى كۆرۈنۈشكە قاراپ ياكى تېرىدىن ئەۋرىشكە ئېلىپ مىكروسكوپتا تەكشۈرۈش ئارقىلىق ئېنىق دىياگنوز قويىدۇ.

بۇ جەرياندا بىمارنىڭ يېقىنقى جىنسىي ئالاقە تارىخى ۋە ئائىلە ئەزالىرىنىڭ ئەھۋالىنى دوختۇرغا سەمىمىي دەپ بېرىشى تولىمۇ مۇھىم. چۈنكى قىچىشقاق بىر ئائىلە كىشىلىرى ئارىسىدا ئاسان تارقىلىدۇ.

داۋالاش ۋە ئالدىنى ئېلىش تەدبىرلىرى

قىچىشقاقنى داۋالاش جەريانىدا پەقەت بىمارنىڭ ئۆزىنىلا ئەمەس، بەلكى ئۇنىڭ بىلەن بىرگە ياشايدىغانلار ۋە جىنسىي شېرىكلىرىنىمۇ بىرلىكتە داۋالاش كېرەك. بۇ كېسەلنىڭ قايتا يۇقۇشىنىڭ ئالدىنى ئېلىشتىكى ئەڭ مۇھىم نۇقتىدۇر.

• تەۋسىيە قىلىنغان دورىلار: پېرمېترىن %5 لىك مەلھىمى ئەڭ كۆپ ئىشلىتىلىدىغان دورا بولۇپ، بوينىدىن تۆۋەن پۈتۈن بەدەنگە سۈرتۈلۈپ، 8-14 سائەت تۇرغۇزۇلغاندىن كېيىن يۇيۇۋېتىلىدۇ.
• تازىلىق تەدبىرلىرى: داۋالاش باشلانغان كۈندىن باشلاپ، بىمار ئىشلەتكەن بارلىق كارۋات يوپۇقلىرى، لۆڭگە ۋە كىيىملەرنى كەم دېگەندە 60 گرادۇس ئىسسىق سۇدا يۇيۇش ۋە قورۇتۇش لازىم. يۇيۇشقا بولمايدىغان بۇيۇملارنى سۇلياۋ خالتىغا سېلىپ، ئېغىزىنى چىڭ باغلاپ 72 سائەت قويۇپ قويۇش كېرەك.
• جىنسىي چەكلىمە: داۋالاش جەريانى تولۇق تاماملانغۇچە ۋە تېرە پۈتۈنلەي ئەسلىگە كەلگۈچە جىنسىي ئالاقىدىن پۈتۈنلەي يىراق تۇرۇش شەرت.
• جىنسىي ھەمرىيىگە بىلدۈرۈش : ئەگەر سىزدە قىچىشقاق بايقالسا، يېقىنقى بىر ئاي ئىچىدە سىز بىلەن جىنسىي ئالاقىدە بولغان ياكى بىرگە ياشىغان كىشىگە خەۋەر بېرىشىڭىز، قارشى تەرەپ ئالامەت بولمىسىمۇ تەكشۈرتۈشى كېرەك.

قىچىشقاق كېسىلى گەرچە كىشىنى بىئارام قىلىدىغان ۋە ئوڭايسىز ئەھۋالغا چۈشۈرۈپ قويىدىغان كېسەل بولسىمۇ، ئەمما ئۇنى توغرا داۋالاش ئۇسۇلى ئارقىلىق تولۇق ساقايتقىلى بولىدۇ. بۇ كېسەللىكنىڭ جىنسىي يول ئارقىلىق تارقىلىشىنى بىلىش، كىشىلەرنىڭ ئۆز ساغلاملىق ئەھۋالىغا تېخىمۇ مەسئۇلىيەتچانلىق بىلەن قارىشىغا ياردەم بېرىدۇ. تېرە ئەزالىرىدا غەيرىي قىچىشىش كۆرۈلسە، ۋاقتىدا تېرە كېسەللىكلىرى دوختۇرىغا كۆرۈنۈش، ئۆز بېشىمچىلىق بىلەن دورا ئىشلەتمەسلىك كېرەك. تازىلىققا ئەھمىيەت بېرىش ۋە جىنسىي مۇناسىۋەتتە ئېھتىياتچان بولۇش بۇ خىل پارازىت قۇرتلاردىن ساقلىنىشنىڭ ئەڭ ئۈنۈملۈك يولىدۇر.