نۇرمەمەت دوختۇر

راك كېسىلى قوزغىلىشىنىڭ دەسلەپكى ئون چوڭ ئالامىتى

باشقىلارنىڭ ئورۇقلاش بەك تەس دېگىنىنى دائىم ئاڭلاپ تۇرىمىز، شۇنداق، ئىرادە بولمىسا ئورۇقلاش بەكمۇ تەس، ئورۇقلاشمۇ ئۇسۇلغا موھتاج، تاماقنى يېمەسلىك، ئورۇقلاش دورىسى ئىچىش قاتارلىق ئۇسۇللار بىلەن قارىغۇلارچە ئورۇقلاشقا بولمايدۇ. يېمەك-ئىچمەكنى تەڭشەش ئارقىلىق ئورۇقلاش مېنىڭچە ئەڭ ياخشى ئۇرۇقلاش ئۇسۇلىدۇر. بۈگۈن مەن كۆپچىلىككە ئادەمنى ئاسان ئورۇقلىتىدىغان بىر ئېسىل قورۇمىنى تونۇشتۇراي، بۇ قورۇما «ئۈچەي يۇيۇش ئوتى» دەپ ئاتىلىدۇ، بىر كېچە تۇرۇپ قالغان سېسىق تەرەتنى ھەيدەپ، بەدەندىكى نەملىكىنى يوقۇتۇپ، ئۈچەي يولى پاكىز قىلىپ، يېگەنسېرى ئادەمنى ئورۇقلىتىدۇ.

ئاياللارغا نىسبەتەن ھەر ئايدىكى شۇ بىر نەچچە كۈن ئىنتايىن مۇھىم، قىزلار كىچىك ۋاقتىدا بەدىنى بارغانسېرى تەرەققىي قىلىشقا باشلايدۇ، قىزلارغا خاس ئالامەتلەر كۆرۈلگەندىن كېيىن قىزچاقنىڭ چوڭ بولغانلىقىنى، ئانا بولۇش سالاھىيىتىگە ئېرىشكەنلىكىنى بىلدۈرىدۇ، قەدىمكى زاماندا ئائىلىدىكى قىزلارغا ھەيز كەلسە پۈتۈن ئۆيدىكىلەر قىز ئۈچۈن مۇراسىم ئۆتكۈزۈپ بېرەتتىكەن، شۇلاردىنلا ھەيىزنىڭ ئاياللارغا قانچىلىك مۇھىم ئىكەنلىكىنى كۆرىۋالالايمىز. ئۇنىڭ ئۈستىگە ھەر ئايدىكى شۇ ئالاھىدە بىر نەچچە كۈندە بەدىنىمىزدە يىغىلىپ قالغان زەھەرلىك ماددىلار چىقىرىۋېتىلىدىغان بولۇپ، بەدەننى تېخىمۇ ساغلام قىلىدۇ.

گۆشسىز ئوزۇقلىنىش يېڭىچە ساغلاملىق ئەندىزىسى بولمىش، بارغانسېرى كۆپلىگەن كىشىلەرنىڭ ياقتۇرىشىغا ئېرىشمەكتە. لېكىن «گۆشسىز» ئوزۇقلىنىشتا يەنە نۇرغۇنلىغان كىشىلەر خاتا يولنى باسماقتا، ساغلاملىق ئۈچۈن گۆش يېمەسلىكلا كۇپايە قىلامدۇ؟ بەدەنگە ئېھتىياجلىق بولغان ئوزۇقلۇقلارغا قانداق ئېرىشىش كېرەك؟ ھەممەيلەننىڭ بەس-بەستە گۆش يېمەسلىكى راستىنلا ئۆزىگە قىلىنغان ياخشىلىقمۇ؟

بىزنىڭ بەدىنىمىز بىر مۇرەككەپ ماشىنىغا ئوخشايدۇ، ئۇنىڭ ئىچىدە سان-ساناقسىز پائالىيەتلەر ھەر دەقىقە ئۈزۈلمەي داۋاملىشىدۇ. يۈرىكىمىزنىڭ سوقۇشى، نەپەس ئېلىشىمىز، يېمەكلىكلەرنى ھەزىم قىلىشىمىز ۋە بەدەن تېمپېراتۇرىمىزنى مۇقىم ساقلىشىمىز قاتارلىق ھاياتلىق ئۈچۈن زۆرۈر بولغان بۇ جەريانلارنىڭ ھېچقايسىسى بىزنىڭ ئاڭلىق كونتروللۇقىمىزغا موھتاج ئەمەس. بۇ ئاپتوماتىك پائالىيەتلەرنىڭ ھەممىسىنى ئارقا سەھنىدە جىمجىت باشقۇرۇپ تۇرىدىغان بىر سىرلىق سىستېما بار، ئۇ بولسىمۇ «ئۆزلۈكىدىن باشقۇرۇلۇش نېرۋا سىستېمىسى» ياكى ئاپتوماتىك نېرۋا سىستېمىسى (Autonomic Nervous System, ANS) دۇر.

بىزنىڭ ھەر بىر ھەرىكىتىمىز، ئاددىي بىر قەدەم ئېلىشتىن تارتىپ مۇرەككەپ قول ھۈنەرۋەنچىلىككىچە، نېرۋا سىستېمىسىنىڭ ئىنتايىن ئىنچىكە ۋە مۇرەككەپ كونتروللۇقى ئاستىدا ئېلىپ بېرىلىدۇ. كۆپىنچە كىشىلەر ئاڭلىق ھەرىكەتنى بىۋاسىتە كونترول قىلىدىغان «پىرامىدا سىستېمىسى» نى بىلىدۇ، ئەمما بۇ ھەرىكەتلەرنىڭ راۋان، ماس ۋە ئاپتوماتىك بولۇشىغا كاپالەتلىك قىلىدىغان يەنە بىر غايەت زور ۋە مۇھىم سىستېma بار، ئۇ بولسىمۇ «پىرامىدا سىرتقى سىستېمىسى» دۇر. بۇ سىستېما ھەرىكەتنىڭ «قانداق» ئېلىپ بېرىلىشىنى باشقۇرىدىغان يوشۇرۇن رېژىسسورغا ئوخشايدۇ، ئۇ مۇسكۇللارنىڭ جىددىيلىكىنى تەڭشەيدۇ، بەدەن ھالىتىنى ساقلايدۇ ۋە ئارتۇقچە، كېرەكسىز ھەرىكەتلەرنى تورمۇزلايدۇ.

چوڭ مېڭىمىز بەدىنىمىزنىڭ ھەر بىر ھەرىكىتىنى باشقۇرىدىغان ئالىي قوماندانلىق شتابىدۇر. قىزىقارلىق يېرى، مېڭىمىزنىڭ سول يېرىم شارى بەدىنىمىزنىڭ ئوڭ تەرىپىنى، ئوڭ يېرىم شارى بولسا سول تەرىپىنى كونترول قىلىدۇ. بۇ كىشىنى ھەيران قالدۇرىدىغان «قارشى تەرەپنى كونترول قىلىش» پىرىنسىپىنىڭ سىرى مېڭە غولىنىڭ چوڭقۇر قىسمىغا يوشۇرۇنغان بولۇپ، ئۇ يەردە چوڭ مېڭىدىن چىققان ھەرىكەت نېرۋا تالالىرىنىڭ كۆپ قىسمى بىر-بىرى بىلەن ئورۇن ئالماشتۇرىدۇ. بۇ ھالقىلىق كېسىشىش نۇقتىسى «پىرامىدا قايچىلاشمىسى» دەپ ئاتىلىدۇ.

يۈز ئىپادىلىرىمىز بىزنىڭ ھېسسىياتىمىزنى ئىپادىلەيدىغان مۇھىم ۋاسىتە بولسا، تىلىمىزنىڭ جانلىق ھەرىكىتى سۆزلەش ۋە يۇتۇش قاتارلىق ھاياتلىق پائالىيەتلىرىمىزنىڭ ئاساسىدۇر. بۇ مۇرەككەپ ۋە ئىنچىكە ھەرىكەتلەرنىڭ ھەممىسى مېڭە نېرۋىلىرىنىڭ، بولۇپمۇ يۈز نېرۋىسى (7-جۈپ) ۋە تىل ئاستى نېرۋىسى (12-جۈپ) نىڭ ئېنىق كونتروللۇقى ئاستىدا ئېلىپ بېرىلىدۇ. بۇ نېرۋىلار چوڭ مېڭە پوستلاق قەۋىتىدىن باشلىنىپ، مېڭە غولىدىكى يادرولىرى ئارقىلىق ئاخىرقى مۇسكۇللارغا تۇتىشىدىغان مۇرەككەپ يوللارنى بويلاپ ھەرىكەتلىنىدۇ.

ئىنسان بەدىنىنىڭ ھەر بىر ئاڭلىق ھەرىكىتى، بىر بارماقنى تەۋرىتىشتىن تارتىپ مۇرەككەپ ئۇسسۇل ھەرىكەتلىرىگىچە بولغان جەريانلارنىڭ ھەممىسى چوڭ مېڭە پوستلاق قەۋىتىنىڭ ئىنچىكە ۋە ئېنىق قوماندانلىقى ئاستىدا ئېلىپ بېرىلىدۇ. بۇ قوماندانلىق سىگناللىرىنى مېڭىدىن مۇسكۇللارغا يەتكۈزىدىغان نېرۋا يوللىرى ئىچىدىكى ئەڭ مۇھىم ۋە بىۋاسىتە يول «پىرامىدا سىستېمىسى» دەپ ئاتىلىدۇ. ئۇ ئاڭلىق ۋە ئىنچىكە ھەرىكەتلەرنى ئىشقا ئاشۇرۇشنىڭ ئاساسى بولۇپ، ئۇنىڭ نورمال فۇنكسىيەسى بىزنىڭ كۈندىلىك تۇرمۇشىمىز ۋە ھايات سۈپىتىمىز ئۈچۈن ھالقىلىق ئەھمىيەتكە ئىگە.

تەڭپۇڭلۇق سېزىمى بىزنىڭ كۈندىلىك تۇرمۇشىمىزدىكى ئەڭ ئاساسلىق ۋە دائىم سەل قارىلىدىغان سېزىملىرىمىزنىڭ بىرى. بىزنىڭ تىك تۇرۇشىمىز، مېڭىشىمىز، يۈگۈرۈشىمىز، ھەتتا بېشىمىزنى بۇرىغاندا كۆزىمىزنىڭ بىر نۇقتىغا مۇقىم قارىيالىشىمىزنىڭ ھەممىسى تەڭپۇڭلۇق سىستېمىسىنىڭ نورمال ئىشلىشىگە باغلىق. بۇ مۇرەككەپ سىستېما ئىچكى قۇلاقتىكى دەلىز ئەزالىرىدىن باشلىنىپ، مېڭە غولى، كىچىك مېڭە ۋە چوڭ مېڭە پوستلاق قەۋىتىگىچە بولغان بىر قاتار نېرۋا يوللىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. بۇ يوللار ئۆزئارا ماسلىشىپ، بەدەننىڭ بوشلۇقتىكى ئورنى ۋە ھەرىكىتى ھەققىدىكى ئۇچۇرلارنى بىر تەرەپ قىلىپ، مۇناسىپ تەنھەرىكەت ۋە كۆز ھەرىكىتىنى كونترول قىلىدۇ.