نۇرمەمەت دوختۇر

2026-يىلى 1-ئاپرېل سائەت 15:00 ئەتراپىدا، ئىستانبۇلنىڭ زەيتىنبۇرنۇ رايونى نۇرىپاشا مەھەللىسىدە  بىر پاجىئە يۈز بەردى. كونا بىنالارنى يېڭىلاش، يەنى شەھەرنى قايتا قۇرۇش پىلانى دائىرىسىدە ئېلىپ بېرىلىۋاتقان چېقىش خىزمىتى جەريانىدا، بىنادىن چۈشكەن چوڭ بىر بېتون پارچىسى يولدىن ئۆتۈپ كېتىۋاتقان بىر بالىنىڭ بېشىغا چۈشتى. 

كەچتە ئۇخلىغاندا تېلېفوننى باش تەرەپكە ياكى كارىۋاتقا قويۇش ساغلاملىققا جىددىي تەسىر كۆرسىتىدۇ. بۇ ماقالىدە كۆك نۇر، رادىئاتسىيە ۋە روھىي بېسىمنىڭ ئۇيقۇ سۈپىتىگە بولغان زىيانلىرى ھەققىدە توختىلىمىز.

دىيابېت كېسىلى ۋە ھامىلىدارلىق مەزگىلىدىكى قان قەنتى يۇقىرى بولۇش مەسىلىسى ھازىرقى زامان تېببىي ساھەسىدىكى ئەڭ چوڭ خىرىسلارنىڭ بىرىگە ئايلاندى. قان قەنتىنى كونترول قىلىشتا پەقەت دورا ئىچىشلا كۇپايە قىلمايدۇ، ئەكسىچە كۈندىلىك ئۈچ ۋاق تاماقنىڭ قۇرۇلمىسىنى ئىلمىي تەڭشەش ھالقىلىق رول ئوينايدۇ. بولۇپمۇ كۆكتاتلار تەركىبىدىكى تالا ماددىسى ۋە ۋىتامىنلار قان قەنتىنىڭ تۇيۇقسىز ئۆرلەپ كېتىشىنىڭ ئالدىنى ئالىدىغان «تەبىئىي توساق» ھېسابلىنىدۇ. ئەمما كۆكتاتنىمۇ خاتا ئۇسۇلدا يېگەندە، ئۇنىڭ شىپالىق رولىدىن پايدىلانغىلى بولمايدۇ.

ھازىرقى زامان تۇرمۇشىدا ساغلاملىق ئېڭىنىڭ ئۆسۈشىگە ئەگىشىپ، نۇرغۇن كىشىلەر ئورۇقلاش، يۈرەك-مېڭە قان تومۇر كېسەللىكلىرىنىڭ ئالدىنى ئېلىش ياكى شەخسىي ئېتىقاد سەۋەبىدىن گۆشسىز تاماقنى ( ۋېگېتاريان : يەنى پۈتۈنلەي گۆش ئىستىمال قىلىشنى رەت قىلىش ئوزۇقلىنىش ئۇسلۇبى ) تاللىماقتا. گۆشسىز غىزالىنىشنىڭ بەدەندىكى مەلۇم زەھەرلىك ماددىلارنى ئازايتىشتا پايدىسى بولسىمۇ، ئەمما ئۇزۇن مۇددەت ئىلمىي بولمىغان ئۇسۇلدا گۆشتىن ۋاز كېچىش بەدەندە قان ئازلىقنى كەلتۈرۈپ چىقىرىش خەۋپىنى تۇغدۇرىدۇ. بۇ ماقالىدە بىز ئۇزۇن مۇددەت گۆشسىز تاماق يېيىش بىلەن قان ئازلىق ئوتتۇرىسىدىكى زىچ باغلىنىش ۋە ئۇنىڭدىن قانداق ساقلىنىش ئۈستىدە توختىلىمىز.

ئەيدىز (HIV) ۋىرۇسى نۆۋەتتە دۇنيا مىقياسىدا ئاياللارنىڭ سالامەتلىكىگە تەھدىت سالىۋاتقان ئەڭ ئېغىر يۇقۇملۇق كېسەللىكلەرنىڭ بىرى. گەرچە كىشىلەر ئەيدىزنى پەقەت مەلۇم بىر خەتەرلىك گۇرۇپپىلارغىلا خاس دەپ قارىسىمۇ، لېكىن بىئولوگىيەلىك جەھەتتىن ئاياللارنىڭ HIV ۋىرۇسى بىلەن يۇقۇملىنىش خەۋپى ئەرلەرگە قارىغاندا يۇقىرى بولىدۇ. بۇنىڭ ئاساسلىق سەۋەبى ئاياللارنىڭ جىنسىي ئەزا قۇرۇلمىسىنىڭ نېپىز ۋە سەزگۈر بولۇشىدۇر. ئاياللاردا كۆرۈلىدىغان ئالامەتلەر بەزىدە ئەرلەرنىڭكىدىن پەرقلىنىدىغان بولغاچقا، بۇنى بالدۇر پەرقلەندۈرۈش ۋە ئىلمىي تەدبىر قوللىنىش ھاياتنى ساقلاپ قېلىشتا ئاچقۇچلۇق ئەھمىيەتكە ئىگە.

ئۆپكە تۇبېركۇليۇزى ( سىل ) نىڭ كېسەللىك ئالامەتلىرى، يۇقۇملىنىش يوللىرى ۋە ئائىلىدە بىمارنى پەرۋىش قىلىش جەريانىدا دىققەت قىلىدىغان مۇھىم نۇقتىلار ھەققىدە تىببىي چۈشەندۈرۈش.

تۈركىيەدىكى TUS (Tipta Uzmanlik Sinavi) ئىمتىھانىنىڭ قۇرۇلمىسى، تەييارلىق ئۇسۇللىرى ۋە چەتئەللىك دوختۇرلار ئۈچۈن مۇھىملىقى ھەققىدە ئەتراپلىق قوللانما.

ئەنقەرە – تۈركىيە جۇمھۇرىيىتى سەھىيە مىنىستىرلىقى ئۆز قارمىقىدا ۋەزىپە ئۆتەۋاتقان بارلىق سەھىيە خادىملىرى ئۈچۈن «ئۆلچەملىك كىيىم-كېچەك» تۈزۈمىنى باشلىماقچى . 2026-يىلى 1-ئىيۇندىن باشلاپ، سەھىيە ساھەسىدە خىزمەت قىلىۋاتقان كەسىپ گۇرۇپپىسى ئۈچۈن بېكىتىلگەن رەڭلەردىكى فورما كىيىش مەجبۇرىي بولىدۇ.

بالىياتقۇ ئىچىگە قويۇلىدىغان ھامىلىدارلىقتىن ساقلىنىش ھالقىسى ( Intrauterine Device IUD) ھازىرقى ئەڭ ئۈنۈملۈك، ئۇزۇن مۇددەتلىك ۋە قايтымچان ھامىلىدارلىقتىن ساقلىنىش ۋاسىتىلىرىنىڭ بىرى بولۇپ، ئومۇمىي ئۈنۈمى %99 تىن ئاشىدۇ. ئۇنىڭ قۇلايلىقلىقى ۋە يۇقىرى ئۈنۈمى نۇرغۇن ئاياللارنىڭ تاللىشىغا ئايلانغان. ئەمما ھەر قانداق داۋالاش ۋاسىتىسىگە ئوخشاش، ئۇنىڭمۇ ئۆزىگە خاس ئەۋزەللىكلىرى، قوشۇمچە تەسىرلىرى ۋە يوشۇرۇن خەۋپ-خەتەرلىرى بار.

زامانىۋى جەمئىيەتتە روھىي ساغلاملىق مەسىلىلىرى، بولۇپمۇ خامۇشلۇق كېسىلى بارغانسېرى كۆپىيىۋاتقان بىر خىرىسقا ئايلاندى. نۇرغۇن كىشىلەر خامۇشلۇق كېسىلىنى پەقەت «كەيپىياتنىڭ ناچار بولۇشى» دەپ چۈشىنىدۇ، ئەمما تىببىي تەتقىقاتلار شۇنى ئىسپاتلىدىكى، خامۇشلۇق كېسىلى ئاياللارنىڭ فىزىئولوگىيەلىك ئىقتىدارىغا، جۈملىدىن جىنسىي تۇرمۇش سۈپىتى ۋە پەرزەنتلىك بولۇش قابىلىيىتىگە ئىنتايىن چوڭقۇر ۋە سەلبىي تەسىرلەرنى كۆرسىتىدۇ. بۇ مەسىلىلەرگە سەل قاراش ئائىلە جەدەلدىن باشقا، يەنە يوشۇرۇن سالامەتلىك كرىزىسىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىشى مۇمكىن.