نۇرمەمەت دوختۇر

ئورۇقلاش تىلغا ئېلىنسا ئالدى بىلەن چېنىقىش يادىمىزغا كېلىدۇ. نېمە ئۈچۈن چېنىققاندا ئورۇقلاش ئۈنۈمى ياخشى بولىدۇ؟ بۇنىڭ سەۋەبى چېنىقىش جەريانىدا بەدەندىكى ياغ خوراپ، ئېنېرگىيە بىلەن تەمىنلىنىدۇ. چېنىقىش ئارقىلىق مېتابولىزىم ئىقتىدارىنى ئۆستۈرگىلى، كۈندىلىك تۇرمۇشتىكى ھەرىكەت ئارقىلىق تېخىمۇ كۆپ ئېنېرگىيەنى خوراتقىلى بولىدۇ.

تىل تەمنى تېتىش، ئاۋاز چىقىرىشقا ياردەم بېرىش، يېمەكلىكلەرنى يۇتۇش قاتارلىق ئىقتىدارلارغا ئىگە. ئۇنىڭدىن باشقا، ئۇ يەنە چوڭ مېڭىنىڭ ئالدىنقى قاتاردىكى ئەزاسى بولۇپ، تىل نېرۋىسى چوڭ مېڭىگە تۇتىشىدۇ، ئادەم بەدىنىدە قېرىش ئەھۋالى كۆرۈلگەندە، ئەڭ روشەن ئۆزگىرىش تىلنىڭ جانلىق بولماسلىقىدا بولىدۇ.

ۋىتامىن Dنىڭ كەمچىل بولۇشى كۈندىلىك زېھنىي كۈچىگە تەسىر كۆرسىتىپلا قالماي، يەنە يۈرەك قان تومۇر كېسەللىكلىرىنىڭ خەتىرىنى ئاشۇرۇۋېتىشى مۇمكىن، بۇ ھازىرقى زامان كىشىلىرىنىڭ ساغلاملىقىدىكى بىرىنچى نومۇرلۇق زىيانداش. ئۇزۇندىن بۇيان، كىشىلەر بۇنىڭغا قارىتا ئاددىي، ئۈنۈملۈك ئالدىنى ئېلىش تەدبىرلىرىنى ئىزدەۋاتىدۇ، يېقىندا كەڭ كۆلەملىك تەتقىقات يېڭى بايقاشلارنى قولغا كەلتۈردى. بۇ تەتقىقاتتا كۆرسىتىلىشىچە، ۋىتامىن Dنى مۇۋاپىق تولۇقلىغاندا، يۈرەك قان تومۇر كېسەللىكلىرىگە گىرىپتار بولۇش خەۋپىنى كۆرۈنەرلىك تۆۋەنلەتكىلى بولىدىكەن.

«غول ھۈجەيرە دىيابېت كېسىلىنى%100 داۋالايدۇ» دېگەن بۇ بىر جۈملە سۆز تېببىي ئىلىم ساھەسى ۋە ئامما ئارىسىدا غايەت زور دولقۇن پەيدا قىلدى. بۇ سۆزنىڭ ئىلمىي ئاساسى بارمۇ؟

تۇرمۇش سەۋىيەسىنىڭ يۇقىرى كۆتۈرۈلۈشىگە ئەگىشىپ، بارغانسېرى كۆپلىگەن كىشىلەر تەن ساغلاملىقىغا ئەھمىيەت بېرىدىغان بولدى، ھەرىكەت قىلىش ئۇسۇللىرىمۇ كۆپ خىللىشىشقا قاراپ يۈزلەندى، نۇرغۇن كىشىلەر يەر ئىگىلىمەيدىغان، ھېچقانداق چېنىقىش ئەسۋابى ئىشلەتمەيدىغان، ھەر ۋاقىت، ھەر جايدا قىلغىلى بولىدىغان چېنىقىش ئۇسۇلى چوڭقۇر زوڭزىيىپ ئولتۇرۇش ئۇسۇلىنى تاللىدى.

بەدىنىمىزدە نۇرغۇن سىرلارنىڭ ساقلانغانلىقىنى بىلەمسىز؟ بىز ئادەتتە نۇرغۇن شەيئىلەرگە دىققەت قىلىمىز، لېكىن ئۆزىمىزنىڭ بەدىنىگە ئانچە دىققەت قىلىپ كەتمەيمىز. ئەمەلىيەتتە بەدىنىمىزنىڭ تۈزۈلىشى ۋە باشقا تۈرلۈك سانلىق مەلۇماتلار ھەقىقەتەن ناھايىتى سىرلىق بولۇپ، ھەممەيلەننىڭ ئويلىنىپ بېقىشىغا ئەرزىيدۇ. ئۇنداقتا بەدىنىمىزدە زادى قانداق سىرلار ساقلانغان؟ تۆۋەندە بىز بىرلىكتە كۆرۈپ باقايلى:

كۆرۈش — ئىنساننىڭ تاشقى دۇنيانى ھېس قىلىشىدىكى ئەڭ مۇھىم تۇيغۇلارنىڭ بىرى. بىز كۆرىدىغان ھەر بىر مەنزىرە، رەڭ ۋە شەكىل ئەمەلىيەتتە نۇر سىگنالىنىڭ كۆزدىن باشلاپ مېڭىنىڭ چوڭقۇر قەۋىتىگىچە بولغان مۇرەككەپ ۋە ئىنچىكە نېرۋا يولىدىن ئۆتۈپ، بىر تەرەپ قىلىنىشىنىڭ نەتىجىسىدۇر. بۇ جەريان پەقەت كۆزنىڭ ئوپتىكىلىق ئىقتىدارىغىلا تايىنىپ قالماستىن، بەلكى كۆرۈش تورلۇق پەردىسىدىكى مىليونلىغان فوتورېتسېپتور ھۈجەيرىلىرىدىن تارتىپ، كۆرۈش نېرۋىسى، كۆرۈش قايچىلاشمىسى، كۆرۈش تۇتامى ئارقىلىق ئەڭ ئاخىرىدا چوڭ مېڭىنىڭ ئارقا يېڭىپىچەك بېلىكىدىكى كۆرۈش پوستىغىچە بولغان بىر قاتار نېرۋا قۇرۇلمىلىرىنىڭ يۇقىرى دەرىجىدە ماسلىشىپ ئىشلىشىنى تەلەپ قىلىدۇ.

خاس سېزىم (Proprioception)، كۆپىنچە ھاللاردا «ئالتىنچى تۇيغۇ» دەپمۇ ئاتىلىدۇ، ئۇ بەدىنىمىزنىڭ ھەر بىر قىسمىنىڭ بوشلۇقتىكى ئورنى، ھەرىكىتى ۋە كۈچىنى كۆزىمىز بىلەن كۆرمەي تۇرۇپ ھېس قىلالايدىغان مۇھىم ئىقتىداردۇر. بۇ مۇرەككەپ نېرۋا مېخانىزمى مۇسكۇللار، بوغۇملار ۋە پەيلەردىكى ئالاھىدە رېتسېپتورلاردىن باشلىنىپ، يۇلۇن ئارقىلىق مېڭىنىڭ ئوخشىمىغان رايونلىرىغا ئۇچۇر يوللايدۇ. بۇ ئۇچۇرلار بىزنىڭ تەكشى ۋە ماسلاشقان ھەرىكەتلەرنى قىلىشىمىز، تىك تۇرالىشىمىز ۋە مۇھىتقا ماسلىشىشىمىز ئۈچۈن ھالقىلىق رول ئوينايدۇ.

مېڭە قاتتىق پەردىسى (Dura Mater) ئادەم بەدىنىدىكى ئەڭ مۇھىم ئەزالارنىڭ بىرى بولغان مېڭىنى قوغدايدىغان ئۈچ قەۋەت مېڭە پەردىسىنىڭ ئەڭ سىرتقى ۋە ئەڭ قېلىن قەۋىتى ھېسابلىنىدۇ. ئۇنىڭ ئاساسلىق ۋەزىپىسى مېڭە توقۇلمىلىرىنى فىزىكىلىق زەخىملىنىشتىن ساقلاش، مېڭىنى باش سۆڭەك ئىچىدە مۇقىملاشتۇرۇش ھەمدە چوڭ قان تومۇرلار ۋە نېرۋىلارنى قوللاشتىن ئىبارەت. بۇ پۇختا قۇرۇلما پەقەت قوغداش رولىنى ئويناپلا قالماي، يەنە ئىچكى قەۋەتلىرى ئايرىلىپ ئۆزگىچە قان تومۇر يوللىرىنى—يەنى مېڭە قاتتىق پەردە ۋىنا كاۋاكلىرىنى ھاسىل قىلىدۇ.

ھازىرقى جەمئىيەتتە خامۇشلۇق كېسىلى دېگەن بۇ ئۇقۇم ئىنتايىن كۆپ ئۇچرايدۇ، بۇ خىل غەلىتە كېسەللىك نۇرغۇن كىشىلەرنىڭ يېنىغا يوشۇرۇنغان، خامۇشلۇق كېسىلىنىڭ دائىملىق ئالامىتى بولسا ئۇزۇن مەزگىللىك كەيپىياتى تۆۋەن بولۇش، تەشۋىشلىنىش، پۈتۈن بەدەن بىئارام بولۇش، ئۇيقۇسىزلىق قاتارلىقلاردۇر.