نۇرمەمەت دوختۇر

ئىنسان قۇلىقى ئاۋاز دولقۇنلىرىنى قوبۇل قىلىپ، ئۇنى نېرۋا سىگنالىغا ئايلاندۇرىدىغان ئىنتايىن مۇرەككەپ ۋە نازۇك ئەزا. ئۇ تاشقى قۇلاق، ئوتتۇرا قۇلاق ۋە ئىچكى قۇلاق دەپ ئۈچ قىسىمغا بۆلۈنىدۇ، بۇنىڭ ئىچىدە ئوتتۇرا قۇلاقنىڭ يادرولۇق قىسمى بولغان ناغرا بوشلۇقى ئاۋاز يەتكۈزۈش ۋە كۈچەيتىشتە ھالقىلىق رول ئوينايدۇ. ناغرا بوشلۇقى چېكە سۆڭىكىنىڭ تاشلىق قىسمىغا جايلاشقان، ھاۋا بىلەن تولغان كىچىك بوشلۇق بولۇپ، ئۇنىڭ ئىچىدىكى ئاڭلاش سۆڭەكچىلىرى، مۇسكۇللار ۋە نېرۋىلار بىرلىكتە ئىشلەپ، ناغرا پەردىسىدىن كەلگەن تەۋرىنىشنى ئىچكى قۇلاققا ئۈنۈملۈك يەتكۈزىدۇ.

ئورۇن-ئاڭلاش ئاپپاراتى (قۇلاق) ئىنسان بەدىنىدىكى ئەڭ مۇرەككەپ ۋە نازۇك سېزىم ئەزالىرىنىڭ بىرى. ئۇ پەقەت ئاۋاز دولقۇنلىرىنى قوبۇل قىلىپ، ئۇلارنى مېڭىمىز چۈشىنەلەيدىغان نېرۋا سىگناللىرىغا ئايلاندۇرۇپ بېرىدىغان «ئاڭلاش» ئەزاسى بولۇپلا قالماي، يەنە بېشىمىزنىڭ ھەرىكىتىنى ۋە ئورنىنى سېزىپ، بەدىنىمىزنىڭ تەڭپۇڭلۇقىنى ساقلايدىغان «ئورۇن» سېزىش ئەزاسىدۇر. بۇ ئىككى مۇھىم فۇنكسىيە تاشقى قۇلاق، ئوتتۇرا قۇلاق ۋە ئىچكى قۇلاق دەپ ئاتىلىدىغان ئۈچ قىسىمنىڭ ئۆز-ئارا زىچ ماسلىشىشى ئارقىلىق ئەمەلگە ئاشىدۇ.

قۇلاق سۇپرىسى (سىرتقى قۇلاق) بىزنىڭ تاشقى دۇنيادىكى ئاۋازلارنى قوبۇل قىلىدىغان تۇنجى ئىشىكىمىزدۇر. ئۇ پەقەت بېشىمىزنىڭ ئىككى تەرىپىدىكى زىننەت بۇيۇمى بولۇپلا قالماي، بەلكى ئاڭلاش جەريانىدا ئىنتايىن مۇھىم فىزىكىلىق رول ئوينايدىغان مۇرەككەپ ئاناتومىيەلىك قۇرۇلمىدۇر. ئۇنىڭ ئۆزگىچە بولغان ئويمان-دۆڭچىلىرى ۋە ئەگرى-بۈگرىلىرى بىر ئاۋاز يىغىش ئانتېنناسىغا ئوخشاش، ئەتراپتىكى ئاۋاز دولقۇنلىرىنى ئۈنۈملۈك يىغىپ، ئۇلارنى كۈچەيتىپ تاشقى قۇلاق يولىغا يۆتكەپ بېرىدۇ.

كۆز ئالمىسى گەرچە كىچىك بولسىمۇ، ئۇنىڭ ئىچىدە كۆرۈش ھاسىل قىلىدىغان ئىنتايىن مۇرەككەپ ۋە جانلىق قۇرۇلمىلار بار. بۇ نازۇك توقۇلمىلارنىڭ نورمال فۇنكسىيەسىنى ساقلاش ئۈچۈن، ئۇلارغا مول ئوكسىگېن ۋە ئوزۇقلۇق يەتكۈزۈپ بېرىدىغان، شۇنداقلا مېتابولىزم قالدۇقلىرىنى توشۇپ كېتىدىغان زىچ قان تومۇر تورى ھەمدە كۆرۈش ئۇچۇرلىرىنى مېڭىگە يەتكۈزىدىغان نېرۋا سىستېمىسى كەم بولسا بولمايدۇ. بۇ قان تومۇر ۋە نېرۋىلارنىڭ تارقىلىشى ئىنتايىن تەرتىپلىك ۋە ئۆزگىچە بولۇپ، ئۇلارنىڭ ساغلاملىقى بىۋاسىتە كۆرۈش قۇۋۋىتىمىزگە تەسىر كۆرسىتىدۇ.

كۆز ئىنسان بەدىنىدىكى مېتابولىزمى ئەڭ كۈچلۈك ئەزالارنىڭ بىرى بولۇپ، ئۇنىڭ نورمال كۆرۈش فۇنكسىيەسىنى ساقلاش ئۈچۈن ئۈزلۈكسىز ۋە مول ئوكسىگېن ھەم ئوزۇقلۇققا ئېھتىياجى بار. بۇ ئېھتىياجنى كۆز ئالمىسى ئىچى ۋە سىرتىغا تارالغان ئىنتايىن مۇرەككەپ ۋە نازۇك قان تومۇر تورى قامدايدۇ. بۇ قان تومۇر سىستېمىسى ئوكسىگېن ۋە ئوزۇقلۇققا باي ئارتېرىيە قېنىنى كۆزنىڭ ھەر بىر قىسمىغا يەتكۈزۈپ بېرىش بىلەن بىر ۋاقىتتا، مېتابولىزم قالدۇقلىرى ۋە كاربون تۆت ئوكسىدقا تولغان ۋېنا قېنىنى قايتۇرۇپ ئېلىپ كېتىشكە مەسئۇل.

كۆز ئالمىسىنىڭ ھەرىكىتى ئىنسانلارنىڭ كۆرۈش سىستېمىسىدىكى ئەڭ نازۇك ۋە ئەڭ ماسلاشقان ھەرىكەتلەرنىڭ بىرى. بىز ئەتراپىمىزدىكى دۇنيانى كۆزىتىۋاتقاندا، كۆزىمىز ئۈزلۈكسىز ھالدا تېز ۋە توغرا ھەرىكەت قىلىپ، نىشاندىكى جىسىمنى كۆرۈش تور پەردىمىزنىڭ مەركىزىگە توغرىلايدۇ. بۇ مۇرەككەپ ھەرىكەتلەرنى كۆز ئالمىسىغا چاپلىشىپ تۇرىدىغان بىر گۇرۇپپا ئالاھىدە مۇسكۇللار، يەنى كۆز ئالمىسى سىرتىدىكى مۇسكۇللار (Extraocular Muscles) كونترول قىلىدۇ. بۇ مۇسكۇللار خۇددى بىر ماھىر قورچاقچىنىڭ قولىدىكى يىپلارغا ئوخشاش، كۆز ئالمىسىنى ھەر تەرەپكە ئەركىن ھەرىكەتكە كەلتۈرىدۇ.

كۆز ئىنسانلارنىڭ ئەڭ مۇھىم سېزىم ئەزالىرىنىڭ بىرى بولۇپ، «قەلبنىڭ دېرىزىسى» دەپ تەرىپلىنىدۇ. ئۇ بىزگە رەڭگارەڭ دۇنيانى كۆرۈش ئىمكانىيىتىنى بېرىپلا قالماي، يەنە ئۇچۇرلارنى قوبۇل قىلىش ۋە مۇھىت بىلەن ئالاقە قىلىشتىكى ئاساسلىق يولىمىزدۇر. كۆزنىڭ تۈزۈلۈشى ئىنتايىن مۇرەككەپ ۋە نازۇك بولۇپ، ئۇنىڭ ھەر بىر قىسمى ئۆز-ئارا ماسلىشىپ، كۆرۈش فۇنكسىيەسىنىڭ مۇكەممەل بولۇشىغا كاپالەتلىك قىلىدۇ. كۆزنىڭ سىرتقى قۇرۇلمىسىنى چۈشىنىش، كۆز ساغلاملىقىنى قوغداش ۋە كۆز كېسەللىكلىرىنىڭ ئالدىنى ئېلىشتىكى تۇنجى قەدەمدۇر.

كۆز ياش ئەزالىرى كۆزىمىزنىڭ ساغلاملىقى ۋە نورمال فۇنكسىيەسىنى قوغدايدىغان ئىنتايىن مۇھىم ۋە مۇرەككەپ بىر سىستېما. ئۇ پەقەت ھېسسىياتىمىزنى ئىپادىلەيدىغان كۆز ياشلىرىنى ئىشلەپچىقىرىپلا قالماي، بەلكى كۆز يۈزىنى سىلىقلاش، نەملەشتۈرۈش، تازىلاش ۋە تاشقى مۇھىتتىكى كېرەكسىز ماددىلار ۋە مىكروبلاردىن مۇداپىئە قىلىشتەك كەم بولسا بولمايدىغان روللارنى ئوينايدۇ. بۇ سىستېما كۆز يېشىنى ئىشلەپچىقىرىدىغان ياش بەزلىرى، كۆز يېشىنى كۆز يۈزىگە تارقىتىدىغان قاپاقلار ۋە ئارتۇق كۆز يېشىنى بۇرۇن بوشلۇقىغا ئېقىتىپ چىقىرىدىغان ياش يوللىرىدىن تەركىب تاپقان. بۇ ماقالىدە، بىز ئوڭ تەرەپتىكى كۆز ياش ئەزالىرىنىڭ ئاناتومىيەلىك تۈزۈلۈشىنى تەپسىلىي تونۇشتۇرىمىز.

ئىنساننىڭ كۆزى ۋە ئۇنىڭ ئەتراپىدىكى قۇرۇلمىلار ئىنتايىن نازۇك ۋە مۇرەككەپ بولۇپ، كۆرۈش فۇنكسىيەسىنى ئەمەلگە ئاشۇرۇش بىلەن بىرگە، كۆز ئالمىسىنى تاشقى مۇھىتنىڭ زەخىملىرىدىن قوغداش رولىنى ئوينايدۇ. بۇ قوغداش سىستېمىسى ئىچىدە، چاناق پاسىلى كۆز قاپىقى بىلەن كۆز چانىقىنىڭ ئىچكى قىسمىنى ئايرىپ تۇرىدىغان مۇھىم بىر توسۇق ھېسابلىنىدۇ. ئۇ نېپىز ئەمما پۇختا تالالىق پەردە بولۇپ، كۆز چانىقى ئىچىدىكى ياغ ۋە باشقا توقۇلمىلارنىڭ ئالدىغا چىقىپ قېلىشىنىڭ ئالدىنى ئالىدۇ ھەمدە يۈزەكى يۇقۇملىنىشلارنىڭ كۆز چانىقىنىڭ چوڭقۇر قىسمىغا تارقىلىشىنى توسىدۇ.

ئىنساننىڭ كۆزى ئىنتايىن مۇرەككەپ ۋە نازۇك ئەزا بولۇپ، يورۇقلۇقنى سېزىش ۋە ئۇچۇرنى مېڭىگە يەتكۈزۈش ئارقىلىق كۆرۈش سېزىمىنى شەكىللەندۈرىدۇ. كۆزنىڭ نورمال ئىشلىشى نۇرغۇنلىغان ئىنچىكە قۇرۇلمىلارنىڭ ماسلىشىپ خىزمەت قىلىشىغا باغلىق. بۇ قۇرۇلمىلار ئىچىدە رەڭدار پەردە، كىرپىكسىمان تەنچە ۋە كۆز گۆھىرى كۆزنىڭ يورۇقلۇقنى تەڭشەش ۋە فوكۇس نۇقتىسىنى توغرىلاش قاتارلىق ھالقىلىق فۇنكسىيەلىرىنى ئۆتەيدىغان مۇھىم تەركىبىي قىسىملاردۇر.