نۇرمەمەت دوختۇر

كۆز تىگىنى تەكشۈرۈش، يەنى ئوپتالموسكوپىيە، كۆز كېسەللىكلىرى دىئاگنوزىدىكى ئەڭ مۇھىم ۋە ئاساسلىق تەكشۈرۈش ۋاسىتىلىرىنىڭ بىرى. ئۇ دوختۇرلارغا كۆزنىڭ ئىچكى قىسمىدىكى كۆرۈش تورلۇق پەردىسى، كۆرۈش نېرۋا تەخسىسى ۋە قان تومۇرلارنىڭ ھالىتىنى بىۋاسىتە كۆزىتىش پۇرسىتى بېرىدۇ. بۇ تەكشۈرۈش ئارقىلىق پەقەت كۆز كېسەللىكلىرىنىلا ئەمەس، بەلكى دىئابېت، يۇقىرى قان بېسىمى، نېرۋا سىستېمىسى كېسەللىكلىرى قاتارلىق پۈتۈن بەدەن خاراكتېرلىك كېسەللىكلەرنىڭ ئالامەتلىرىنىمۇ بالدۇر بايقاش مۇمكىن. شۇڭا، كۆز تىگىنىنى «بەدەن ساغلاملىقىنىڭ كۆزنىكى» دېيىشكە بولىدۇ.

كىنو-فىلىملەردىن تارتىپ ئىلمىي دوكلاتلارغىچە، بىز دائىم تەجرىبىخانىلاردا ئاق كىيىملىك ئالىم - تەتقىقاتچىلارنىڭ قولىدا تۇرغان كىچىككىنە ئاق چاشقانلارنى كۆرىمىز. بۇ بىر تاسادىپىيلىقمۇ ياكى ئۇنىڭ ئارقىسىدا چوڭقۇر ئىلمىي سەۋەبلەر بارمۇ؟ ئەلۋەتتە، ئالىملارنىڭ ئاق چاشقاننى تاللىشىدا ناھايىتى مۇھىم ۋە كونكرېت سەۋەبلەر مەۋجۇت. قېنى بۈگۈن تەجرىبىخانىدىكى ئاق چاشقانلارنىڭ دۇنياسىغا كىرىپ باقايلى. 

يۈرەك چېتىلىشچان ئاغرىقى (Referred cardiac pain) كلىنىكىدا كۆپ ئۇچرايدىغان مۇھىم ئالامەت بولۇپ، يۈرەك قان تومۇر كېسەللىكلىرى، بولۇپمۇ يۈرەك مۇسكۇلى قان يېتىشمەسلىك ۋە يۈرەك مۇسكۇلى تىقىلمىسى قاتارلىқ ئەھۋاللاردا يۈز بېرىدۇ. بۇ خىل ئاغرىقنىڭ ئالاھىدىلىكى شۇكى، ئاغرىقنىڭ مەنبەسى يۈرەكتە بولسىمۇ، بىمارلار ئاغرىقنى كۆكرەك قىسمى، سول مۈرە، قولنىڭ ئىچكى تەرىپى، ھەتتا بويۇن ۋە ئېڭەك قاتارلىق يۈرەكتىن يىراق بولغان بەدەن يۈزىدە ھېس قىلىدۇ. بۇ ھادىسە نېرۋا سىستېمىسىنىڭ مۇرەككەپ رېفلىكىس يولى ئارقىلىق شەكىللىنىدۇ.

كۆز ئىنسان بەدىنىدىكى ئەڭ مۇرەككەپ ۋە ئىنچىكە سېزىم ئەزالىرىنىڭ بىرى بولۇپ، ئۇ بىزنى ئەتراپىمىزدىكى دۇنيانى كۆرۈش ۋە ھېس قىلىش ئىمكانىيىتىگە ئىگە قىلىدۇ. ئۇ خۇددى بىر يۇقىرى دەرىجىلىك كامېراغا ئوخشاش، تاشقى دۇنيادىن كەلگەن يورۇقلۇق سىگناللىرىنى قوبۇل قىلىپ، ئۇنى فوكۇسلاپ، ئاندىن ئېلېكترونلۇق سىگنالغا ئايلاندۇرۇپ، كۆرۈش نېرۋىسى ئارقىلىق مېڭىگە يەتكۈزىدۇ. مېڭە بۇ سىگناللارنى بىر تەرەپ قىلىش ئارقىلىق، بىز كۆرىدىغان رەڭگارەڭ ۋە جانلىق تەسۋىرلەرنى ھاسىل قىلىدۇ.

يۈرەك گەرچە ئۆزىنىڭ ئۆتكۈزۈش سىستېمىسى ئارقىلىق ئۆزلۈكىدىن سوقۇش ئىقتىدارىغا ئىگە بولسىمۇ، ئۇنىڭ سوقۇش تېزلىكى ۋە كۈچى بەدەننىڭ ئۈزلۈكسىز ئۆزگىرىپ تۇرىدىغان فىزىئولوگىيەلىك ئېھتىياجىنى قاندۇرۇش ئۈچۈن ھەر ۋاقىت ئىنچىكە تەڭشىلىپ تۇرىدۇ. بۇ مۇرەككەپ تەڭشەش ۋەزىپىسىنى ئاساسلىقى ئاپتونوم نېرۋا سىستېمىسى ئۆز ئۈستىگە ئالغان بولۇپ، ئۇ يۈرەكنى ھەم تېزلەتكۈچى (سىمپاتىك نېرۋا) ھەم ئاستىلاتقۇچى (پاراسىمپاتىك نېرۋا) مېخانىزم ئارقىلىق ئىدارە قىلىدۇ. بۇ ئىككى سىستېمىنىڭ ئۆزئارا ماسلىشىشى ۋە تەڭپۇڭلىشىشى يۈرەكنىڭ ئۈنۈملۈك ئىشلەپ، پۈتۈن بەدەننى يېتەرلىك قان بىلەن تەمىنلىشىگە كاپالەتلىك قىلىدۇ.

نەپەس ئېلىش ھاياتلىق ئۈچۈن زۆرۈر بولغان ئەڭ تۈپكى فىزىئولوگىيەلىك پائالىيەتلەرنىڭ بىرى بولۇپ، گەرچە بىز ئۇنى ئاڭلىق ھالدا كونترول قىلالىساقمۇ، ئۇنىڭ كۆپ قىسىمى مېڭە غولىدىكى مەخسۇس مەركەzlەر تەرىپىدىن ئاپتوماتىك ھالدا باشقۇرۇلىدۇ. بۇ مۇرەككەپ جەريان مەركىزىي نېرۋا سىستېمىسى، پەرىپەرىك نېرۋا سىستېمىسى ۋە نەپەس مۇسكۇللىرىنىڭ ئىنتايىن يۇقىرى دەرىجىدىكى ماسلىشىشىنى تەلەپ قىلىدۇ. مېڭە غولىدىكى نەپەس مەركەzلىرى نەپەس ئېلىش رېتىمى ۋە چوڭقۇرلۇقىنى بەلگىلەيدۇ، ئاپتونوم نېرۋا سىستېمىسى بولسا شاخچە كاناينىڭ دىئامېتىرى ۋە بەز سۇيۇقلۇقىنىڭ ئاجرىلىشىنى تەڭشەپ، ھاۋا ئېقىمىغا بولغان قارشىلىقنى كونترول قىلىدۇ.

ئىنسان بەدىنىدىكى ئاپتونوم نېرۋا سىستېمىسى (ئۆزلۈكىدىن باشقۇرۇلغۇچى نېرۋا سىستېمىسى دەپمۇ ئاتىلىدۇ) بىزنىڭ ئاڭلىق كونتروللۇقىمىزدىن سىرت، ئىچكى ئەزالارنىڭ پائالىيىتىنى ئاپتوماتىك تەڭشەيدىغان مۇرەككەپ تور سىستېمىسىدۇر. بۇ سىستېما يۈرەك سوقۇشى، نەپەس ئېلىش، ھەزىم قىلىش، قان بېسىمى ۋە بەدەن تېمپېراتۇرىسى قاتارلىق ھاياتلىق ئۈچۈن زۆرۈر بولغان نۇرغۇن فىزىئولوگىيەلىك جەريانلارنى باشقۇرىدۇ. ئۇ ئاساسلىقى سىمپاتىك ۋە پاراسىمپاتىك نېرۋا سىستېمىسىدىن ئىبارەت ئىككى قىسىمغا بۆلۈنىدىغان بولۇپ، بۇ ئىككىسى كۆپىنچە ئەھۋالدا بىر-بىرىگە قارشى ھالدا ئىشلەپ، بەدەننىڭ ئىچكى مۇھىت مۇقىملىقىنى (homeostasis) ساقلايدۇ.

ئادەم بەدىنىدىكى ئاپتونوم نېرۋا سىستېمىسى بىزنىڭ ھاياتلىق پائالىيەتلىرىمىزنى ئۈن-تىنسىز باشقۇرۇپ تۇرىدىغان مۇرەككەپ بىر قوماندانلىق مەركىزىدۇر. ئۇنىڭ مۇھىم بىر تەركىبىي قىسمى بولغان سىمپاتىك نېرۋا سىستېمىسى، بولۇپمۇ جىددىي ۋەزىيەتلەردە «جەڭ قىلىش ياكى قېچىش» ئىنكاسىنى قوزغىتىش ئارقىلىق، بەدىنىمىزنىڭ ھايات قېلىش ئىقتىدارىنى كۈچەيتىدۇ. بۇ سىستېمىنىڭ پائالىيىتى يۇلۇن بىلەن زىچ مۇناسىۋەتلىك بولۇپ، نېرۋا سىگناللىرى يۇلۇننىڭ مەلۇم بۆلەكلىرىدىن چىقىپ، بىر قاتار مۇرەككەپ يوللار ئارقىلىق پۈتۈن بەدەنگە تارقىلىدۇ.

ئىنساننىڭ بېشى پەقەت تەپەككۇر ۋە ھېسسىيات مەركىزى بولۇپلا قالماي، يەنە نۇرغۇنلىغان مۇرەككەپ فىزىئولوگىيىلىك پائالىيەتلەرنى باشقۇرىدىغان نازۇك نېرۋا تورىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. بۇ تورنىڭ يادروسى بولغان ئاپتونوم نېرۋا سىستېمىسى (ئۆزلۈكىدىن باشقۇرۇلغۇچى نېرۋا سىستېمىسى)، بىزنىڭ ئاڭلىق كونتروللۇقىمىزدىن سىرت، كۆز ياش ئاجرىتىش، شۆلگەي ئىشلەپچىقىرىش، كۆز قارىغۇچىنىڭ چوڭ-كىچىكلىكىنى تەڭشەش ۋە بۇرۇن بوشلۇقىدىكى بەزلەرنىڭ پائالىيىتى قاتارلىق مۇھىم ئىقتىدارلارنى ئۈن-تىنسىز باشقۇرۇپ تۇرىدۇ. بۇ سىستېما پاراسىمپاتىك («تىنىچلىنىش ۋە ھەزىم قىلىش») ۋە سىمپاتىك («جەڭ قىلىش ياكى قېچىش») دەپ ئىككى چوڭ تارماققا بۆلۈنۈپ، ئۆزئارا ماسلىشىش ۋە چەكلەش ئارقىلىق باش قىسمىدىكى ئىچكى مۇھىتنىڭ مۇقىملىقىنى ساقلايدۇ.

ئادەم بەدىنى مۇرەككەپ ھەم نازۇك بىر ماشىنىغا ئوخشايدۇ، ئۇنىڭ نورمال يۈرۈشۈشى ھەر قايسى سىستېمىلارنىڭ ئۆزئارا ماسلىشىشىغا باغلىق. بۇلارنىڭ ئىچىدە، ئاپتونوم نېرۋا سىستېمىسى (ئۆزلۈكىدىن ھەرىكەتلىنىدىغان نېرۋا سىستېمىسى) بىزنىڭ ئاڭسىز ھالەتتىكى نۇرغۇنلىغان فىزىئولوگىيىلىك پائالىيەتلىرىمىزنى، مەسىلەن يۈرەك سوقۇشى، نەپەس ئېلىش، ھەزىم قىلىش قاتارلىقلارنى كونترول قىلىدۇ. بۇ سىستېمىنىڭ مۇھىم بىر تەركىبىي قىسمى بولغان سىمپاتىك نېرۋا سىستېمىسى، بەدىنىمىزنىڭ جىددىي ۋەزىيەتلەرگە تاقابىل تۇرۇشىدىكى ھالقىلىق مېخانىزم بولۇپ، «كۈرەش قىلىش ياكى قېچىش» (fight or flight) ئىنكاسىنى قوزغىتىشقا مەسئۇل.