نۇرمەمەت دوختۇر

ئاياللارنىڭ تاشقى جىنسىي ئەزاسى ئاياللارنىڭ كۆپىيىش سىستېمىسىنىڭ مۇھىم بىر قىسمى بولۇپ، ئۇ ئاساسلىقى جىنسىي مۇناسىۋەت، سۈيدۈك چىقىرىش ۋە تۇغۇت قاتارلىق فىزىئولوگىيىلىك فۇنكسىيەلەرنى ئۆتەيدۇ. بۇ ئەزا مۇرەككەپ نېرۋا تالالىرى ۋە قان تومۇرلار بىلەن قاپلانغان بولۇپ، جىنسىي غىدىقلىنىشقا نىسبەتەن ئىنتايىن سەزگۈر كېلىدۇ. ئۇنىڭ ساغلاملىقى ئاياللارنىڭ تۇرمۇش سۈپىتى ۋە ئۆزىگە بولغان ئىشەنچىسىگە بىۋاسىتە تەسىر كۆرسىتىدۇ.

ئەمچەك ئاياللارنىڭ كۆكرەك قىسمىغا جايلاشقان مۇھىم ئەزا بولۇپ، ئاساسلىقى بەز توقۇلمىسى، ياغ توقۇلمىسى ۋە بىرىكتۈرگۈچى توقۇلمىلاردىن تەركىب تاپقان. ئۇنىڭ ئاساسلىق فىزىئولوگىيىلىك فۇنكسىيەسى سۈت ئىشلەپچىقىرىپ، بوۋاقنى ئېمىتىش بولۇپ، بۇ ئاياللارنىڭ كۆپىيىش سىستېمىسىنىڭ مۇھىم بىر قىسمى ھېسابلىنىدۇ. ئەمچەكنىڭ تەرەققىياتى ئۆسمۈرلۈك دەۋرىدىكى ھورمونلارنىڭ تەسىرىدىن باشلىنىپ، ھامىلىدارلىق ۋە بالا ئېمىتكىش مەزگىلىدە كۆرۈنەرلىك ئۆزگىرىشلەرنى باشتىن كەچۈرىدۇ.

ئەرلەرنىڭ كۆپىيىش سىستېمىسىنىڭ مۇھىم تەركىبىي قىسمى بولغان زەكەر (阴茎 ، Penis) ، كۆپىيىش ۋە سۈيدۈك چىقىرىشتىن ئىبارەت ئىككى چوڭ فىزىئولوگىيىلىك ئىقتىدارنى ئۈستىگە ئالغان. ئۇنىڭ مۇرەككەپ ئاناتومىيىلىك تۈزۈلۈشى ۋە ئىنچىكە ماسلاشقان فىزىئولوگىيىلىك جەريانلىرى ھاياتلىقنىڭ سىرى ۋە داۋاملىشىشىنىڭ مۇھىم كاپالىتى. بۇ ماقالىدە بىز زەكەرنىڭ ئاناتومىيىلىك تۈزۈلۈشىنى تەپسىلىي تونۇشتۇرۇپ ، ھەرقايسى قىسىملىرىنىڭ ئىقتىدارىنى چوڭقۇرلاپ چۈشەندۈرۈش ئارقىلىق ، ئوقۇرمەنلەرنىڭ بۇ مۇھىم ئەزا ھەققىدىكى چۈشەنچىسىنى ئاشۇرىمىز.

ئاياللارنىڭ ئىچكى جىنسىي ئەزالىرى ئاياللارنىڭ كۆپىيىش سىستېمىسىنىڭ يادرولۇق قىسمى بولۇپ، ھەيز، ھامىلىدارلىق ۋە تۇغۇت قاتارلىق بىر قاتار مۇرەككەپ ۋە مۇھىم فىزىئولوگىيىلىك جەريانلارنى ئىشقا ئاشۇرىدۇ. بۇ ئەزالار جىنسىي يول، بالىياتقۇ، تۇخۇم توشۇش نەيچىسى ۋە تۇخۇمداندىن تەركىب تاپقان بولۇپ، ھەر بىر قىسىمنىڭ ئۆزىگە خاس ئالاھىدە قۇرۇلمىسى ۋە ئىقتىدارى بار. بۇ ئەزالارنىڭ ماسلىشىپ ئىشلىشى ئاياللارنىڭ سالامەتلىكى ۋە نەسلىنىڭ داۋاملىشىشى ئۈچۈن ھالقىلىق ئەھمىيەتكە ئىگە.

«ئىدراك» (Intelligence) ئىلمىي ژورنىلىدا 2025-يىلى 9-ئاينىڭ 22-كۈنى توردا ئېلان قىلىنغان ۋە شۇ يىلى 11-ئايدىن 12-ئايغىچە بولغان سانىدا نەشىر قىلىنىدىغان بىر يېڭى تەتقىقاتتا، ئىنسانلارنىڭ ئومۇمىي بىلىش ۋە شەخسىيەت ئىقتىدارىنىڭ كۆپىنچە كىشىلەر ئويلىغاندەك ياشلىق مەزگىلىدە ئەمەس، بەلكى 55 ياشتىن 60 ياشقىچە بولغان كېيىنكى ئوتتۇرا ياش مەزگىلىدە يۇقىرى پەللىگە چىقىدىغانلىقى ئوتتۇرىغا قويۇلدى. بۇ كىشىنى ھەيران قالدۇرىدىغان بايقاش، ئىنسانلارنىڭ يېشىنىڭ چوڭىيىشىغا ئەگىشىپ ئىقتىدارىنىڭ بىر تۇتاش تۆۋەنلەيدىغانلىقى ھەققىدىكى ئەنئەنىۋى قاراشقا كۈچلۈك جەڭ ئېلان قىلدى ھەمدە ئىنسانلارنىڭ ھاياتلىق تەرەققىياتى ھەققىدىكى چۈشەنچىمىزگە يېڭى پىكىر ۋە ئىلمىي ئاساسلارنى ئاتا قىلدى.

ئاياللار داس بوشلۇقى ئىنسانلارنىڭ كۆپىيىش، سۈيدۈك چىقىرىش ۋە چوڭ تەرەت قىلىش ئىقتىدارلىرىنى ئۈستىگە ئالغان ھاياتلىق ئەزالىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان ئىنتايىن مۇرەككەپ ۋە مۇھىم ئاناتومىيىلىك رايون. بۇ ئەزالارنىڭ ئۆزئارا ئورۇنلاшуشى ۋە مۇناسىۋىتىنى چۈشىنىش كلىنىكىلىق دىئاگنوز قويۇش، ئوپېراتسىيە قىلىش ۋە ئاياللارنىڭ ساغلاملىقىنى قوغداشتا ھالقىلىق ئەھمىيەتكە ئىگە. ئاناتومىيە ئىلمىدە، ئوتتۇرا ۋاشاقسىمان كەسمە يۈزى (midsagittal section) بەدەننى سول ۋە ئوڭ ئىككىگە تەڭ بۆلگەن تەكشىلىك بولۇپ، داس بوشلۇقىدىكى ئەزالارنىڭ تىك قاتلاملىق مۇناسىۋىتىنى ئەڭ ئېنىق كۆرسىتىپ بېرىدىغان كۆزىتىش ئۇسۇلى ھېسابلىنىدۇ.

ئەرلەرنىڭ كۆپىيىش سىستېمىسى ئىنسانلارنىڭ ئەۋلاد داۋاملاشتۇرۇشىدىكى ھالقىلىق فىزىئولوگىيىلىك سىستېما بولۇپ، ئۇرۇقدان بۇ سىستېمىنىڭ مەركىزىي ئەزاسى ھېسابلىنىدۇ. ئۇنىڭ ئاساسلىق ۋەزىپىسى ئىسپېرما ئىشلەپچىقىرىش ۋە ئەرلىك ھورمۇن بولغان تېستوستېروننى ئاجرىتىپ چىقىرىش ئارقىلىق ئەرلەرنىڭ جىنسىي تەرەققىياتىنى ۋە ئىككىلەمچى جىنسىي ئالاھىدىلىكلىرىنى ساقلاش. ئۇرۇقداننىڭ نورمال ئىقتىدارى ۋە ساغلاملىقى ئەرلەرنىڭ تۇغۇش ئىقتىدارى ۋە ئومۇمىي سالامەتلىكىگە بىۋاسىتە تەسىر كۆرسىتىدۇ.

ئەرلەرنىڭ داس بوشلۇقى كۆپىيىش ۋە سۈيدۈك چىقىرىش سىستېمىسىدىكى نۇرغۇن مۇھىم ئەزالارنى ئۆز ئىچىگە ئالغان مۇرەككەپ رايون ھېسابلىنىدۇ. بۇ رايوننىڭ ئوتتۇرا ۋاشاقسىمان كەسمە يۈزى ئارقىلىق، ئۇنىڭ ئىچكى قىسمىدىكى قان تومۇر، نېرۋا، مۇسكۇل ۋە باشقا ئەزالارنىڭ ئورنى ۋە مۇناسىۋىتىنى ئېنىق كۆرگىلى بولىدۇ. بۇ ئاناتومىيىلىك تۈزۈلۈشلەرنى چۈشىنىش ئەرلەرنىڭ ساغلاملىقى، كېسەللىكلەرنىڭ دىئاگنوزى ۋە داۋالىشى ئۈچۈن ئىنتايىن مۇھىم.

بىرازىلىيەدە يۈز بەرگەن بىر ئاز ئۇچرايدىغان ۋەقە پۈتۈن دۇنيا ئىجتىمائىي تاراتقۇلىرىنىڭ قىزىق نۇقتىسىغا ئايلاندى. يېڭى تۇغۇلغان بىر بوۋاق ئانىسىنىڭ ھامىلدار بولۇپ قېلىشىنىڭ ئالدىنى ئېلىش ئۈچۈن ئىشلەتكەن بالىياتقۇ ئىچىدىكى ھامىلىدارلىقتىن ساقلىنىش ھالقىسىنى (IUD) قولىدا چىڭ تۇتۇۋالغان ھالدا دۇنياغا كەلدى. بۇ بوۋاق ماتېئۇس گابرىئېلنىڭ بۇ سۈرىتى تېزلىكتە تارقىلىپ، نۇرغۇن كىشىنى ھەيران قالدۇردى. بۇ ۋەقە ھامىلىدارلىقتىن ساقلىنىش ئۈنۈمى %99 تىن ئاشىدىغان بۇ خىل ۋاسىتىنىڭمۇ بەزىدە ئۈنۈمسىز بولۇپ قېلىش ئېھتىماللىقىنى كىشىلەرگە يەنە بىر قېتىم ئەسكەرتتى.

ئەرلەرنىڭ داس بوشلۇقىدىكى ئاناتومىيىلىك قۇرۇلمىلار ئىنتايىن مۇرەككەپ بولۇپ، سۈيدۈك چىقىرىش ۋە كۆپىيىش ئىقتىدارىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان ھاياتلىق ھەرىكىتىدە مۇھىم رول ئوينايدۇ. بۇ ئەزالارنىڭ ئىچىدە دوۋساق (سۈيدۈك خالتىسى)، مەزى بېزى (ئالدى مەزى بېزى) ۋە ئۇرۇق خالتا بېزى قاتارلىقلار ئۆز-ئارا زىچ ماسلىشىپ، ئەرلەرنىڭ نورمال فىزىئولوگىيىلىك پائالىيىتىنى كاپالەتلەندۈرىدۇ. بۇ ئەزالارنىڭ ئاناتومىيىلىك ئورنى، قۇرۇلمىسى ۋە ئىقتىدارىنى توغرا چۈشىنىش، ئۇلارغا مۇناسىۋەتلىك كېسەللىكلەرنى دىئاگنوز قىلىش ۋە داۋالاشتا ھالقىلىق ئەھمىيەتكە ئىگە.