نۇرمەمەت دوختۇر

ئىنساننىڭ بېشى پەقەت تەپەككۇر ۋە ھېسسىيات مەركىزى بولۇپلا قالماي، يەنە نۇرغۇنلىغان مۇرەككەپ فىزىئولوگىيىلىك پائالىيەتلەرنى باشقۇرىدىغان نازۇك نېرۋا تورىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. بۇ تورنىڭ يادروسى بولغان ئاپتونوم نېرۋا سىستېمىسى (ئۆزلۈكىدىن باشقۇرۇلغۇچى نېرۋا سىستېمىسى)، بىزنىڭ ئاڭلىق كونتروللۇقىمىزدىن سىرت، كۆز ياش ئاجرىتىش، شۆلگەي ئىشلەپچىقىرىش، كۆز قارىغۇچىنىڭ چوڭ-كىچىكلىكىنى تەڭشەش ۋە بۇرۇن بوشلۇقىدىكى بەزلەرنىڭ پائالىيىتى قاتارلىق مۇھىم ئىقتىدارلارنى ئۈن-تىنسىز باشقۇرۇپ تۇرىدۇ. بۇ سىستېما پاراسىمپاتىك («تىنىچلىنىش ۋە ھەزىم قىلىش») ۋە سىمپاتىك («جەڭ قىلىش ياكى قېچىش») دەپ ئىككى چوڭ تارماققا بۆلۈنۈپ، ئۆزئارا ماسلىشىش ۋە چەكلەش ئارقىلىق باش قىسمىدىكى ئىچكى مۇھىتنىڭ مۇقىملىقىنى ساقلايدۇ.

ئادەم بەدىنى مۇرەككەپ ھەم نازۇك بىر ماشىنىغا ئوخشايدۇ، ئۇنىڭ نورمال يۈرۈشۈشى ھەر قايسى سىستېمىلارنىڭ ئۆزئارا ماسلىشىشىغا باغلىق. بۇلارنىڭ ئىچىدە، ئاپتونوم نېرۋا سىستېمىسى (ئۆزلۈكىدىن ھەرىكەتلىنىدىغان نېرۋا سىستېمىسى) بىزنىڭ ئاڭسىز ھالەتتىكى نۇرغۇنلىغان فىزىئولوگىيىلىك پائالىيەتلىرىمىزنى، مەسىلەن يۈرەك سوقۇشى، نەپەس ئېلىش، ھەزىم قىلىش قاتارلىقلارنى كونترول قىلىدۇ. بۇ سىستېمىنىڭ مۇھىم بىر تەركىبىي قىسمى بولغان سىمپاتىك نېرۋا سىستېمىسى، بەدىنىمىزنىڭ جىددىي ۋەزىيەتلەرگە تاقابىل تۇرۇشىدىكى ھالقىلىق مېخانىزم بولۇپ، «كۈرەش قىلىش ياكى قېچىش» (fight or flight) ئىنكاسىنى قوزغىتىشقا مەسئۇل.

مەقئەت (ئانۇس) قىسمىدا كۆرۈلىدىغان كېسەللىكلەر ئىچىدە گېموروي ۋە سوڭى چىقىپ قېلىش (تۈز ئۈچەي ساڭگىلاپ چىقىپ قېلىش) ئەڭ كۆپ ئۇچرايدىغان ۋە دائىم ئارىلاشتۇرۇپ قويىدىغان ئىككى خىل ئەھۋال. گەرچە ھەر ئىككىلىسى مەقئەت قىسمىدىن بىر نەرسىنىڭ سىرتقا چىقىپ قېلىشىدەك تۇيغۇ بېرىپ، بىئاراملىق پەيدا قىلسىمۇ، ئەمەلىيەتتە بۇ ئىككىسى كېسەللىكنىڭ كېلىپ چىقىش مەنبەسى، قۇرۇلمىسى، ئالامەتلىرى ۋە داۋالاش ئۇسۇللىرى جەھەتتە تۈپتىن پەرقلىنىدۇ. 

ھاياتلىقنىڭ دۇنياغا كېلىشى ئىنتايىن ئۇلۇغ ئىش، بۇ ئىشلار ئىسپېرما بىلەن تۇخۇمنىڭ بىرىكىشىدىن باشلىنىدۇ. ئۇلارنىڭ ھەر قايسىسى ئۇزاق مۇساپىلىك «سەپەر»نى باشتىن كەچۈرۈپ، ئەڭ ئاخىرىدا تۇخۇم نەيچىسى ئىچىدە ئۇچرىشىپ، ھاياتلىق نۇرىنى ئۇرغۇتۇپ، ئۇرۇقلانغان تۇخۇم ھاسىل قىلىپ، شۇ ئارقىلىق يېڭى ھاياتلىقنى بارلىققا كەلتۈرىدۇ. ئۇنداقتا سىز ئۇرۇق بىلەن تۇخۇمنىڭ قانداق ھاسىل بولىدىغانلىقىنى بىلەمسىز؟ ئۇلار قانداق قىلىپ قاتمۇقات توسالغۇلارنى يېڭىپ، بىرلىشىشنى تاماملايدۇ؟

بالىياتقۇ ئاياللارنىڭ ئىنتايىن مۇھىم بولغان كۆپىيىش ئەزاسى بولۇپ، ئۇ كۆپىيىش جەھەتتە رول ئويناپلا قالماي، يەنە ئاياللارنىڭ ساغلاملىقىدىمۇ ئىنتايىن مۇھىم رولىنى جارى قىلدۇرىدۇ. شۇڭا تۇرمۇشتا بالىياتقۇغا زىيانلىق ئىشلاردىن چوقۇم يىراق تۇرۇش كېرەك. ئۇنداقتا بالىياتقۇنى قانداق ئاسراش كېرەك؟ تۆۋەندىكى ئىشلارغا دىققەت قىلمىغاندا بالىياتقۇنىڭ ساغلاملىقىغا تەسىر يېتىدۇ.

بالىياتقۇ بالدۇر قېرىپ كېتىش كىشىلەرگە تونۇشلۇق بولغان ئاياللىق كېسەللىكى، بالىياتقۇ بالدۇر قېرىپ كېتىش ئېغىر كېسەللىك بولۇپ، بالىياتقۇ بالدۇر قېرىپ كېتىش پەيدا بولغاندا چوقۇم ۋاقتىدا داۋالاشنى قوبۇل قىلىش، كېسەللىك سەۋەبىنى تېپىپ چىقىپ داۋالىنىش كېرەك.

راك كېسىلى قوزغىلىشىنىڭ دەسلەپكى ئون چوڭ ئالامىتى

باشقىلارنىڭ ئورۇقلاش بەك تەس دېگىنىنى دائىم ئاڭلاپ تۇرىمىز، شۇنداق، ئىرادە بولمىسا ئورۇقلاش بەكمۇ تەس، ئورۇقلاشمۇ ئۇسۇلغا موھتاج، تاماقنى يېمەسلىك، ئورۇقلاش دورىسى ئىچىش قاتارلىق ئۇسۇللار بىلەن قارىغۇلارچە ئورۇقلاشقا بولمايدۇ. يېمەك-ئىچمەكنى تەڭشەش ئارقىلىق ئورۇقلاش مېنىڭچە ئەڭ ياخشى ئۇرۇقلاش ئۇسۇلىدۇر. بۈگۈن مەن كۆپچىلىككە ئادەمنى ئاسان ئورۇقلىتىدىغان بىر ئېسىل قورۇمىنى تونۇشتۇراي، بۇ قورۇما «ئۈچەي يۇيۇش ئوتى» دەپ ئاتىلىدۇ، بىر كېچە تۇرۇپ قالغان سېسىق تەرەتنى ھەيدەپ، بەدەندىكى نەملىكىنى يوقۇتۇپ، ئۈچەي يولى پاكىز قىلىپ، يېگەنسېرى ئادەمنى ئورۇقلىتىدۇ.

ئاياللارغا نىسبەتەن ھەر ئايدىكى شۇ بىر نەچچە كۈن ئىنتايىن مۇھىم، قىزلار كىچىك ۋاقتىدا بەدىنى بارغانسېرى تەرەققىي قىلىشقا باشلايدۇ، قىزلارغا خاس ئالامەتلەر كۆرۈلگەندىن كېيىن قىزچاقنىڭ چوڭ بولغانلىقىنى، ئانا بولۇش سالاھىيىتىگە ئېرىشكەنلىكىنى بىلدۈرىدۇ، قەدىمكى زاماندا ئائىلىدىكى قىزلارغا ھەيز كەلسە پۈتۈن ئۆيدىكىلەر قىز ئۈچۈن مۇراسىم ئۆتكۈزۈپ بېرەتتىكەن، شۇلاردىنلا ھەيىزنىڭ ئاياللارغا قانچىلىك مۇھىم ئىكەنلىكىنى كۆرىۋالالايمىز. ئۇنىڭ ئۈستىگە ھەر ئايدىكى شۇ ئالاھىدە بىر نەچچە كۈندە بەدىنىمىزدە يىغىلىپ قالغان زەھەرلىك ماددىلار چىقىرىۋېتىلىدىغان بولۇپ، بەدەننى تېخىمۇ ساغلام قىلىدۇ.

گۆشسىز ئوزۇقلىنىش يېڭىچە ساغلاملىق ئەندىزىسى بولمىش، بارغانسېرى كۆپلىگەن كىشىلەرنىڭ ياقتۇرىشىغا ئېرىشمەكتە. لېكىن «گۆشسىز» ئوزۇقلىنىشتا يەنە نۇرغۇنلىغان كىشىلەر خاتا يولنى باسماقتا، ساغلاملىق ئۈچۈن گۆش يېمەسلىكلا كۇپايە قىلامدۇ؟ بەدەنگە ئېھتىياجلىق بولغان ئوزۇقلۇقلارغا قانداق ئېرىشىش كېرەك؟ ھەممەيلەننىڭ بەس-بەستە گۆش يېمەسلىكى راستىنلا ئۆزىگە قىلىنغان ياخشىلىقمۇ؟