نۇرمەمەت دوختۇر

بۆرەك ئىنسانلارنىڭ ھاياتىنى ساقلاشتىكى ھالقىلىق ئەزا بولۇپ، بەدەندىكى ماددا ئالماشتۇرۇش قالدۇقلىرىنى سۈزۈپ، سۈيدۈك ھاسىل قىلىش، قان بېسىمىنى تەڭشەش ۋە ئىچكى مۇھىتنىڭ مۇقىملىقىنى ساقلاش قاتارلىق مۇھىم فىزىئولوگىيىلىك ئىقتىدارلارنى ئۈستىگە ئالىدۇ. ئۇنىڭ مۇرەككەپ ۋە نازۇك بولغان ئاناتومىيىلىك قۇرۇلمىسى بۇ ئىقتىدارلارنى ئەمەلگە ئاشۇرۇشنىڭ ئاساسى. بۆرەكنىڭ نورمال ئىشلىشى پۈتكۈل بەدەننىڭ ساغلاملىقى ئۈچۈن ئىنتايىن مۇھىم.

«ئانتروپوتومىيە» دېگەن سۆز نۇرغۇن كىشىلەرگە ناتونۇش تۇيۇلۇشى مۇمكىن، ھەتتا بەزىدە ئۇنى «ئانتروپولوگىيە» (ئىنسانشۇناسلىق) بىلەن ئارىلاشتۇرۇپ قويىدىغان ئەھۋاللارمۇ ئۇچرايدۇ. گەرچە ھەر ئىككى سۆزنىڭ يىلتىزى ئىنسانغا بېرىپ تاقالسىمۇ، لېكىن ئۇلارنىڭ مەنىسى ۋە تەتقىقات دائىرىسى پۈتۈنلەي ئوخشىمايدۇ. بۇ ماقالىدە بىز «ئانتروپوتومىيە» سۆزىنىڭ ئېنىق مەنىسىنى، ئۇنىڭ تارىخىي ئارقا كۆرۈنۈشىنى ۋە ھازىرقى زامان ئىنسانشۇناسلىقى بىلەن بولغان ئاساسلىق پەرقىنى چوڭقۇرلاپ چۈشەندۈرۈپ بېرىمىز.

ئانتروپولوگىيە، يەنى ئىنسانشۇناسلىق، ئىنسانىيەتنى سىستېمىلىق تەتقىق قىلىدىغان پەن بولۇپ، ئۇ ئىنسانلارنىڭ تەدرىجىي تەرەققىياتى، ئۆزىگە خاس ئالاھىدىلىكى، ھەمدە دۇنيانىڭ ھەرقايسى جايلىرىدىكى ۋە تارىختىكى كۆپ خىل ئىجتىمائىي مەۋجۇتلۇق شەكىللىرىنى چۈشىنىشنى مەقسەت قىلىدۇ. بۇ پەن ئىنسانلارنىڭ بىئولوگىيەلىك، ئىجتىمائىي ۋە مەدەنىيەت جەھەتتىكى كۆپ خىللىقىنى تەتقىق قىلىش ئارقىلىق، بىزنىڭ كىملىكىمىز، قەيەردىن كەلگەنلىكىمىز ۋە قەيەرگە كېتىۋاتقانلىقىمىز ھەققىدىكى سوئاللارغا جاۋاب ئىزدەيدۇ.

بۆرەك ئىنسانلارنىڭ سۈيدۈك ئاجرىتىپ چىقىرىش سىستېمىسىدىكى يادرولۇق ئەزا بولۇپ، ئۇ پەقەتلا بەدەندىكى مېتابولىزم قالدۇقلىرىنى تازىلاپلا قالماي، يەنە قان بېسىمى، سۇ-ئېلېكترولىت تەڭپۇڭلۇقى ۋە كىسلاتا-ئىشقار تەڭپۇڭلۇقىنى تەڭشەشتە ھالقىلىق رول ئوينايدۇ. بۆرەكنىڭ بۇ مۇرەككەپ فۇنكسىيەلىرىنى ئەمەلگە ئاشۇرۇشى ئۇنىڭ ئۆزگىچە ئىچكى قۇرۇلمىسىغا باغلىق. شۇڭلاشقا، بۆرەكنىڭ مىكرو ۋە ماكرو قۇرۇلمىلىرىنى چوڭقۇر چۈشىنىش، بۆرەك كېسەللىكلىرىنىڭ دىئاگنوزى، داۋالىنىشى ۋە ئالدىنى ئېلىشتا ئىنتايىن مۇھىم ئەھمىيەتكە ئىگە.

تىببىي تەسۋىر تېخنىكىسى ھازىرقى زامان مېدىتسىناسىدا كېسەللىكلەرگە دىئاگنوز قويۇشنىڭ ئايرىلماس بىر قىسمىغا ئايلاندى. بولۇپمۇ سۈيدۈك ئاجرىتىپ چىقىرىش سىستېمىسى كېسەللىكلىرىگە نىسبەتەن، رېنتىگېنلىق تەكشۈرۈش ئارقىلىق بۆرەك، سۈيدۈك نەيچىسى ۋە دوۋساقنىڭ قۇرۇلمىسى ۋە فۇنكسىيەسىنى بىۋاسىتە كۆزىتىش ئىنتايىن مۇھىم. بۇ خىل تەكشۈرۈشلەر ئىچىدە، ۋېنا تومۇرى ئارقىلىق كونتراستلىق دورا ئوكۇل قىلىپ تارتىلغان بۆرەك جامى تەسۋىرى (Intravenous Pyelogram, IVP) كلاسسىك ھەم ئۈنۈملۈك دىئاگنوز قويۇش ئۇسۇلى ھېسابلىنىدۇ.

بۆرەك ئىنسان بەدىنىدىكى ھاياتىي مۇھىم ئەزا بولۇپ، ئۇ قورساق ئارقا تېمىغا جايلاشقان بىر جۈپ ئورگان ھېسابلىنىدۇ. ئۇنىڭ ئاساسلىق فىزىئولوگىيىلىك رولى قاننى سۈزۈش ئارقىلىق بەدەندىكى مېتابولىزم قالدۇقلىرى ۋە ئارتۇق سۇنى سۈيدۈك شەكلىدە چىقىرىپ تاشلاش، شۇنداقلا قان بېسىمىنى تەڭشەش، ئېلېكترولىت تەڭپۇڭلۇقىنى ساقلاش ۋە بەزى ھورمونلارنى ئىشلەپچىقىرىش قاتارلىقلارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. بۆرەكنىڭ نورمال فۇنكسىيەسى پۈتكۈل بەدەننىڭ ساغلاملىقى ئۈچۈن ئىنتايىن مۇھىم.

ئىنسان بەدىنىنىڭ قورساق ئارقا تېمى مۇرەككەپ ھەم مۇھىم ئاناتومىيىلىك رايون بولۇپ، ئۇ نۇرغۇن ھاياتىي ئەھمىيەتكە ئىگە ئەزا ۋە توقۇلمىلارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. بۇ رايون ئومۇرتقا، مۇسكۇل، ياغ توقۇلمىلىرى، قان تومۇر ۋە نېرۋىلاردىن تەركىب تاپقان بولۇپ، قورساق بوشلۇقىدىكى ئەزالارنى مۇقىملاشتۇرۇش ۋە قوغداشتا ھالقىلىق رول ئوينايدۇ. قورساق ئارقا تېمىنىڭ قۇرۇلمىسىنى چۈشىنىش كىلىنىكىلىق دىئاگنوز قويۇش، ئوپېراتسىيە قىلىش ۋە ئاناتومىيە تەتقىقاتى ئۈچۈن ئىنتايىن مۇھىمدۇر.

زامانىۋىي تېبابەتنىڭ تەرەققىياتى كىچىك جانلىقلار دۇنياسىنى كۆزىتىش ۋە تەتقىق قىلىش بىلەن زىچ مۇناسىۋەتلىك. مىكروسكوپ بولسا بۇ كىچىك دۇنيانىڭ ئىشىكىنى ئاچىدىغان ئاچقۇچ بولۇپ، ئۇ كېسەللىكلەرگە دىئاگنوز قويۇش، داۋالاش ئۇسۇللىرىنى تەرەققىي قىلدۇرۇش ۋە ھاياتلىق ئىلمىنىڭ سىرلىرىنى ئېچىشتا ئvەزسىز رول ئوينايدۇ. تېخنىكىنىڭ يۈكسىلىشىگە ئەگىشىپ، مىكروسكوپلارنىڭ تۈرلىرىمۇ كۆپىيىپ، ھەر قايسىسى ئۆزىگە خاس ئىقتىدارلىرى بىلەن تىببىي ساھەنىڭ ئوخشىمىغان ئېھتىياجلىرىنى قاندۇرماقتا. تۆۋەندە تىببىي ساھەدە كۆپ ئىشلىتىلىدىغان بىر قانچە مۇھىم مىكروسكوپ تۈرلىرى تەپسىلىي تونۇشتۇرۇلىدۇ.

ئىنسان بەدىنىدىكى سۈيدۈك ئاجرىتىش ۋە نەسىللىنىش سىستېمىسى، گەرچە فۇنكسىيە جەھەتتىن ئوخشىمىسىمۇ، ئەمما تۆرەلمە 발ىنىش ۋە ئاناتومىيىلىك ئورنى جەھەتتە ئىنتايىن زىچ مۇناسىۋەتكە ئىگە بولغاچقا، دائىم «سۈيدۈك-نەسىللىنىش سىستېمىسى» دەپ بىرلىكتە ئاتىلىدۇ. سۈيدۈك ئاجرىتىش سىستېمىسى بەدەندىكى مېتابولىزم قالدۇقلىرىنى سۈزۈپ چىقىرىش، سۇيۇقلۇق ۋە ئېلېكترولىت تەڭپۇڭلۇقىنى ساقلاش، قان بېسىمىنى تەڭشەش قاتارلىق ھاياتىي مۇھىم ۋەزىپىلەرنى ئۆتىسە؛ نەسىللىنىش سىستېمىسى ئىنسانلارنىڭ ئەۋلاد داۋاملاشتۇرۇشى، جىنسىي ھورمونلارنى ئىشلەپچىقىرىش ۋە ئىككىلەمچى جىنسىي ئالاھىدىلىكلەرنى ساقلاش قاتارلىق فۇنكسىيەلەرگە مەسئۇل.

ئۆپكە ۋە ئۇنى ئوراپ تۇرغان كۆكرەك پەردىسى، كۆكرەك قەپىسى ئىچىگە جايلاشقان بولۇپ، ھاياتلىق ئۈچۈن زۆرۈر بولغان گاز ئالماشتۇرۇش ۋەزىپىسىنى ئۆتەيدۇ. گەرچە بۇ ئەزالار تاشقى كۆزگە كۆرۈنمىسىمۇ، ئۇلارنىڭ بەدەن سىرتىدىكى ئورنى، چېگراسى ۋە قۇرۇلمىلىرىنى مەلۇم ئاناتومىيىلىك بەلگىلەر ئارقىلىق پەرەز قىلىشقا بولىدۇ. بۇ «بەدەن سىرتىدىكى قىياس ئورنى» دەپ ئاتىلىدىغان ئۇقۇم، كلىنىكىلىق تىببىيەتتە ئىنتايىن مۇھىم ئەھمىيەتكە ئىگە.