نۇرمەمەت دوختۇر

كىكىرتەك ئادەم بەدىنىدىكى ئىنتايىن مۇھىم ۋە كۆپ ئىقتىدارلىق بىر ئەزا بولۇپ، ئۇ پەقەت نەپەس يولىنىڭ بىر قىسمى بولۇپلا قالماي، بەلكى ئاۋاز چىقىرىش ۋە نەپەس يولىنى قوغداشتەك ھاياتىي ۋەزىپىلەرنىمۇ ئۆتەيدۇ. كىكىرتەكنىڭ سىرتقى كۆمۈرچەك رامكىسى ئۇنىڭغا تىرەكلىك ۋە قوغداش رولىنى ئوينىسا، ئۇنىڭ ئىچكى قىسمىدىكى كىكىرتەك بوشلۇقى (Laryngeal Cavity) تېخىمۇ مۇرەككەپ ۋە نازۇك قۇرۇلمىلارنى ئۆز ئىچىگە ئالغان بولۇپ، بۇ قۇرۇلمىلارنىڭ ماس ھەرىكىتى ئاۋازىمىزنىڭ شەكىللىنىشى ۋە نەپەسلىنىشىمىزنىڭ راۋان بولۇشىنى كاپالەتلەندۈرىدۇ.

كىكىرتەك، يەنى بوغۇزىمىزدىكى ئاۋاز چىقىرىش ۋە نەپەسلىنىشنى باشقۇرىدىغان ھالقىلىق ئەزا بولۇپ، ئۇنىڭ نورمال خىزمىتى كىكىرتەك مۇسكۇللىرىنىڭ ماسلىشىپ ئىشلىشىگە باغلىق. بۇ مۇسكۇللار نەپەس يولىنى ئوچۇق تۇتۇش، ئاۋاز پەردىلىرىنى كونترول قىلىش ئارقىلىق ئاۋازنىڭ يۇقىرى-تۆۋەنلىكىنى ۋە سۈپىتىنى تەڭشەش، ھەمدە يۇتقاندا يېمەكلىكنىڭ نەپەس يولىغا كىرىپ كېتىشىنىڭ ئالدىنى ئېلىش قاتارلىق كۆپ خىل ۋەزىپىلەرنى ئۆتەيدۇ. بۇ مۇسكۇللارنىڭ ئۆزگىچە تۈزۈلۈشى ۋە ئىنچىكە ھەرىكىتى ئىنسانلارنىڭ مۇرەككەپ ئاۋاز سىگناللىرىنى ھاسىل قىلىشىغا ۋە ئۈنۈملۈك نەپەس ئېلىشىغا كاپالەتلىك قىلىدۇ.

كىكىرتەك، يەنى بوغۇز، نەپەس يولى بىلەن ئاۋاز چىقىرىش ئىقتىدارىنى ئۆز-ئارا بىرلەشتۈرگەن مۇرەككەپ بىر ئەزا. ئۇ نەپەس يولىنىڭ يۇقىرى قىسمىغا جايلاشقان بولۇپ، ئۆپكىنى قوغداش، ھاۋا ئېقىمىنى كونترول ق qilish ۋە ئەڭ مۇھىمى، ئىنسان ئاۋازىنى شەكىللەندۈرۈشتە مەركىزىي رول ئوينايدۇ. كىكىرتەكنىڭ بۇ كۆپ خىل فۇنكسىيەلىرى ئۇنىڭ ئۆزگىچە ئاناتومىيىلىك تۈزۈلۈشى، يەنى كۆمۈرچەك رامكىسى، ئۇلارنى تۇتاشتۇرۇپ تۇرىدىغان تارىمۇشلار ۋە ئۇلارنى ھەرىكەتلەندۈرىدىغان مۇسكۇللارنىڭ ئىنچىكە ماسلىشىشى ئارقىلىق ئەمەلگە ئاشىدۇ.

كىكىرتەك نەپەس يولىنىڭ مۇھىم تەركىبىي قىسمى بولۇپ، ئاۋاز چىقىرىش ۋە نەپەس يولىنى قوغداش قاتارلىق ھاياتىي ئىقتىدارلارنى ئۈستىگە ئالىدۇ. ئۇنىڭ مۇرەككەپ قۇرۇلمىسى بىر قانچە كۆمۈرچەك، تارىمۇش ۋە مۇسكۇللاردىن تەشكىل تاپقان بولۇپ، بۇلار ئۆزئارا ماسلىشىپ كىكىرتەكنىڭ نورمال فۇنكسىيەسىنى كاپالەتلەندۈرىدۇ. كىكىرتەكنىڭ ساغلاملىقى ئاۋازىمىزنىڭ جاراڭلىق بولۇشى ۋە نەپەس ئېلىشىمىزنىڭ راۋان بولۇشىغا بىۋاسىتە تەسىر كۆرسىتىدۇ.

كېكىردەك ئىنسانلارنىڭ نەپەس يولى بىلەن ئاۋاز چىقىرىش ئەزاسىنىڭ مۇھىم بىر قىسمى بولۇپ، ئۇ يۇتقۇنچاقنىڭ ئاستىدا، كېڭىرەكنىڭ ئۈستىدە يەر ئالغان. ئۇنىڭ ئاساسلىق ئىقتىدارى نەپەس يولىنى قوغداش، ھاۋا ئېقىمىنى راۋانلاشتۇرۇش ۋە ئاۋاز چىقىرىشتىن ئىبارەت. كېكىردەكنىڭ بۇ مۇرەككەپ ئىقتىدارلىرى ئۇنى تەشكىل قىلغان بىر يۈرۈش كۆمۈرچەكلەر، مۇسكۇللار ۋە پەيلەرنىڭ ئۆزئارا ماسلىشىشى ئارقىلىق ئەمەلگە ئاشىدۇ. بۇ كۆمۈرچەكلەر كېكىردەكنىڭ تايانچ رامكىسىنى ھاسىل قىلىپ، ئۇنىڭ شەكلىنى ساقلاپ تۇرىدۇ ۋە ئاۋاز پەردىلىرىنىڭ ھەرىكىتىگە ئاساس يارىتىپ بېرىدۇ.

بۇرۇن بوشلۇقى ئىنسانلارنىڭ نەپەسلىنىش سىستېمىسىدىكى مۇھىم تەركىبىي قىسىم بولۇپ، ئۇ نەپەسلىنىش يولىنىڭ باشلىنىش قىسمى ھېسابلىنىدۇ. ئۇنىڭ ئاساسلىق فىزىئولوگىيەلىك ئىقتىدارى ھاۋانى قىزىتىش، نەمخۇش قىلىش، سۈزۈش ۋە پۇراق سېزىمىنى ھاسىل قىلىشتىن ئىبارەت. بۇرۇن بوشلۇقىنىڭ ئىچكى تۈزۈلۈشى ئىنتايىن مۇرەككەپ بولۇپ، ئۇ نۇرغۇنلىغان سۆڭەك، كۆمۈرچەك ۋە يۇمشاق توقۇلمىلاردىن تەركىب تاپقان. بۇلارنىڭ ئىچىدە بۇرۇن قالقىنى ۋە بۇرۇن يولى ھاۋا ئېقىمىنى تەڭشەش ۋە بۇرۇننىڭ نورمال ئىقتىدارىنى ساقلاشتا ئاچقۇچلۇق رول ئوينايدۇ.

نەپەس سىستېمىسى ئىنسان بەدىنىنىڭ ئەڭ مۇھىم ھاياتلىق تىرەك سىستېمىلىرىنىڭ بىرى بولۇپ، ئۇنىڭ ئاساسلىق ۋەزىپىسى بەدەن بىلەن تاشقى مۇھىت ئوتتۇرىسىدىكى گاز ئالماشتۇرۇشنى ئىشقا ئاشۇرۇشتىن ئىبارەت. بۇ سىستېما ئارقىلىق بەدىنىمىز ھاۋادىكى ئوكسىگېننى سۈمۈرۈپ، مېتابولىزم جەريانىدا ھاسىل بولغان كاربون تۆت ئوكسىدنى سىртка چىقىرىپ تاشلايدۇ. بۇ ئۈزلۈكسىز داۋاملىشىدىغان جەريان ھۈجەيرىلەرنىڭ ئېنېرگىيە ئىشلەپچىقىرىشى ۋە ھاياتلىق پائالىيىتىنى ساقلىشى ئۈچۈن ھەل قىلغۇچ ئەھمىيەتكە ئىگە.

ئۆت يولى، 12 بارماق ئۈچەي ۋە ئاشقازان ئاستى بېزى كىشىلىك بەدەن ھەزىم قىلىش سىستېمىسىدىكى ئىنتايىن مۇھىم تەركىبىي قىسىملار بولۇپ، ئۇلار ئۆز-ئارا ماسلىشىپ، يېمەكلىكلەرنىڭ ھەزىم قىلىنىشى، قوبۇل قىلىنىشى ۋە مېتابولىزىمىدا ھالقىلىق رول ئوينايدۇ. بۇ ئورگانلارنىڭ نورمال فۇنكىسىيەسى بەدەننىڭ ساغلاملىقىنى ساقلاشنىڭ ئاچقۇچى.

جىگەر ئىنسان بەدىنىدىكى ئەڭ چوڭ ئىچكى ئەزا ۋە ئەڭ چوڭ ھەزىم قىلىش بېزى بولۇپ، قورساق بوشلۇقىنىڭ ئوڭ يۇقىرى قىسمىغا، دىئافراگمىنىڭ ئاستىغا جايلاشقان. ئۇ بەدەننىڭ مېتابولىزم مەركىزى بولۇش سۈپىتى بىلەن 500 دىن ئارتۇق خىمىيىلىك رېئاكسىيەگە قاتنىشىدۇ، بۇنىڭ ئىچىدە ئاقسىل سىنتېزلەش، زەھەرلىك ماددىلارنى پارچىلاش، ئۆت سۇيۇقلۇقى ئىشلەپچىقىرىش ۋە گلۇكوزىنى گلۇكوگېن شەكلىدە ساقلاش قاتارلىق ھاياتىي مۇھىم ئىقتىدارلار بار. شۇڭلاشقا، جىگەرنىڭ ساغلاملىقى پۈتكۈل بەدەننىڭ ساغلاملىقى ئۈچۈن ھالقىلىق ئەھمىيەتكە ئىگە.

چوڭ ئۈچەي ئىنسانلارنىڭ ھەزىم قىلىش سىستېمىسىنىڭ ئاخىرقى قىسمى بولۇپ، ئۇ سۇ ۋە ئېلېكترولىتلارنى سۈمۈرۈش، ھەزىم بولمىغان يېمەكلىك قالدۇقلىرىنى ساقلاش ۋە ئۇنى چوڭ تەرەت شەكلىدە بەدەندىن چىقىرىپ تاشلاش قاتارلىق مۇھىم فىزىئولوگىيىلىك ئىقتىدارلارنى ئۆتەيدۇ. چوڭ ئۈچەينىڭ ساغلاملىقى پۈتكۈل بەدەننىڭ نورمال مېتابولىزمى ۋە ماددا ئالماشتۇرۇشى ئۈچۈن ئىنتايىن مۇھىم. كلىنىكىلىق ئەمەلىيەتتە، چوڭ ئۈچەيدە كۆرۈلىدىغان كېسەللىكلەرگە توغرا دىئاگنوز قويۇش ئۈچۈن ھەر خىل تەسۋىر تېخنىكىلىرى قوللىنىلىدۇ، بۇنىڭ ئىچىدە رېنتىگېنلىق تەكشۈرۈش كلاسسىك ھەم ئۈنۈملۈك ئۇسۇللارنىڭ بىرى ھېسابلىنىدۇ.