نۇرمەمەت دوختۇر

كۆكرەك قەپىزى، ئىنسان بەدىنىنىڭ مۇھىم بىر قىسمى بولۇپ، يۈرەك، ئۆپكە قاتارلىق ھاياتىي مۇھىم ئەزالارنى تاشقى زەربىدىن قوغدايدىغان كۈچلۈك سۆڭەك قۇرۇلمىسى ھېسابلىنىدۇ. ئۇ 12 جۈپ قوۋۇرغا، تۆش سۆڭىكى ۋە 12 دانە كۆكرەك ئومۇرتقىسىدىن تەركىب تاپقان بولۇپ، ئۈستى تار، ئاستى كەڭ بولغان كونۇسسىمان شەكىلدە بولىدۇ. بۇ قۇرۇلما نەپەسلىنىش ھەرىكىتىگە بىۋاسىتە قاتنىشىپلا قالماي، يەنە يۇقىرى مۈچە سۆڭەكلىرىنى تىرەپ تۇرۇش ۋەزىپىسىنىمۇ ئۆتەيدۇ.

باش سۆڭىكى بىلەن بويۇن ئومۇرتقىسى تۇتىشىدىغان جاي، يەنى باش سۆڭەك-ئومۇرتقا تۇتاشمىسى (craniovertebral junction)، ئىنسانلارنىڭ ھاياتىي ھەرىكەتلىرى ئۈچۈن ھالقىلىق ئەھمىيەتكە ئىگە. بۇ رايوننىڭ مۇقىملىقى ۋە ھەرىكەتچانلىقى بىر قاتار مۇرەككەپ تارىمۇشلارنىڭ ئۆزئارا ماسلىشىشى ئارقىلىق ئەمەلگە ئاشىدۇ. بۇ ماقالىدە، بىز ئاساسلىقى قاناتسىمان تارىمۇش ۋە چىشسىمان ئۆسۈك ئۇچى تارىمۇشىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان مۇھىم ئاناتومىيەلىك قۇرۇلمىلارنى رەسىمگە بىرلەشتۈرۈپ تەپسىلىي تونۇشتۇرىمىز. بۇ قۇرۇلمىلارنىڭ فۇنكسىيەسى ۋە كلىنىكىلىق ئەھمىيىتىنى چۈشىنىش ئارقىلىق، بويۇن ساغلاملىقىنىڭ مۇھىملىقىنى تېخىمۇ چوڭقۇر ھېس قىلالايمىز.

ئىنسان بەدىنىدىكى ئەڭ مۇرەككەپ ۋە نازۇك بوغۇملارنىڭ بىرى باش سۆڭىكى بىلەن بويۇن ئومۇرتقىسى تۇتاشقان جايغا جايلاشقان. بۇ رايون باش-بويۇن بوغۇمى دەپ ئاتىلىپ، باشنىڭ ھەرىكىتىنى كونترول قىلىش، مېڭە غولى ۋە ھۇلۇقنى قوغداش قاتارلىق ھاياتىي مۇھىم ۋەزىپىلەرنى ئۆتەيدۇ. بۇ بوغۇم بىرىنچى بويۇن ئومۇرتقىسى (ھالقىسىمان ئومۇرتقا) بىلەن باش سۆڭىكى ئارىسىدىكى «ھالقا-گەجگە بوغۇمى» ۋە بىرىنچى، ئىككىنچى بويۇن ئومۇرتقىسى (ئۈلگۈجەك ئومۇرتقا) ئارىسىدىكى «ھالقا-ئۈلگۈجەك بوغۇمى» دىن تەركىب تاپىدۇ.

دىئابېت كېسىلى بۇرۇن ئاساسەن چوڭلارغا خاس كېسەللىك دەپ قارىلاتتى.ئەمما ھازىرقى تۇرمۇش ئۇسۇلىنىڭ ئۆزگىرىشى، يېمەك-ئىچمەك قۇرۇلمىسىنىڭ غەربلىشىشى ۋە باشقا ئامىللار تۈپەيلىدىن بالىلار ۋە ئۆسمۈرلەر ئارىسىدا دىئابېتكە گىرىپتار بولۇش نىسبىتى كۆرۈنەرلىك دەرىجىدە ئېشىپ بارماقتا. بالىلاردىكى دىئابىت كۆپىنچە 1-تىپلىق بولۇپ، بۇ بەدەننىڭ ئىنسۇلىن ئىشلەپچىقىرالماسلىقىدىن كېلىپ چىقىدۇ. ئەگەر ۋاقتىدا دىئاگنوز قويۇلۇپ، داۋالاش ئېلىپ بېرىلمىسا، ئېغىر ئەگەشمە كېسەللىكلەرنى كەلتۈرۈپ چىقىرىشى، ھەتتا ھاياتىغا خەۋپ يەتكۈزۈشى مۇمكىن. شۇڭلاشقا، ئاتا-ئانىلارنىڭ بالىلاردىكى دىئابېتنىڭ دەسلەپكى ئالامەتلىرىنى بىلىشى ۋە يۇقىرى ھوشيارلىقنى ساقلىشى ئىنتايىن مۇھىم.

يېڭى بىر ھاياتلىقنىڭ دۇنياغا كېلىشى ئائىلىگە چەكسىز خۇشاللىق ئېلىپ كېلىدۇ. ئەمما بۇ خۇشاللىققا ئەگىشىپ، يېڭى ئاتا-ئانىلار نۇرغۇنلىغان يېڭى سوئاللار ۋە ئەندىشىلەرگە دۇچ كېلىدۇ. بۇلارنىڭ ئىچىدە ئەڭ كۆپ ئۇچرايدىغىنى ۋە ئەڭ ئەندىشە قوزغايدىغىنى يېڭى تۇغۇلغان بوۋاقنىڭ قىزىپ قېلىشىدۇر. «بوۋىقىم قىزىپ قاپتۇ، بۇ نورمالمۇ؟ قاچان دوختۇرغا بېرىشىم كېرەك؟ قانداق بىر تەرەپ قىلىمەن؟» دېگەندەك سوئاللار ھەر بىر ئاتا-ئانىنىڭ كۆڭلىدە بولىدۇ. بۇ ماقالىدە بىز يېڭى تۇغۇلغان بوۋاقلاردىكى قىزىش ھەققىدە تەپسىلىي توختىلىپ، سىزنىڭ بارلىق سوئاللىرىڭىزغا جاۋاب بېرىمىز.

دىئابېت كېسىلى ئۇزۇندىن بۇيان چوڭلارغا خاس كېسەللىك دەپ قارىلىپ كەلگەن بولسىمۇ، ئەمما يېقىنقى يىللاردىن بۇيان كىچىك بالىلار ۋە ئۆسمۈرلەر ئارىسىدا بۇ كېسەللىكنىڭ كۆرۈلۈش نىسبىتى كۆرۈنەرلىك دەرىجىدە ئاشتى. بۇ ئەھۋال نۇرغۇن ئاتا-ئانىلارنىڭ ئەندىشىسىنى قوزغىدى. ئۇنداقتا، بالىلاردىكى دىئابېت كېسىلى زادى نېمە؟ ئۇنىڭ قانداق تۈرلىرى بار؟ ئالامەتلىرى، سەۋەبلىرى ۋە داۋالاش ئۇسۇللىرى قايسىلار؟ بۇ ماقالىدە بۇ ھەقتە تەپسىلىي توختىلىمىز.

ئومۇرتقا تۈۋرۈكى ئىنسانلارنىڭ تىك تۇرۇشى ۋە ھەرىكەتلىنىشىدىكى ھالقىلىق تىرەك قۇرۇلمىسى. ئۇ نۇرغۇنلىغان ئومۇرتقا سۆڭەكلىرىنىڭ ئۆزئارا تۇتىشىشىدىن ھاسىل بولغان بولۇپ، بۇ تۇتاشما قۇرۇلمىلارنىڭ مۇقىملىقى ۋە جانلىقلىقى ھەر بىر ئومۇرتقا ئارىلىقىدىكى بوغۇملار، تەخسە ۋە تارىمۇشلارنىڭ نورمال فۇنكسىيەسىگە باغلىق. تۆۋەندە، بىز رەسىمدە كۆرسىتىلگەن ھەر بىر قۇرۇلمىنى تەپسىلىي تونۇشتۇرۇپ ئۆتىمىز.

بويۇن ئومۇرتقىسى ئىنسانلارنىڭ ھاياتلىق پائالىيىتىدە ئىنتايىن مۇھىم رول ئوينايدۇ، ئۇ باش سۆڭىكىنى تىرەپ تۇرۇپلا قالماي، يەنە بېشىمىزنىڭ ھەر تەرەپكە ھەرىكەت قىلىشىغا ئىمكانىيەت يارىتىدۇ. بۇ مۇرەككەپ ھەرىكەتلەرنىڭ ئەمەلگە ئېشىشىدا بويۇندىكى ئومۇرتقا، مۇسكۇل ۋە تارىمۇش (پەي)لارنىڭ ماسلىشىپ ئىشلىشى زۆرۈر. بۇلارنىڭ ئىچىدە، بويۇن تارىمۇشلىرى ئومۇرتقىلارنى بىر-بىرىگە تۇتاشتۇرۇپ، ئۇلارنىڭ مۇقىملىقىنى ساقلاپ، ھەددىدىن زىيادە ھەرىكەتلىنىپ كېتىشىنىڭ ئالدىنى ئالىدىغان ئاچقۇچلۇق قۇرۇلما ھېسابلىنىدۇ. تۆۋەندە، بىز رەسىمدە كۆرسىتىلگەن بويۇن قىسمىدىكى ئاساسلىق قۇرۇلمىلارنى تەپسىلىي تونۇشتۇرۇپ ئۆتىمىز.

دانىيەنىڭ داڭلىق دورا شىركىتى Novo Nordisk ئىشلەپچىقارغان «ئەسىر بۆسۈش دورىسى» دەپ ئاتالغان ئوزەمپىك (Ozempic)، ھازىر يېقىنقى تارىختىكى ئەڭ چوڭ دورا داۋالىرىنىڭ بىرىگە سەۋەبچى بولماقتا. ئامېرىكىدا 1,800 دىن ئارتۇق كىشى بۇ دورىنى ئىشلەتكەندىن كېيىن ئەستە تۇتۇش قابىلىيىتىنى يوقىتىش، ئۈچەي توسۇلۇش ۋە كۆرۈش قۇۋۋىتىنى يوقىتىش قاتارلىق ئېغىر ئەگەشمە ئەھۋاللار كۆرۈلگەنلىكىنى ئىلگىرى سۈرۈپ، شىركەت ئۈستىدىن ئەرز سۇندى. بۇ داۋالار فېدېراتسىيە كۆپ رايونلۇق دەۋا (MDL) سىستېمىسىغا كىرگۈزۈلگەن بولۇپ، قانۇن مۇتەخەسسىسلىرى شىركەتنىڭ ئومۇمىي تۆلەمنىڭ 2 مىليارد دوللاردىن ئېشىپ كېتىشى مۇمكىنلىكىنى، ھەمدە داۋا قىلغۇچىلار سانىنىڭ داۋاملىق كۆپىيىۋاتقانلىقىنى مۆلچەرلىمەكتە.

ئىنسان ئومۇرتقا تۈۋرۈكىنىڭ ئەڭ ئاخىرقى قىسمىنى تەشكىل قىلىدىغان توققۇز كۆز سۆڭىكى ۋە قۇيرۇق سۆڭىكى، گەرچە كىچىك بولسىمۇ، لېكىن بەدەننىڭ تىرەك قۇرۇلمىسى ۋە ھەرىكەت فۇنكسىيەسىدە ئىنتايىن مۇھىم رول ئوينايدۇ. توققۇز كۆز سۆڭىكى ئومۇرتقا تۈۋرۈكىنى داس سۆڭىكىگە تۇتاشتۇرۇپ، بەدەننىڭ ئېغىرلىقىنى تۆۋەنكى پۇتلارغا يەتكۈزىدىغان كۆۋرۈكلۈك رولىنى ئوينايدۇ. قۇيرۇق سۆڭىكى بولسا ئومۇرتقىنىڭ ئەڭ ئاخىرقى ئۇچى بولۇپ، بىر قىسىم مۇسكۇل ۋە bağ توقۇلمىلىرىغا تۇتۇش نۇقتىسى بىلەن تەمىنلەيدۇ. بۇ ماقالىدە بۇ ئىككى مۇھىم سۆڭەكنىڭ ئالدى ۋە ئارقا يۈزىدىكى ئىنچىكە قۇرۇلمىلىرى تەپسىلىي تونۇشتۇرۇلىدۇ.