نۇرمەمەت دوختۇر

تىل ئېغىز بوشلۇقىدىكى ئەڭ جانلىق ۋە كۆپ ئىقتىدارلىق ئەزا بولۇپ، ئۇ تەم بىلىش، سۆزلەش، چايناش ۋە يۇتۇش قاتارلىق بىر قاتار مۇھىم ھاياتىي پائالىيەتلەردە ھالقىلىق رول ئوينايدۇ. تىلنىڭ قۇرۇلمىسى ئىنتايىن مۇرەككەپ بولۇپ، ئۇ ئاساسلىقى سۆڭەك مۇسكۇللىرىدىن تەركىب تاپقان، يۈزىنى ئالاھىدە شىللىق پەردە قاپلاپ تۇرىدۇ، ھەمدە نۇرغۇنلىغان تەم سەزگۈ شورىغۇچلىرى، بەزلەر، نېرۋا ۋە قان تومۇرلارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. تىلنىڭ ھەر بىر قىسمى ئۆزىگە خاس ۋەزىپىنى ئۆتەپ، بىرلىكتە ئۇنىڭ كۆپ خىل ئىقتىدارلىرىنى ئىشقا ئاشۇرىدۇ.

ئىنسان بەدىنىدىكى ھەربىر ئەزا ئۆزىگە خاس مۇھىم ۋەزىپىلەرنى ئۆتەيدۇ، بۇنىڭ ئىچىدە ئېغىز بوشلۇقىدىكى شۆلگەي بەزلىرى ھەزىم قىلىش سىستېمىسىنىڭ باشلىنىشى ۋە ئېغىز بوشلۇقى ساغلاملىقىنى قوغداشتا ھالقىلىق رول ئوينايدۇ. بۇ بەزلەر ئىشلەپچىقارغان شۆلگەي يېمەكلىكلەرنى تەملەش، چايناش، يۇتۇش ۋە دەسلەپكى قەدەمدە ھەزىم قىلىشقا ياردەم بېرىپلا قالماي، يەنە ئېغىز بوشلۇقىنى سىلىقلاپ، باكتېرىيەلەرنىڭ كۆپىيىشىنى كونترول قىلىدۇ ۋە چىشنى چىرىشتىن ساقلايدۇ. ئادەتتە، شۆلگەي بەزلىرى چوڭ ۋە كىچىك تۈرلەرگە ئايرىلىدۇ، بۇنىڭ ئىچىدە ئۈچ جۈپ چوڭ شۆلگەي بېزى ئەڭ مۇھىم ھېسابلىنىدۇ.

بالىلارنىڭ ئۆسۈپ يېتىلىش جەريانىدىكى ھەر بىر ئۆزگىرىش ئۇلارنىڭ كەلگۈسى ساغلاملىقى ئۈچۈن مۇھىم ئاساس سالىدۇ. سۈت چىشلىرى دەل مۇشۇ مۇھىم باسقۇچلارنىڭ بىرى بولۇپ، ئۇلار بوۋاقلارنىڭ تۇنجى يۈرۈش چىشلىرى ھېسابلىنىدۇ. گەرچە سۈت چىشلىرى ۋاقىتلىق بولسىمۇ، ئۇلارنىڭ رولىنى سەل چاغلاشقا بولمايدۇ. ئۇلار پەقەت يېمەكلىكلەرنى چايناشقىلا ياردەم بېرىپ قالماستىن، بەلكى بالىلارنىڭ توغرا تەلەپپۇز قىلىشى، يۈز تۈزۈلۈشىنىڭ نورمال يېتىلىشى ۋە كەلگۈسىدىكى تۇراقلىق چىشلارنىڭ ساغلام ئۆسۈشى ئۈچۈن ئىنتايىن مۇھىم بوشلۇقنى ساقلاپ بېرىدۇ.

ئىنسانلارنىڭ ئۆمرىدە ئىككى يۈرۈش چىش بولىدۇ، يەنى سۈت چىشلىرى ۋە تۇراقلىق چىشلار. تۇراقلىق چىشلار بالىلىق دەۋرىدىن كېيىن سۈت چىشلىرىنىڭ ئورنىنى ئالىدىغان ۋە بىر ئۆمۈر ئىشلىتىلىدىغان ئىككىنچى يۈرۈش چىشلاردۇر. ساغلام قۇرامىغا يەتكەن ئادەمدە جەمئىي 32 تۇراقلىق چىش بولۇپ، ئۇلار يېمەكلىكلەرنى چايناش، پارچىلاش، سۆزلەش ۋە يۈز تۈزۈلۈشىنى ساقلاش قاتارلىق مۇھىم فىزىئولوگىيىلىك ئىقتىدارلارنى ئۆتەيدۇ

ئېغىز بوشلۇقى ئىنسانلارنىڭ ھەزىم قىلىش سىستېمىسىنىڭ باشلىنىش نۇقتىسى بولۇپ، يېمەكلىكلەرنى قوبۇل قىلىش، چايناش، تەمىنى ھېس قىلىش، شۇنداقلا سۆزلەش ۋە نەپەس ئېلىش قاتارلىق كۆپ خىل فۇنكسىيەلەرنى ئۆتەيدىغان ئىنتايىن مۇھىم بىر ئەزادۇر. ئۇنىڭ ئىچىدە قاتتىق تاڭلاي، يۇمشاق تاڭلاي، تىل، چىش ۋە شۆلگەي بەزلىرى قاتارلىق نۇرغۇن مۇرەككەپ قۇرۇلمىلار بار. بۇ قۇرۇلمىلارنىڭ ئىچىدە، تاڭلاي بادامسىمان بېزى (ئاڭگىنا بېزى) ئىممۇنىتېت سىستېمىسىنىڭ مۇھىم بىر قىسمى سۈپىتىدە، بەدەننى تاشقى دۇنيادىن كەلگەن كېسەللىك قوزغاتقۇچىلاردىن قوغداشتا بىرىنچى مۇداپىئە لىنىيەسى رولىنى ئوينايدۇ.

ئىنسان بەدىنىنىڭ ئارقا يۈز مۇسكۇللىرى مۇرەككەپ ۋە كۈچلۈك بىر سىستېما بولۇپ، ئۇ تىك تۇرۇش، ھەرىكەت قىلىش ۋە تۇراقلىقنى ساقلاشتا ھالقىلىق رول ئوينايدۇ. بۇ مۇسكۇللار گەجگىدىن تارتىپ پاشنىغىچە سوزۇلغان بولۇپ، ھەر بىر قىسمىنىڭ ئۆزىگە خاس ۋەزىپىسى بار. دۈمبە، مۈرە، قول ۋە پۇتتىكى بۇ مۇسكۇللار بىرلىشىپ، كۈندىلىك تۇرمۇشتىكى ئاددىي ھەرىكەتلەردىن تارتىپ، مۇرەككەپ تەنھەرىكەت پائالىيەتلىرىگىچە بولغان ھەرىكەتلەرنى ئىشقا ئاشۇرىدۇ.

ئىنسانلارنىڭ ھەزىم قىلىش سىستېمىسى يېمەكلىكلەرنى پارچىلاپ، ئوزۇقلۇق ماددىلارنى سۈمۈرۈپ، كېرەكسىز ماددىلارنى چىقىرىپ تاشلايدىغان مۇرەككەپ ۋە مۇھىم بىر ئەزالار تورىدۇر. بۇ سىستېما ئېغىز بوشلۇقىدىن باشلىنىپ، قىزىلئۆڭگەچ، ئاشقازان، ئۈچەي ۋە باشقا يانداش ئەزالارنى ئۆز ئىچىگە ئالغان ئۇزۇن بىر يولنى بويلاپ داۋاملىشىدۇ. ھەزىم قىلىش جەريانى يېمەكلىكلەرنىڭ فىزىكىلىق ھەم خىمىيىلىك ئۆزگىرىشى ئارقىلىق بەدەننىڭ ئېنېرگىيە ۋە ئۆسۈپ-يېتىلىش ئېھتىياجىنى قاندۇرىدۇ.

ئىنسان بەدىنىنىڭ ھەرىكىتىنى ئىشقا ئاشۇرۇشىدا مۇسكۇللار ھالقىلىق رول ئوينايدۇ. ئۇلار پەقەت ھەرىكەت، قىياپەتنى ساقلاش ۋە بەدەن تېمپېراتۇرىسىنى ھاسىل قىلىشتىلا ئەمەس، بەلكى كۈندىلىك تۇرمۇشىمىزدىكى ھەر بىر ئىنچىكە ھەرىكەتنىڭ ئاساسى. گەرچە بىز مۇسكۇللارنى بىر پۈتۈن گەۋدە دەپ قارىساقمۇ، ئەمەلىيەتتە ئۇلارنىڭ ئىچكى قۇرۇلمىسى ئىنتايىن مۇرەككەپ ۋە تەرتىپلىك تۈزۈلگەن. ھەر بىر مۇسكۇل نەچچە مىڭلىغان مۇسكۇل تالالىرىدىن تەركىب تاپقان بولۇپ، بۇ تالالار بىرىكتۈرگۈچى توقۇلمىدىن ئىبارەت پەردىلەر ئارقىلىق ئورىلىپ، تۇتام-تۇتام ھالەتتە بىرىككەن.

ئىنسان بەدىنىنىڭ ھەرىكەت سىستېمىسى مۇرەككەپ ھەم نازۇك بىر تۈزۈلۈش بولۇپ، پەي، مۇسكۇل ۋە سۆڭەكلەرنىڭ ئۆزئارا ماسلىشىشى ئارقىلىق نورمال ھەرىكەت ئىقتىدارىنى ئىشقا ئاشۇرىدۇ. بۇ جەرياندا، پەي غىلاپى (Tendon Sheath) ۋە سېرىق ئەت غىلاپى (Fascial Sheath) ھالقىلىق رول ئوينايدۇ. ئۇلار پەي ۋە مۇسكۇللارنى قوغداپ، سىلىقلاپ، ھەرىكەتنىڭ راۋان بولۇشىغا كاپالەتلىك قىلىدىغان مۇھىم قۇرۇلمىلاردۇر. بۇ قۇرۇلمىلارنىڭ ئاناتومىيەسىنى چۈشىنىش تىببىي خادىملار ۋە ئۆز سالامەتلىكىگە كۆڭۈل بۆلىدىغان ھەر بىر شەخس ئۈچۈن ئىنتايىن مۇھىم.

مۇسكۇللارنى شەكلىگە ئاساسەن تۈرگە ئايرىش، ئۇلارنىڭ بىئومېخانىكىلىق خۇسۇسىيىتىنى، يەنى قايسى تىپتىكى ھەرىكەتكە ماس كېلىدىغانلىقىنى، قانچىلىك كۈچ ھاسىل قىلالايدىغانلىقىنى ۋە ھەرىكەت دائىرىسىنىڭ قانچىلىك ئىكەنلىكىنى چۈشىنىشنىڭ ئاساسى ھېسابلىنىدۇ. مەسىلەن، ئۇزۇن مۇسكۇللار تېز ھەرىكەت ۋە چوڭ دائىرىلىك سوزۇلۇشقا ماھىر بولسا، قاناتسىمان مۇسكۇللار كىچىك دائىرىدە كۈچلۈك كۈچ ھاسىل قىلىشقا ماس كېلىدۇ. بۇ ماقالىدە، ئاساسلىق مۇسكۇل شەكىللىرىنى ئايرىم-ئايرىم تونۇشتۇرۇش ئارقىلىق، ئاناتومىيەنىڭ بۇ مۇھىم بۆلىكى ھەققىدىكى چۈشەنچىڭىزنى چوڭقۇرلاشتۇرىمىز.