نۇرمەمەت دوختۇر

ھەر يىلى 11-ئاينىڭ 14-كۈنى پۈتۈن دۇنيا مىقياسىدا «دۇنيا دىئابېت كېسىلى كۈنى» (يەنى شېكەر سىيىش كېسىلى كۈنى) سۈپىتىدە خاتىرىلىنىدۇ. بۇ كۈن خەلقئارا دىئابېت فېدېراتسىيەسى (IDF) ۋە دۇنيا سەھىيە تەشكىلاتى (WHO) تەرىپىدىن 1991-يىلى دىئابېت كېسىلىنىڭ كۈنسېرى كۈچىيىۋاتقان تەھدىتىگە جاۋابەن تەسىس قىلىنغان. بۇ كۈننى 14-نويابىرغا بېكىتىشنىڭ سەۋەبى، 1922-يىلى چارلېز بېست بىلەن بىرلىكتە ئىنسۇلىننى كەشىپ قىلغان سېر فرېدېرىك بانتىڭنىڭ تۇغۇلغان كۈنىنى خاتىرىلەش ئۈچۈندۇر. بۇ كۈننىڭ ئاساسلىق مەقسىتى دۇنيا جامائەتچىلىكىنىڭ دىققىتىنى دىئابېت كېسىلىگە مەركەزلەشتۈرۈپ، ئۇنىڭ ئالدىنى ئېلىش، دىئاگنوز قويۇش ۋە داۋالاشقا بولغان تونۇشىنى يۇقىرى كۆتۈرۈش، شۇنداقلا دىئابېت بىمارلىرىنى قوللاش ئۈچۈن پائال ھەرىكەت قىلىشقا چاقىرىشتىن ئىبارەت.

ھەر يىلى 11-ئاينىڭ 12-كۈنى «دۇنيا ئۆپكە ياللۇغى كۈنى» بولۇپ، بۇ كۈن دۇنيا مىقياسىدا ئۆپكە ياللۇغىنىڭ ئالدىنى ئېلىش ۋە ئۇنى داۋالاشقا بولغان تونۇشنى يۇقىرى كۆتۈرۈش، بۇ كېسەللىككە قارشى تۇرۇشتىكى ھەرىكەتنى ئىلگىرى سۈرۈش ئۈچۈن تەسىس قىلىنغان خەلقئارالىق خاتىرە كۈنىدۇر. بۇ كۈن 2009-يىلى «بالىلار ئۆپكە ياللۇغىغا قارشى تۇرۇش يەرشارى ئىتتىپاقى» (Global Coalition against Child Pneumonia) تەرىپىدىن يولغا قويۇلغان. ئۇنىڭ ئاساسلىق مەقسىتى ھۆكۈمەتلەر، سەھىيە خادىملىرى ۋە جامائەتچىلىكنىڭ دىققىتىنى بۇ «خەتەرلىك قاتىل»غا مەركەزلەشتۈرۈپ، بولۇپمۇ بالىلار ۋە ياشانغانلاردەك ئاجىز گۇرۇپپىلارنى قوغداش ئۈچۈن بىرلىكتە ھەرىكەت قىلىشقا چاقىرىش.

ھەر يىلى 22-ئۆكتەبىر « خەلقئارا كېكەچلىكتىن خەۋەردار بولۇش كۈنى » بولۇپ، بۇ دۇنيا مىقياسىدا تۇتۇقلىنىش ھەققىدىكى ئاڭنى ئۆستۈرۈش، خاتا چۈشەنچە ۋە كەمسىتىشلەرنى تۈگىتىش ئۈچۈن تەسىس قىلىنغان ئالاھىدە بىر كۈندۇر. بۇ پائالىيەت 1998-يىلىدىن باشلاپ خاتىرىلىنىپ كېلىۋاتقان بولۇپ، ئۇ دۇنيا مىقياسىدا كېكەچلىنىدىغان مىليونلىغان كىشىلەرنىڭ ئاۋازىنى ئاڭلىتىش، ئۇلارنىڭ ھېكايىلىرىنى ئورتاقلىشىش ۋە ئۇلارغا بولغان چۈشەنچە، قوبۇل قىلىش ۋە ھۆرمەتنى ئىلگىرى سۈرۈشنى مەقسەت قىلىدۇ. بۇ كۈن كېكەچلىنىدىغان كىشىلەرنىڭ يالغۇز ئەمەسلىكىنى، ئۇلارنىڭمۇ باشقىلارغا ئوخشاش قىممەتلىك پىكىر ۋە ھېسسىياتقا ئىگە ئىكەنلىكىنى تونۇتۇدىغان بىر سۇپىدۇر.

ھەر يىلى 20-ئۆكتەبىر «دۇنيا سۆڭەك شالاڭلىشىش كۈنى» بولۇپ، بۇ خەلقئارا سۆڭەك شالاڭلىشىش فوندى (IOF) نىڭ يېتەكچىلىكىدە ئۆتكۈزۈلىدىغان پۈتۈن يىللىق پائالىيەتنىڭ ئەۋج پەللىسىدۇر. بۇ خاتىرە كۈنى 1996-يىلىدىن باشلاپ خاتىرىلىنىپ كېلىۋاتقان بولۇپ، ئۇنىڭ ئاساسلىق مەقسىتى دۇنيا جامائەتچىلىكىنىڭ سۆڭەك شالاڭلىشىش ( Osteoporosis ) ۋە باشقا مېتابولىك سۆڭەك كېسەللىكلىرىنىڭ ئالدىنى ئېلىش، دىئاگنوز قويۇش ۋە داۋالاشقا بولغان تونۇشىنى يۇقىرى كۆتۈرۈشتىن ئىبارەت. بۇ كۈن دۇنيا مىقياسىدا كىشىلەرنى ئۆز سۆڭەك ساغلاملىقىغا كۆڭۈل بۆلۈشكە ۋە بالدۇر ھەرىكەت قوللىنىشقا چاقىرىدىغان مۇھىم بىر سۇپىدۇر.

ھەر يىلى 16-ئۆكتەبىر «دۇنيا يېمەك-ئىچمەك كۈنى» بولۇپ، بۇ دۇنيا مىقياسىدا ئاچلىق ۋە ئوزۇقسىزلىق مەسىلىسىگە كۆڭۈل بۆلۈش ۋە ھەرىكەت قوللىنىشقا چاقىرىق قىلىدىغان مۇھىم بىر خەلقئارالىق خاتىرە كۈنىدۇر. بۇ كۈن 1945-يىلى 16-ئۆكتەبىر بىرلىككە كەلگەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىنىڭ يېمەك-ئىچمەك ۋە يېزا ئىگىلىك تەشكىلاتى (FAO) نىڭ قۇرۇلغانلىقىنى خاتىرىلەش ئۈچۈن تەسىس قىلىنغان. بۇ كۈننىڭ ئاساسلىق مەقسىتى دۇنيا جامائەتچىلىكىنىڭ يېمەك-ئىچمەك بىخەتەرلىكىگە بولغان تونۇشىنى يۇقىرى كۆتۈرۈش، ئاچلىققا قارشى تۇرۇش كۈرىشىنى ئىلگىرى سۈرۈش، ھەمدە ھەممە ئادەمنىڭ، بولۇپمۇ ئاجىز ۋە ئېھتىياجلىق كىشىلەرنىڭ يېتەرلىك، بىخەتەر ۋە ئوزۇقلۇق قىممىتى يۇقىرى يېمەكلىككە ئېرىشىشىگە كاپالەتلىك قىلىشتىن ئىبارەت.

ھەر يىلى 15-ئۆكتەبىر «دۇنيا قول يۇيۇش كۈنى» بولۇپ، بۇ خەلقئارالىق قول يۇيۇش ھەمكارلىق تەشكىلاتى (Global Handwashing Partnership) نىڭ تەشەببۇسى بىلەن ئۆتكۈزۈلىدىغان دۇنياۋى تەشۋىقات پائالىيىتىدۇر. بۇ كۈن 2008-يىلى تۇنجى قېتىم خاتىرىلەنگەن بولۇپ، ئۇنىڭ ئاساسلىق مەقسىتى دۇنيا جامائەتچىلىكىنىڭ، بولۇپمۇ بالىلارنىڭ، قولنى سوپۇن بىلەن يۇيۇش ئارقىلىق كېسەللىكلەرنىڭ ئالدىنى ئېلىشقا بولغان تونۇشىنى يۇقىرى كۆتۈرۈش ۋە بۇ ئادەتنى يېتىلدۈرۈشكە ئىلھاملاندۇرۇشتىن ئىبارەت. قول يۇيۇش يۇقۇملۇق كېسەللىكلەرنىڭ تارقىلىشىنى توسۇشتىكى ئەڭ ئاددىي، ئەڭ ئەرزان ۋە ئەڭ ئۈنۈملۈك ئۇسۇللارنىڭ بىرى ھېسابلىنىدۇ.

ھەر يىلى 10-ئۆكتەبىر «دۇنيا روھىي ساغلاملىق كۈنى» بولۇپ، بۇ دۇنيا روھىي ساغلاملىق فېدېراتسىيەسى (WFMH) تەرىپىدىن دۇنيا سەھىيە تەشكىلاتى (WHO) نىڭ قوللىشى بىلەن 1992-يىلىدىن باشلاپ خاتىرىلىنىپ كېلىۋاتقان خەلقئارالىق خاتىرە كۈنىدۇر. بۇ كۈننى تەسىس قىلىشنىڭ ئاساسلىق مەقسىتى دۇنيا مىقياسىدا روھىي ساغلاملىق مائارىپىنى ئومۇملاشتۇرۇش، روھىي كېسەللىكلەرگە بولغان تونۇشنى يۇقىرى كۆتۈرۈش، ھەمدە ئۇنىڭغا مۇناسىۋەتلىك كەمسىتىش ۋە خاتا قاراشلارنى تۈگىتىپ، ئوچۇق-ئاشكارا مۇنازىرە قىلىدىغان مۇھىت يارىتىشتىن ئىبارەت. بۇ كۈن ھەر بىر ئادەمنىڭ روھىي ساغلاملىقىغا كۆڭۈل بۆلۈش ۋە ئۇنى قوغداش ئۈچۈن ھەرىكەت قوللىنىدىغان بىر پۇرسەتتۇر.

ھەر يىلى 10-سېنتەبىر «دۇنيا ئۆزىنى ئۆلتۈرىۋېلىشنىڭ ئالدىنى ئېلىش كۈنى» بولۇپ، بۇ خەلقئارا ئۆزىنى ئۆلتۈرىۋېلىشنىڭ ئالدىنى ئېلىش جەمئىيىتى (IASP) تەرىپىدىن دۇنيا سەھىيە تەشكىلاتى (WHO) بىلەن ھەمكارلىشىپ ئۆتكۈزۈلىدىغان ئىنتايىن مۇھىم بىر خاتىرە كۈنىدۇر. بۇ كۈن 2003-يىلىدىن باشلاپ خاتىرىلىنىپ كېلىۋاتقان بولۇپ، ئۇنىڭ ئاساسلىق مەقسىتى دۇنيا مىقياسىدا ھەر بىر شەخس، مەھەللە ۋە دۆلەتنىڭ ئورتاق تىرىشچانلىقى ئارقىلىق ئۆزىنى ئۆلتۈرىۋېلىشنىڭ پۈتۈنلەي ئالدىنى ئالغىلى بولىدىغان بىر پاجىئە ئىكەنلىكى توغرىسىدىكى تونۇشنى يۇقىرى كۆتۈرۈش، ھەمدە ئۆزىنى ئۆلتۈرىۋېلىش خىيالىدىكى كىشىلەرگە ۋە ئۇلارنىڭ ئائىلە-تاۋابىئاتلىرىغا بولغان ھېسداشلىق ۋە ياردەمنى كۈچەيتىشتىن ئىبارەت.

ھەر يىلى 28-ئىيۇل «دۇنيا جىگەر ياللۇغى كۈنى» بولۇپ، بۇ كۈن دۇنيا سەھىيە تەشكىلاتى (WHO) تەرىپىدىن رەسمىي ئېتىراپ قىلىنغان سەككىز چوڭ يەرشارىۋى ئاممىۋى سەھىيە پائالىيىتىنىڭ بىرىدۇر. بۇ خاتىرە كۈنىنىڭ مەقسىتى دۇنيا مىقياسىدا ۋىرۇسلۇق جىگەر ياللۇغىغا بولغان تونۇشنى ئۆستۈرۈش، كىشىلەرنى بۇ كېسەللىكنىڭ ئالدىنى ئېلىش، تەكشۈرتۈش ۋە داۋالاشقا ئۈندەش، شۇنداقلا ھۆكۈمەتلەر ۋە ئالاقىدار ئورگانلارنى جىگەر ياللۇغىنى تۈگىتىش ئۈچۈن ھەرىكەت قوللىنىشقا چاقىرىشتىن ئىبارەت. بۇ كۈننى 28-ئىيۇل قىلىپ بېكىتىش نوبېل مۇكاپاتى ساھىبى، دوكتور بارۇخ بلامبېرگ (Dr. Baruch Blumberg) نى خاتىرىلەش ئۈچۈندۇر. ئۇ B تىپلىق جىگەر ياللۇغى ۋىرۇسى (HBV) نى بايقىغان ھەمدە ئۇنىڭغا قارشى تۇنجى ۋاكسىنىنى تەتقىق قىلىپ ياساپ چىققان.

ھەر يىلى 26-ئىيۇن بىرلىككە كەلگەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى (ب د ت) تەرىپىدىن بېكىتىلگەن « خەلقئارالىق زەھەرلىك چېكىملىك ۋە قانۇنسىز ئەتكەسچىلىككە قارشى تۇرۇش كۈنى » دۇر. بۇ كۈن 1987-يىلى ب د ت ئومۇمىي كېڭىشىدە قارار قىلىنغان بولۇپ، ئۇنىڭ مەقسىتى دۇنيا مىقياسىدا ھەر قايسى دۆلەتلەرنىڭ ھەمكارلىقىنى ۋە ھەرىكىتىنى كۈچەيتىپ، زەھەرلىك چېكىملىكتىن خالىي خەلقئارالىق جەمئىيەت بەرپا قىلىش نىشانىغا يېتىشنى ئىلگىرى سۈرۈشتىن ئىبارەت. بۇ كۈننى 26-ئىيۇن قىلىپ بېكىتىش خىتاينىڭ تارىخىدىكى لىن زېشۈينىڭ خۇمېندا ئەپيۇننى كۆيدۈرۈش ۋەقەسىنى خاتىرىلەش مەنىسىگە ئىگە بولۇپ، بۇ دۇنيا تارىخىدىكى تۇنجى كەڭ كۆلەملىك زەھەر چەكلەش ھەرىكىتى ھېسابلىنىدۇ.