نۇرمەمەت دوختۇر

نۇرغۇن كىشىلەر قۇلاق ئاغرىقى ياكى قۇلاق ياللۇغىنى پەقەت بىر خىل يېنىك كېسەللىك، بىر نەچچە تېمىم دورا ياكى ئانتىبىئوتىك بىلەنلا ئۆتۈپ كېتىدىغان ۋاقىتلىق ئاۋارىچىلىك دەپ قارايدۇ. بىراق، تىببىي پاكىتلار ۋە يېقىنقى تراگېدىيەلىك ۋەقەلەر بىزگە شۇنى ئەسكەرتىدۇكى، قۇلاق ياللىغىغا سەل قاراش ئادەمنىڭ جېنىغا زامىن بولىدىغان ئېغىر ئەگەشمە كېسەللىكلەرنى كەلتۈرۈپ چىقىرىشى مۇمكىن. 

بوۋاقنىڭ تىنچ ئۇخلىشى ئاتا-ئانىلار ئۈچۈن ئەڭ چوڭ بەخت، ئەمما نۇرغۇن ياش ئاتا-ئانىلار بالىسىنى تېز ئۇخلىتىش ئۈچۈن بەزى «ئاسان» ئەمما ئىنتايىن خەتەرلىك بولغان خاتا ئۇسۇللارنى قوللىنىدۇ. بوۋاقلىق دەۋرى ئادەم بەدىنىنىڭ ئۆسۈپ يېتىلىشىدىكى ئەڭ ھالقىلىق باسقۇچ بولۇپ، ئۇيقۇ پەقەت ئارام ئېلىشلا ئەمەس، بەلكى مېڭە تەرەققىياتى ۋە بوي ئۆسۈش ھورمۇنلىرىنىڭ ئاجرىلىپ چىقىشىدىكى ئالتۇن ۋاقىتتۇر. بىر قىسىم ئەنئەنىۋى ياكى «قولايلىق» دەپ قارالغان ئۇخلىتىش ئادەتلىرى ئەمەلىيەتتە بوۋاقنىڭ ساغلاملىقىغا، ھەتتا ھاياتىغا تەھدىت ئېلىپ كېلىشى مۇمكىن.

نۇرغۇن كىشىلەر سەمىرىشنى پەقەت يېمەكلىكنىڭ مىقدارى ياكى تۈرى بىلەنلا مۇناسىۋەتلىك دەپ قارايدۇ. بىراق، زامانىۋى تىببىي تەتقىقاتلار شۇنى ئىسپاتلىدىكى، «نېمە يېيىش» تىن تېخىمۇ مۇھىم بولغىنى «قايسى ۋاقىتتا يېيىش» تۇر. تۇرمۇشىمىزدىكى بەزى كىچىك دەپ قارالغان ئادەتلەر، مەسىلەن، تاماقتىن كېيىنلا مېۋە يېيىش ياكى ئۇخلاشتىن بۇرۇن قورساق تويدۇرۇش، بەدەننىڭ فىزىئولوگىيەلىك تەڭپۇڭلۇقىنى بۇزۇپ، ياغنىڭ تېز سۈرئەتتە توپلىنىشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ. سەمىرىش پەقەت ھۆسن-تۈزگىلا تەسىر قىلىپ قالماي، بەلكى يۈرەك قان تومۇر كېسەللىكلىرى ۋە دىئابىتنىڭ ئاساسلىق مەنبەسىدۇر.

سەندخوف كېسىلى ئىنتايىن كەم ئۇچرايدىغان، ئېغىر دەرىجىدىكى ئىرسىيەت خاراكتېرلىك نېرۋا سىستېمىسى كېسەللىكى بولۇپ، ئۇ لىزوسوملۇق يىغىلىش كېسەللىكلىرى (Lysosomal Storage Disorders) تۈرىگە كىرىدۇ. بۇ كېسەللىك مېڭە ۋە يۇلۇن سىستېمىسىدىكى نېرۋا ھۈجەيرىلىرىنىڭ ئاستا-ئاستا ۋەيران بولۇشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ. تىببىي جەھەتتىن ئېيتقاندا، بۇ GM2 نېرۋا تۈگۈنى كېسىلى (GM2 Gangliosidosis) نىڭ بىر تۈرىدۇر.

پاللىستېر كىللىيان يىغىندى كېسەللىكى (PKS) ئىنتايىن كەم ئۇچرايدىغان، كۆپ خىل ئەزا سىستېمىلىرىغا تەسىر كۆرسىتىدىغان گېنتىكىلىق كېسەللىك بولۇپ، ئۇ ئاساسلىقى خىروموسومدا كۆرۈلگەن بىنورماللىق سەۋەبىدىن كېلىپ چىقىدۇ. بۇ كېسەللىك تۇنجى قېتىم بايقالغاندىن بۇيان، تىببىي ساھەدە ئۇنىڭ مۇرەككەپ ئىرسىيەت قۇرۇلمىسى ۋە كلىنىكىلىق ئىپادىلىرى ئۈستىدە نۇرغۇن تەتقىقاتلار ئېلىپ بېرىلماقتا.

ئاڭلاش ئىقتىدارى ئىنسانلارنىڭ تاشقى دۇنيانى ھېس قىلىشى، ئۆز-ئارا ئالاقە قىلىشى ۋە تۇرمۇش سۈپىتىنى ساقلىشىدىكى ئەڭ مۇھىم سېزىم ئەزالىرىنىڭ بىرىدۇر. بىراق، نۇرغۇن كىشىلەر كۈندىلىك تۇرمۇشتىكى بىر قىسىم ئادەتلىرىنىڭ ئۆزلىرىنىڭ ئاڭلاش سىستېمىسىغا ئاستا-ئاستا زىيان يەتكۈزۈۋاتقانلىقىنى تۇيمىسا كېرەك. يېقىنقى يىللاردىن بۇيانقى تېببىي تەتقىقاتلار ئاڭلاش ئىقتىدارىنىڭ تۆۋەنلىشى پەقەت ياشنىڭ چوڭىيىشى بىلەنلا مۇناسىۋەتلىك بولماستىن، بەلكى بىز سەل قارايدىغان مۇھىت ۋە ئادەتلەر بىلەنمۇ زىچ مۇناسىۋەتلىك ئىكەنلىكىنى ئىسپاتلىدى.

زامانىۋى تۇرمۇش رېتىمىنىڭ تېزلىشىشىگە ئەگىشىپ، نۇرغۇن كىشىلەر ئۇيقۇنى قۇربان قىلىش ئارقىلىق خىزمەت ياكى كۆڭۈل ئېچىش ۋاقتىغا ئېرىشىشكە تىرىشىدۇ. بىز ئادەتتە ئۇيقۇ يېتىشمىسە پەقەت «چارچاش» ياكى «ئەسنەش» كېلىدۇ دەپ ئويلايمىز. ئەمما، ئۇيقۇسىزلىقنىڭ بەدەن ۋە مېڭىگە سالىدىغان زىيىنى بىز تەسەۋۋۇر قىلغاندىن بەكلا چوڭ بولۇپ، ئۇ ئاستا-ئاستا ساغلاملىقىمىزنى يېمىرىدىغان جىمىغۇر قاتىلغا ئايلىنىدۇ. ئەگەر سىز تۆۋەندىكى بىر قىسىم غەيرىي ئەھۋاللارنى ئۆزىڭىزدە بايقىغان بولسىڭىز، بۇ سىزنىڭ بەدىنىڭىزنىڭ سىزگە بېرىۋاتقان جىددىي ياردەم سىگنالى بولۇشى مۇمكىن.

ئاياللارنىڭ ھايات مۇساپىسىدە ھامىلدار بولۇش ۋە پەرزەنت مەيدانغا كەلتۈرۈش پەقەت بىر ئەۋلاد داۋاملاشتۇرۇش جەريانىلا ئەمەس، بەلكى ئۇ ئايال كىشىنىڭ فىزىئولوگىيىلىك ۋە پىسخىكىلىق جەھەتتىن «قايتا تۇغۇلۇشى» دەپ قارىلىدۇ. زامانىۋى تېببىي تەتقىقاتلار شۇنى ئىسپاتلىدىكى، بىر قېتىملىق مۇكەممەل ھامىلدارلىق ۋە تۇغۇت جەريانى ئاياللارنىڭ ئىممۇنىت سىستېمىسىنى كۆرۈنەرلىك دەرىجىدە كۈچەيتىپ، كەلگۈسى ئون يىللىق، ھەتتا ئۇنىڭدىن كۆپ ۋاقىتتىكى ساغلاملىق ئاساسىنى يارىتىپ بېرىدۇ.

كۆپىنچە كىشىلەر ئورۇقلاشنى تىلغا ئالغاندا، ئۆزىنى قىينايدىغان قاتتىق مەشىق ۋە ئاچلىق ئازابىنى تەسەۋۋۇر قىلىدۇ. ئەمەلىيەتتە، زامانىۋى تېببىي تەتقىقاتلار شۇنى ئىسپاتلىدىكى، بەدەن ئېغىرلىقىنى كونترول قىلىش بىر قېتىملىق پارتلاش خاراكتېرلىك ھەرىكەت ئەمەس، بەلكى كۈندىلىك تۇرمۇشتىكى كىچىك ئادەتلەرنىڭ يىغىندىسىدۇر. ئەگەر سىز ھەرىكەت قىلىشقا ھورۇنلۇق قىلسىڭىز ياكى چېنىقىش ئۆيىگە بېرىشقا ۋاقتىڭىز چىقمىسا، تۆۋەندىكى ئىلمىي تەڭشەش ئۇسۇللىرى ئارقىلىق، ئارتۇقچە ئازاب چەكمەي تۇرۇپمۇ كۆڭۈلدىكىدەك بەدەن شەكلىگە ئېرىشەلەيسىز.

جىنسىي تۇرمۇش ئىنسان ھاياتىنىڭ تەبىئىي بىر قىسمى بولۇپ، ئۇ پەقەت نەسلىنى داۋاملاشتۇرۇش ياكى فىزىئولوگىيەلىك بىر پائالىيەتلا ئەمەس. بولۇپمۇ ئەرلەرگە نىسبەتەن ئېيتقاندا، ئىزچىل ۋە ساغلام بولغان جىنسىي تۇرمۇش جىسمانىي ساغلاملىقنى قوغداش، روھىي بېسىمنى يېنىكلىتىش ۋە جۈپلەر ئوتتۇرىسىدىكى ھېسسىياتنى كۈچەيتىشتە ھەل قىلغۇچ رول ئوينايدۇ. نۇرغۇن تەتقىقاتلار شۇنى كۆرسەتتىكى، ئەرلەرنىڭ جىنسىي تۇرمۇشقا بولغان ئېھتىياجى بىر نەچچە خىل مۇرەككەپ قاتلاملارغا بۆلۈنىدۇ.