نۇرمەمەت دوختۇر

يېڭى بىر ھاياتلىقنىڭ دۇنياغا كېلىشى ئائىلىگە چەكسىز خۇشاللىق ئېلىپ كېلىدۇ. ئەمما بۇ خۇشاللىققا ئەگىشىپ، يېڭى ئاتا-ئانىلار نۇرغۇنلىغان يېڭى سوئاللار ۋە ئەندىشىلەرگە دۇچ كېلىدۇ. بۇلارنىڭ ئىچىدە ئەڭ كۆپ ئۇچرايدىغىنى ۋە ئەڭ ئەندىشە قوزغايدىغىنى يېڭى تۇغۇلغان بوۋاقنىڭ قىزىپ قېلىشىدۇر. «بوۋىقىم قىزىپ قاپتۇ، بۇ نورمالمۇ؟ قاچان دوختۇرغا بېرىشىم كېرەك؟ قانداق بىر تەرەپ قىلىمەن؟» دېگەندەك سوئاللار ھەر بىر ئاتا-ئانىنىڭ كۆڭلىدە بولىدۇ. بۇ ماقالىدە بىز يېڭى تۇغۇلغان بوۋاقلاردىكى قىزىش ھەققىدە تەپسىلىي توختىلىپ، سىزنىڭ بارلىق سوئاللىرىڭىزغا جاۋاب بېرىمىز.

دىئابېت كېسىلى ئۇزۇندىن بۇيان چوڭلارغا خاس كېسەللىك دەپ قارىلىپ كەلگەن بولسىمۇ، ئەمما يېقىنقى يىللاردىن بۇيان كىچىك بالىلار ۋە ئۆسمۈرلەر ئارىسىدا بۇ كېسەللىكنىڭ كۆرۈلۈش نىسبىتى كۆرۈنەرلىك دەرىجىدە ئاشتى. بۇ ئەھۋال نۇرغۇن ئاتا-ئانىلارنىڭ ئەندىشىسىنى قوزغىدى. ئۇنداقتا، بالىلاردىكى دىئابېت كېسىلى زادى نېمە؟ ئۇنىڭ قانداق تۈرلىرى بار؟ ئالامەتلىرى، سەۋەبلىرى ۋە داۋالاش ئۇسۇللىرى قايسىلار؟ بۇ ماقالىدە بۇ ھەقتە تەپسىلىي توختىلىمىز.

ئومۇرتقا تۈۋرۈكى ئىنسانلارنىڭ تىك تۇرۇشى ۋە ھەرىكەتلىنىشىدىكى ھالقىلىق تىرەك قۇرۇلمىسى. ئۇ نۇرغۇنلىغان ئومۇرتقا سۆڭەكلىرىنىڭ ئۆزئارا تۇتىشىشىدىن ھاسىل بولغان بولۇپ، بۇ تۇتاشما قۇرۇلمىلارنىڭ مۇقىملىقى ۋە جانلىقلىقى ھەر بىر ئومۇرتقا ئارىلىقىدىكى بوغۇملار، تەخسە ۋە تارىمۇشلارنىڭ نورمال فۇنكسىيەسىگە باغلىق. تۆۋەندە، بىز رەسىمدە كۆرسىتىلگەن ھەر بىر قۇرۇلمىنى تەپسىلىي تونۇشتۇرۇپ ئۆتىمىز.

بويۇن ئومۇرتقىسى ئىنسانلارنىڭ ھاياتلىق پائالىيىتىدە ئىنتايىن مۇھىم رول ئوينايدۇ، ئۇ باش سۆڭىكىنى تىرەپ تۇرۇپلا قالماي، يەنە بېشىمىزنىڭ ھەر تەرەپكە ھەرىكەت قىلىشىغا ئىمكانىيەت يارىتىدۇ. بۇ مۇرەككەپ ھەرىكەتلەرنىڭ ئەمەلگە ئېشىشىدا بويۇندىكى ئومۇرتقا، مۇسكۇل ۋە تارىمۇش (پەي)لارنىڭ ماسلىشىپ ئىشلىشى زۆرۈر. بۇلارنىڭ ئىچىدە، بويۇن تارىمۇشلىرى ئومۇرتقىلارنى بىر-بىرىگە تۇتاشتۇرۇپ، ئۇلارنىڭ مۇقىملىقىنى ساقلاپ، ھەددىدىن زىيادە ھەرىكەتلىنىپ كېتىشىنىڭ ئالدىنى ئالىدىغان ئاچقۇچلۇق قۇرۇلما ھېسابلىنىدۇ. تۆۋەندە، بىز رەسىمدە كۆرسىتىلگەن بويۇن قىسمىدىكى ئاساسلىق قۇرۇلمىلارنى تەپسىلىي تونۇشتۇرۇپ ئۆتىمىز.

دانىيەنىڭ داڭلىق دورا شىركىتى Novo Nordisk ئىشلەپچىقارغان «ئەسىر بۆسۈش دورىسى» دەپ ئاتالغان ئوزەمپىك (Ozempic)، ھازىر يېقىنقى تارىختىكى ئەڭ چوڭ دورا داۋالىرىنىڭ بىرىگە سەۋەبچى بولماقتا. ئامېرىكىدا 1,800 دىن ئارتۇق كىشى بۇ دورىنى ئىشلەتكەندىن كېيىن ئەستە تۇتۇش قابىلىيىتىنى يوقىتىش، ئۈچەي توسۇلۇش ۋە كۆرۈش قۇۋۋىتىنى يوقىتىش قاتارلىق ئېغىر ئەگەشمە ئەھۋاللار كۆرۈلگەنلىكىنى ئىلگىرى سۈرۈپ، شىركەت ئۈستىدىن ئەرز سۇندى. بۇ داۋالار فېدېراتسىيە كۆپ رايونلۇق دەۋا (MDL) سىستېمىسىغا كىرگۈزۈلگەن بولۇپ، قانۇن مۇتەخەسسىسلىرى شىركەتنىڭ ئومۇمىي تۆلەمنىڭ 2 مىليارد دوللاردىن ئېشىپ كېتىشى مۇمكىنلىكىنى، ھەمدە داۋا قىلغۇچىلار سانىنىڭ داۋاملىق كۆپىيىۋاتقانلىقىنى مۆلچەرلىمەكتە.

ئىنسان ئومۇرتقا تۈۋرۈكىنىڭ ئەڭ ئاخىرقى قىسمىنى تەشكىل قىلىدىغان توققۇز كۆز سۆڭىكى ۋە قۇيرۇق سۆڭىكى، گەرچە كىچىك بولسىمۇ، لېكىن بەدەننىڭ تىرەك قۇرۇلمىسى ۋە ھەرىكەت فۇنكسىيەسىدە ئىنتايىن مۇھىم رول ئوينايدۇ. توققۇز كۆز سۆڭىكى ئومۇرتقا تۈۋرۈكىنى داس سۆڭىكىگە تۇتاشتۇرۇپ، بەدەننىڭ ئېغىرلىقىنى تۆۋەنكى پۇتلارغا يەتكۈزىدىغان كۆۋرۈكلۈك رولىنى ئوينايدۇ. قۇيرۇق سۆڭىكى بولسا ئومۇرتقىنىڭ ئەڭ ئاخىرقى ئۇچى بولۇپ، بىر قىسىم مۇسكۇل ۋە bağ توقۇلمىلىرىغا تۇتۇش نۇقتىسى بىلەن تەمىنلەيدۇ. بۇ ماقالىدە بۇ ئىككى مۇھىم سۆڭەكنىڭ ئالدى ۋە ئارقا يۈزىدىكى ئىنچىكە قۇرۇلمىلىرى تەپسىلىي تونۇشتۇرۇلىدۇ.

بەل ئومۇرتقىسى، ئىنسان ئومۇرتقا تۈۋرۈكىنىڭ تۆۋەنكى قىسمىغا جايلاشقان بولۇپ، كۆكرەك ئومۇرتقىلىرى بىلەن داس سۆڭىكى ئارىلىقىنى تۇتاشتۇرۇپ تۇرىدۇ. ئادەتتە بەش دانە ئايرىم ئومۇرتقا سۆڭىكىدىن تەركىب تاپقان بۇ قۇرۇلما، يۇقىرىدىن تۆۋەنگە قاراپ L1 دىن L5 قىچە نومۇرلىنىدۇ. بۇ بەش ئومۇرتقا پۈتكۈل ئومۇرتقا تۈۋرۈكىدىكى ئەڭ چوڭ ۋە ئەڭ كۈچلۈك سۆڭەكلەر ھېسابلىنىدۇ، چۈنكى ئۇلار ئۈستۈنكى بەدەننىڭ بارلىق ئېغىرلىقىنى كۆتۈرۈپ، داس سۆڭىكىگە ئېغىرلىق چۈشۈشنى ئازايتىشتەك مۇھىم ۋەزىپىنى ئۆتەيدۇ.

ئىنسان ئومۇرتقا تۈۋرۈكى بەدەننىڭ ئاساسلىق تىرەك قۇرۇلمىسى بولۇپ، ئۇ نۇرغۇن ئومۇرتقا سۆڭەكلىرىنىڭ ئۈستى-ئۈستىلەپ تىزىلىشىدىن ھاسىل بولغان. كۆكرەك ئومۇرتقىسى ئومۇرتقا تۈۋرۈكىنىڭ كۆكرەك قىسمىغا جايلاشقان بولۇپ، جەمئىي 12 دانە ئومۇرتقىدىن تەركىب تاپىدۇ. ئۇ يۇقىرىدىن بويۇن ئومۇرتقىسىغا، تۆۋەندىن بەل ئومۇرتقىسىغا تۇتىشىدۇ ھەمدە قوۋۇرغىلار بىلەن بوغۇم ھاسىل قىلىپ، كۆكرەك قەپىسىنى شەكىللەندۈرۈشتە ئىنتايىن مۇھىم رول ئوينايدۇ. بۇ ماقالىدە كۆكرەك ئومۇرتقىسىنىڭ ئاناتومىيىلىك تۈزۈلۈشى رەسىم ئارقىلىق تەپسىلىي تونۇشتۇرۇلىدۇ.

بالاغەت مەزگىلى بالىلارنىڭ بوي ئېگىزلىكىدىكى ئەڭ ئاخىرقى ھەم ئەڭ تېز ئۆسۈش پۇرسىتى ھېسابلىنىدۇ. نۇرغۇن ئاتا-ئانىلار «بالام يەنە ئۆسەلەمدۇ؟»، «ئۇنىڭ بويى يەنە قانچىلىك ئۆسەلەيدۇ؟» دېگەندەك سوئاللار بىلەن كۆڭۈل بۆلىدۇ. بىر بالىنىڭ بالاغەت مەزگىلىدىن ئىلگىرى ۋە كېيىن داۋاملىق ئۆسۈپ-ئۆسەلمەيدىغانلىقىنى توغرا باھالاش، بالىنىڭ ئاخىرقى بوي ئېگىزلىكىگە يېتىشىدە ھالقىلىق رول ئوينايدۇ. 

بويۇن ئومۇرتقىسى ئىنسانلارنىڭ ئومۇرتقا تۈۋرۈكىنىڭ ئەڭ يۇقىرى قىسمى بولۇپ، باش سۆڭىكى بىلەن كۆكرەك ئومۇرتقىسى ئارىلىقىغا جايلاشقان. ئۇ جەمئىي يەتتە ئومۇرتقا سۆڭىكىدىن تەركىب تاپقان بولۇپ، باشنى تىرەش، بويۇننىڭ ھەرىكىتىنى ئىشقا ئاشۇرۇش ۋە ئىنتايىن مۇھىم بولغان ھاياتلىق نېرۋا مەركىزى-يۇلۇننى قوغداش قاتارلىق كۆپ خىل فۇنكسىيەلەرنى ئۆتەيدۇ. بۇ ئومۇرتقىلارنىڭ ئۆزگىچە تۈزۈلۈشى ئۇنىڭغا يۇقىرى دەرىجىدىكى جانلىقلىق ۋە مۇقىملىق ئاتا قىلغان بولۇپ، بۇ ماقالىدە بويۇن ئومۇرتقىسىنىڭ يۇقىرى يۈزىدىن كۆرۈنىدىغان ئاساسلىق ئاناتومىيىلىك قۇرۇلمىلىرى تەپسىلىي تونۇشتۇرۇلىدۇ.