نۇرمەمەت دوختۇر

غالجىر كېسىلى ( Rabies ) غالجىر ۋىرۇسى ( Rabies virus ) كەلتۈرۈپ چىقىرىدىغان بىر خىل جىددىي خاراكتېرلىك يۇقۇملۇق كېسەللىك بولۇپ، ئاساسلىقى يۇقۇملانغان ھايۋانلارنىڭ (بولۇپمۇ كوچىدىكى ياۋايى ئىتلار، مۈشۈكلەر ) چىشلىشى ياكى تاتىلىشى ئارقىلىق ئىنسانلارغا تارقىلىدۇ. ئەگەر غالجىر كېسىلىنى چۈشەنمەكچى بولسىڭىز، دېققىتىڭىز تۆۋەندىكى مەزمۇنلاردا بولسۇن:

سوغان خەلىقئارادا گېرمانىيە قىزىلى ( German measles ) دەپمۇ ئاتىلىدۇ، خەلق ئارىسىدا بەزىدە يەلتاشما دەپمۇ ئاتاپ قويىدۇ. ئۇ سوغان ۋىرۇسى كەلتۈرۈپ چىقىرىدىغان بىر خىل جىددىي خاراكتېرلىك نەپەس يولى يۇقۇملۇق كېسەللىكى. بۇ كېسەللىك پۈتۈن يەر شارى مىقياسىدا كەڭ دائىرىدە مەۋجۇت، بولۇپمۇ بالىلار ۋە ياش - ئۆسمۈرلەر ئارىسىدا بىر قەدەر كۆپ ئۇچرايدۇ. گەرچە سوغان ئادەتتە كېسەللىك ئالامەتلىرى بىر قەدەر يېنىك بولسىمۇ، لېكىن ئۇنىڭ يوشۇرۇن ئەگەشمە كېسەللىكلىرى ۋە ھامىلدار ئايال ۋە ھامىلىگە بولغان تەسىرىگە سەل قاراشقا بولمايدۇ.

رىماتىزىم مەنبەلىك يۈرەك كېسىلى (Rheumatic Heart Disease ، RHD) يۈرەك كلاپانلىرىنىڭ جىددىي رىماتىزىملىق قىزىتما (Acute Rheumatic Fever) سەۋەبىدىن ئۇزۇن مۇددەتلىك زەخىملىنىش ۋە نورمال ئىشلىيەلمەسلىك كېلىپ چىقىدىغان ئېغىر كېسەللىك ئەھۋالىدۇر. بۇ كېسەللىك، بولۇپمۇ تەرەققىي قىلىۋاتقان دۆلەتلەردىكى بالىلار ۋە ياشلار ئارىسىدا يۈرەك كېسەللىكلىرىنىڭ ئاساسلىق سەۋەبلىرىنىڭ بىرى بولۇپ، ۋاقتىدا دىئاگنوز قويۇلۇپ داۋالانمىسا، ئېغىر ئاقىۋەتلەرنى، ھەتتا ئۆلۈمنى كەلتۈرۈپ چىقىرىشى مۇمكىن. 

زۇكام (ئادەتتىكى سوغۇق ئۆتۈش دەپمۇ ئاتىلىدۇ) دۇنيا مىقياسىدا ئەڭ كۆپ ئۇچرايدىغان يۇقۇملۇق كېسەللىكلەرنىڭ بىرى بولۇپ، ئاساسلىقى ئۈستۈنكى نەپەس يوللىرى، يەنى بۇرۇن ۋە كېكىردەك يۇقۇملىنىش ئەھۋالىنى كۆرسىتىدۇ. گەرچە كۆپىنچە ئەھۋاللاردا ھاياتقا خەۋپ يەتكۈزمىسىمۇ ، ئۇ كىشىلەرنىڭ كۈندىلىك تۇرمۇشى ۋە خىزمەت ئۈنۈمىگە زور تەسىر كۆرسىتىدۇ. بۇ ماقالىدە زۇكامنىڭ سەۋەبلىرى، ئالامەتلىرى، داۋالاش ئۇسۇللىرى ۋە ئەڭ مۇھىمى، ئۇنىڭ ئالدىنى ئېلىش توغرىسىدا تەپسىلىي چۈشەنچە بېرىمىز.

يېقىندا ياپونىيە ئالىملىرى بۆسۈش خاراكتېرلىك ئەھمىيەتكە ئىگە تەرەققىياتتا ئېگە بولغان بارلىق قان تىپى بىلەن ماس كېلىدىغان بىر خىل سۈنئىي قان سەپلىمە مەھسۇلاتىنى ئىجاد قىلدى. بۇ خىل ھەممىباپ قان مەھسۇلاتى، پۈتۈن دۇنيادىكى سەھىيە ساھەسىدىكى جىددىي قۇتقۇزۇش، قان بېرىش داۋالاش پەرۋىشىنى ئۈزۈل-كېسىل غەمدىن خالاس قىلىشى مۇمكىن ئىكەن.

ئويمانلىشىدىغان سۇلۇق ئىششىق (Pitting Edema) بەدەندىكى توقۇلمىلار ئارىسىغا ئارتۇقچە سۇيۇقلۇق يىغىلىپ قېلىشتىن كېلىپ چىقىدىغان بىر خىل ئىششىق تۈرىدۇر. بۇ خىل ئىششىققا بارماق بىلەن بېسىلغاندا، بېسىلغان ئورۇندا ۋاقىتلىق ئويمانلىق (indentation or pit) پەيدا بولىدۇ ۋە بىر مەزگىلدىن كېيىن ئاستا-ئاستا ئەسلىگە كېلىدۇ. بۇ خىل ئىششىق ئادەتتە پۇت ، پۇت ئۇلىقى ۋە قوللاردا كۆپ ئۇچرايدۇ، ئەمما بەدەننىڭ باشقا قىسىملىرىدىمۇ كۆرۈلۈشى مۇمكىن.

يەر تەۋرەش ئاپەتلىرى ھەرزامان ئالدىن خەۋەرسىزلا كېلىدۇ. شۇڭلاشقا ئائىلە ئەزالىرى ۋە ئۆزىڭىزنىڭ بىخەتەرلىكى ئۈچۈن ئالدىن تەييارلىق قىلىش ناھايىتى مۇھىم. جىددىي قۇتقۇزۇش سومكىسى بۇ تەييارلىقنىڭ ئەڭ مۇھىم قىسمى ھېسابلىنىدۇ. بۇ ماقالىدە سىز يەر تەۋرەش ئاپەتلىرى ئۈچۈن مۇكەممەل جىددىي قۇتقۇزۇش سومكىسىنى قانداق تەييارلاش توغرىسىدا ئەتراپلىق مەلۇمات ئالالايسىز.

ئېلېكتىرو كاردىئوگرامما تەكشۈرۈشى (ECG, Electrocardiram) بىر خىل جاراھەتسىز تېببىي تەكشۈرۈش ئۇسۇلى بولۇپ، يۈرەكنىڭ ئېلېكتىرو پائالىيىتىنى خاتىرىلەشكە، دوختۇرلارنىڭ ئېلېكتىرو كاردىئوگراممىا ئارقىلىق ، يۈرەكنىڭ ساغلاملىق ئەھۋالىنى باھالىشىغا ياردەم بېرىشكە ئىشلىتىلىدۇ.

ئاسپىرىن يەنە ئاتسېتىلسالىتسىلىك ئاتسېتات (acetylsalicylic acid) دەپمۇ ئاتىلىدۇ، ئۇ كۆپ ئىشلىتىلىدىغان رېتسېپسىز دورا بولۇپ، ستېروئىدلىق بولمىغان ياللۇغقا قارشى دورا (NSADs) تۈرىگە تەۋە. ئۇنىڭ كۆپ خىل دورىلىق رولى بار بولۇپ ، ئاغرىق توختىتىش (ئاغرىقنى پەسەيتىش)، قىزىتمىنى قايتۇرۇش (قىزىتمىنى ياندۇرۇش)، ياللۇغقا قارشى تۇرۇش ۋە قان پىلاستىنكىسىغا قارشى تۇرۇش (قان نوكچىسى شەكىللىنىشنىڭ ئالدىنى ئېلىش) قاتارلىق ئىقتىدارلىرى بار.

خولېرا بىر خىل جىددىي خاراكتېرلىك يۇقۇملۇق ئىچ سۈرۈش كېسەللىكى بولۇپ، خولېرا يايسىمان باكتېرىيەسى (Vibrio cholerae) كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ. بۇ خىل كېسەللىكنىڭ يۇقۇملىنىش ۋە تارقىلىش دەرىجىسى يۇقىرى بولۇپ، ئەگەر ئۇيغۇن تەدبىر قوللىنىلمىغاندا، تېزلىكتە يامراپ، نۇرغۇن كىشىلەرنىڭ ھاياتىغا خەۋپ يېتىشى مۇمكىن. خولېرا كېسىلى سەھىيە شارائىتى ناچار، پاكىز ئىچىملىك سۇغا ئېرىشىش تەس بولغان رايونلاردا تېخىمۇ كۆپ ئۇچرايدۇ.