بوي ئۆسمەسلىكنىڭ ئاساسلىق سەۋەبلىرى ۋە ھەل قىلىش چارىلىرى: بالىڭىزنىڭ بويى نېمە ئۈچۈن ئۆسمەيدۇ؟
بالىلارنىڭ بوي ئېگىزلىكى ۋە جىسمانىي تەرەققىياتى ئاتا-ئانىلار ئەڭ كۆڭۈل بۆلىدىغان مەسىلىلەرنىڭ بىرى. نۇرغۇن ئاتا-ئانىلار بالىسىنىڭ بويىنىڭ تەڭتۇشلىرىدىن پاكار بولۇپ قېلىشىدىن ئەنسىرەيدۇ. ئەمەلىيەتتە، بوي ئۆسۈش مۇرەككەپ بىر بىئولوگىيەلىك جەريان بولۇپ، ئۇنىڭغا گېن، ئوزۇقلۇق، تۇرمۇش ئادىتى ۋە ساغلاملىق ئەھۋالى قاتارلىق نۇرغۇن ئامىللار تەسىر كۆرسىتىدۇ. بوي ئۆسمەسلىكنىڭ سەۋەبىنى ۋاقتىدا بايقاش ۋە تەدبىر قوللىنىش بالىنىڭ كەلگۈسىدىكى جىسمانىي تەرەققىياتى ئۈچۈن ئىنتايىن مۇھىم.
بوي ئۆسمەسلىكنىڭ ئاساسلىق سەۋەبلىرى
بالىلاردا بوي ئۆسمەسلىك ياكى ئاستا ئۆسۈشنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدىغان ئامىللار كۆپ خىل بولىدۇ. بۇ سەۋەبلەرنى ئادەتتە تەبىئىي ئامىللار ۋە كېسەللىك ئامىللىرى دەپ ئىككىگە بۆلۈشكە بولىدۇ. تۆۋەندىكىلەر ئەڭ كۆپ كۆرۈلىدىغان سەۋەبلەردۇر:
- گېنتىكىلىق ئامىللار:ئاتا-ئانىنىڭ بويىنىڭ پاكار بولۇشى بالىنىڭ بويىغا بىۋاسىتە تەسىر كۆرسىتىدۇ. ئەگەر ئاتا-ئانىنىڭ ئىككىلىسى پاكار بولسا، بالىنىڭ بويىنىڭ ئېگىز بولۇش ئېھتىماللىقى تۆۋەنرەك بولىدۇ.
- ئوزۇقلۇق يېتىشماسلىق:بالىنىڭ سۆڭەك تەرەققىياتى ئۈچۈن كالتسىي، ۋىتامىن D، ئاقسىل ۋە سىنك (تۇتىيا) قاتارلىق ماددىلار ئىنتايىن زۆرۈر. بۇ ماددىلار كەمچىل بولغاندا بوي ئۆسۈش سۈرئىتى ئاستىلايدۇ.
- ھورمون يېتىشماسلىق:مېڭە ئاستى بېزىدىن ئاجرىلىپ چىقىدىغان ئۆسۈپ يېتىلىش ھورمونی (GH) كەمچىل بولسا، بالىنىڭ بويى ئۆسمەي قالىدۇ. شۇنداقلا قالقانسىمان بەز ھورمونىنىڭ نورمالسىزلىقىمۇ بوي ئۆسۈشكە تەسىر كۆرسىتىدۇ.
- سوزۇلما خاراكتېرلىك كېسەللىكلەر:بۆرەك كېسەللىكلىرى، يۈرەك كېسەللىكلىرى ياكى ھەزىم قىلىش يولى كېسەللىكلىرى (مەسىلەن، ئوزۇقلۇق سۈمۈرۈلۈش توسالغۇغا ئۇچراش) بالىنىڭ ئۆسۈپ يېتىلىشىنى كېچىكتۈرىدۇ.
- ئۇيقۇ يېتىشماسلىق:ئۆسۈپ يېتىلىش ھورمونی ئاساسلىقى كېچىسى، بالا چوڭقۇر ئۇيقۇغا كەتكەندە ئاجرىلىپ چىقىدۇ. دائىم كېچىچە ئۇخلىمايدىغان بالىلارنىڭ بويىنىڭ ئۆسۈشى توسالغۇغا ئۇچرايدۇ.
ئوزۇقلۇق ۋە بوي ئۆسۈش مۇناسىۋىتى
ئوزۇقلۇق بوي ئۆسۈشتىكى ئەڭ مۇھىم كونترول قىلغىلى بولىدىغان ئامىلدۇر. بولۇپمۇ سۈت مەھسۇلاتلىرى، تۇخۇم، گۆش، بېلىق ۋە يېشىل يوپۇرماقلىق كۆكتاتلار بالىلارنىڭ سۆڭەك تەرەققىياتى ئۈچۈن كېرەكلىك بولغان ئوزۇقلۇقنى تەمىنلەيدۇ. ھازىرقى زامان بالىلىرىدا كۆرۈلىدىغان يەنە بىر مەسىلە بولسا، قەنت مىقدارى يۇقىرى ئىچىملىكلەر ۋە تېز تاماقلارنى كۆپ ئىستېمال قىلىشتۇر. بۇ خىل يېمەكلىكلەر بەدەندىكى كالتسىينىڭ سۈمۈرۈلۈشىگە توسالغۇ بولۇپ، بوي ئۆسۈشنى ئاستىلىتىۋېتىدۇ.
شۇڭا، ئاتا-ئانىلار بالىنىڭ يېمەك-ئىچمەك قۇرۇلمىسىنى تەڭشەپ، ئۇلارنىڭ كۈندىلىك ئوزۇقلىنىشىدا ئاقسىل ۋە مىنېرال ماددىلارنىڭ مول بولۇشىغا كاپالەتلىك قىلىشى كېرەك. شۇنىڭ بىلەن بىرگە، ۋىتامىن D نىڭ سۈمۈرۈلۈشى ئۈچۈن بالىلارنىڭ كۈن نۇرىدا مۇۋاپىق ھەرىكەت قىلىشىمۇ ئىنتايىن مۇھىم.
قىزلار قاچان ئۆسۈشكە باشلايدۇ؟
قىزلارنىڭ بويىنىڭ تېز ئۆسۈش دەۋرى ئادەتتە ئوغۇللارغا قارىغاندا بالدۇرراق باشلىنىدۇ. كۆپىنچە قىزلاردا بوي ئۆسۈش سۈرئىتىنىڭ تېزلىشىشى 10 ياشتىن 14 ياشقىچە بولغان ئارىلىقتا، يەنى بالىغەتكە يېتىشنىڭ دەسلەپكى باسقۇچىدا كۆرۈلىدۇ. بۇ مەزگىلدە قىزلارنىڭ بويى يىلىغا ئوتتۇرا ھېساب بىلەن 7 سانتىمېتىردىن 9 سانتىمېتىرغىچە ئۆسىدۇ، بۇ جەريان ئادەتتە ئەمچەك تەرەققىي قىلىشقا باشلىغان ۋاقىت بىلەن ماس قەدەمدە ئېلىپ بېرىلىدۇ.
قىزلارنىڭ بوي ئۆسۈشى تۇنجى قېتىملىق ھەيز كەلگەندىن كېيىن ئاستىلاشقا باشلايدۇ. كۆپىنچە قىزلار ھەيز كېلىپ بولۇپ 1-2 يىل ئىچىدە ئۆزىنىڭ ئەڭ ئاخىرقى بوي ئېگىزلىكىگە يېتىدۇ، چۈنكى بۇ مەزگىلدە سۆڭەك ئارىلىقى ئاستا-ئاستا تاقىلىدۇ. شۇڭا، قىزلارنىڭ بوي ئۆستۈرۈشى ئۈچۈن باشلانغۇچ مەكتەپ يېشىدىكى ئوزۇقلىنىش ۋە ھەرىكەت ئىنتايىن مۇھىم ئەھمىيەتكە ئىگە.
ئوغۇللار قاچان ئۆسۈشكە باشلايدۇ؟
ئوغۇللارنىڭ بويىنىڭ تېز ئۆسۈش دەۋرى قىزلارغا قارىغاندا سەل كېيىن، يەنى ئادەتتە 12 ياشتىن 16 ياشقىچە بولغان ئارىلىقتا باشلىنىدۇ. بۇ مەزگىل ئوغۇللارنىڭ بالىغەتكە يېتىش مەزگىلى بولۇپ، ئۇلارنىڭ بويى يىلىغا ئوتتۇرا ھېساب بىلەن 9 سانتىمېتىردىن 11 سانتىمېتىرغىچە تېز سۈرئەتتە ئۆسىدۇ. ئوغۇللارنىڭ بويى ئادەتتە ئوتتۇرا مەكتەپ يېشىدا تېز ئۆسىدىغان بولغاچقا، باشلانغۇچتا ئوغۇللار قىزلاردىن پاكار كۆرۈنگىنى بىلەن، كېيىنچە ئۇلاردىن ئېشىپ كېتىدۇ.
ئوغۇللارنىڭ ئۆسۈش مۇددىتى قىزلارغا قارىغاندا ئۇزۇنراق داۋاملىشىدۇ. نۇرغۇن ئوغۇللار 18-20 ياشقىچە، ھەتتا ئۇنىڭدىن كېيىنمۇ ئاز-پازدىن ئۆسۈشنى داۋاملاشتۇرىدۇ. بۇ مەزگىلدە ئاقسىل ۋە كالتسىيغا بولغان ئېھتىياج ئىنتايىن يۇقىرى بولىدۇ، شۇڭا يېتەرلىك ئوزۇقلىنىش ۋە ۋاسكېتبولغا ئوخشاش سەكرەش تۈرىدىكى تەنھەرىكەتلەر ئوغۇللارنىڭ بويىنىڭ يوشۇرۇن كۈچىنى تولۇق جارى قىلدۇرۇشىدا تۈرتكىلىك نقش ئوينايدۇ.
بوي ئۆسۈش ئۈچۈن نېمىلەرگە دىققەت قىلىش كېرەك؟
بالىڭىزنىڭ بويىنى ئۆستۈرۈش ئۈچۈن پەقەت ئوزۇقلۇقلا كاپايە ئەمەس، بەلكى تۇرمۇش ئادىتىدىمۇ بەزى مۇھىم نۇقتىلارغا دىققەت قىلىش زۆرۈر. بىرىنچىدىن، بالىلارنى سەكرەش، ۋاسكېتبول ئويناش، ئارغامچا سەكرەش ۋە سۇ ئۈزۈش قاتارلىق سۆڭەكنى سوزىدىغان تەنھەرىكەت تۈرلىرىگە ئادەتلەندۈرۈش كېرەك. بۇ خىل ھەرىكەتلەر سۆڭەكنىڭ ئۆسۈش نۇقتىلىرىنى غىدىقلاپ، بوي ئۆسۈشكە تۈرتكە بولىدۇ.
ئىككىنچىدىن، ئۇيقۇ ۋاقتىنى قاتتىق كونترول قىلىش كېرەك. باشلانغۇچ مەكتەپ يېشىدىكى بالىلار كۈنىگە كەمىدە 9-10 سائەت ئۇخلىشى، ھەمدە كەچ سائەت 10 دىن بۇرۇن ئۇيقۇغا كېتىشى كېرەك. چۈنكى ئۆسۈپ يېتىلىش ھورمونىنىڭ ئاجرىلىپ چىقىش يۇقىرى پەللىسى دەل مۇشۇ ۋاقىتلارغا توغرا كېلىدۇ. تېلېفون ياكى ئېلېكترونلۇق ئۈسكۈنىلەر بىلەن كېچىچە ئويناش بالىلارنىڭ ساغلاملىقىغا ئېغىر زىيان يەتكۈزىدۇ.
روھىي ھالەت ۋە بوي ئۆسۈش
نۇرغۇن كىشىلەر سەل قارايدىغان يەنە بىر نۇقتا – روھىي بېسىمدۇر. بالىلاردا ئۇزۇن مۇددەتلىك روھىي بېسىم، قورقۇنچ ياكى ئائىلە ئىچىدىكى جېدەل-ماجىرالار ئىچكى ئاجراتما سىستېمىسىنىڭ قالايمىقانلىشىشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ. بۇ ئەھۋال «پىسخىكىلىق بوي پاكارلىق» دەپمۇ ئاتىلىدۇ. خۇشال ۋە خاتىرجەم كەيپىياتتا چوڭ بولغان بالىلارنىڭ بەدەن فۇنكسىيەسى تېخىمۇ ياخشى بولىدۇ ۋە ئۆسۈپ يېتىلىشىمۇ تېز بولىدۇ.
ئەگەر بالىڭىزنىڭ بويى بىر يىلدا 5 سانتىمېتىردىن ئاز ئۆسسە، ياكى تەڭتۇشلىرىدىن بەكلا پاكار بولۇپ قالسا، ۋاقتىدا دوختۇرخانىغا بېرىپ سۆڭەك يېشىنى تەكشۈرتۈش ۋە ھورمون سەۋىيەسىنى ئۆلچىتىش تەۋسىيە قىلىنىدۇ. بالىنىڭ ئۆسۈش پۇرسىتىنى قولدىن بېرىپ قويماسلىق ئۈچۈن، بالدۇر دىئاگنوز قويۇش ۋە داۋالاش ئىنتايىن مۇھىم. سۆڭەك يېشى تاقىلىپ قالغاندىن كېيىن، بوي ئۆستۈرۈش جەھەتتە قىلىدىغان چارە ئاساسەن قالمايدۇ.
يىغىنچاقلىغاندا، بالىلارنىڭ بوي ئۆسۈشى گېن تەرىپىدىن بەلگىلەنسىمۇ، ئەمما كېيىنكى مەزگىلدىكى ساغلام ئوزۇقلىنىش، يېتەرلىك ئۇيقۇ، مۇۋاپىق تەنھەرىكەت ۋە روھىي خاتىرجەملىك ئارقىلىق بالىنىڭ ئەڭ يۇقىرى بوي ئېگىزلىكىگە يېتىشىگە ياردەم بەرگىلى بولىدۇ.
دوختۇرلار بالىلارنىڭ ئۆسۈش ئەھۋالىنى قانداق كۈزىتىدۇ؟
دوختۇرلار بالىلارنىڭ ئۆسۈش ئەھۋالىنى كۈزىتىشتە بىرىنچى بولۇپ «ئۆسۈش ئەگرى سىزىقى جەدۋىلى» (Growth Chart) دىن پايدىلىنىدۇ. ئۇلار بالىنىڭ بويى ۋە ئېغىرلىقىنى دائىملىق ئۆلچەپ، بۇ سانلىق مەلۇماتلارنى ئوخشاش ياشتىكى باشقا بالىلارنىڭ ئوتتۇرىچە سەۋىيەسى بىلەن سېلىشتۇرىدۇ. ئەگەر بالىنىڭ ئۆسۈش سۈرئىتى تۇيۇقسىز تۆۋەنلەپ كەتسە ياكى ئۆلچەملىك سەۋىيەدىن بەكلا تۆۋەن بولسا، دوختۇر بۇنى بىنورماللىق دەپ قاراپ تېخىمۇ چوڭقۇر تەكشۈرۈشنى باشلايدۇ.
تېخىمۇ ئېنىق دىئاگنوز قويۇش ئۈچۈن، دوختۇرلار ئادەتتە بالىنىڭ سول قولىنى رېنتگېنغا (X-ray) ئېلىپ «سۆڭەك يېشى»نى تەكشۈرىدۇ. سۆڭەك يېشى ئارقىلىق بالىنىڭ سۆڭەكلىرىنىڭ تەرەققىيات دەرىجىسىنى ۋە يەنە قانچىلىك ئۆسۈش پۇرسىتى بارلىقىنى بىلگىلى بولىدۇ. بۇنىڭدىن باشقا، قاندىكى ئۆسۈپ يېتىلىش ھورمونى، قالقانسىمان بەز ھورمونى ۋە ۋىتامىن-مىنېراللارنىڭ مىقدارىنى تەكشۈرۈش ئارقىلىق، بوي ئۆسمەسلىكنىڭ فىزىئولوگىيەلىك ياكى كېسەللىك سەۋەبىدىن بولغانلىقىنى بېكىتىدۇ.
