بۇ سىندروم كىشىنىڭ كۆرۈش سېزىمى ۋە قوبۇل قىلىش ئىقتىدارىدا كۆرۈلىدىغان ئاز ئۇچرايدىغان نېرۋا كېسەللىك ئالامىتى بولۇپ، ئۇنىڭ نامى لۇيىس كارولنىڭ مەشھۇر ئەسىرى «ئەلىسنىڭ پەرىلەر ماكانى سەرگۈزەشتىسى»دىكى پېرسوناژنىڭ جىسىملارنى بەك چوڭ ياكى بەك كىچىك كۆرۈش ھادىسىسىگە ئوخشىتىپ قويۇلغان – يەنى ئەلىس پەرىلەر ماكانىدا سىندرومى سىندرومى.
1. ئومۇمىي تونۇشتۇرۇلۇشى
ئەلىس پەرىلەر ماكانىدا سىندرومى (AIWS) — كىشىنىڭ ئەتراپتىكى جىسىملارنى ياكى ئۆزىنىڭ بەدەن ئەزالىرىنى شەكلى ئۆزگەرگەن، چوڭايغان، كىچىكلىگەن ياكى بەك يىراق ۋە يېقىن كۆرۈۋېلىشى بىلەن خاراكتېرلىنىدىغان نېرۋا-پىسخىكىلىق ھالەتتۇر. بۇ كۆزنىڭ كېسىلى بولماستىن، بەلكى مېڭىنىڭ سېزىم ئۇچۇرلىرىنى بىر تەرەپ قىلىش جەريانىدىكى ۋاقىتلىق توسالغۇدۇر.
كېسەللىك نامىنىڭ ئوخشاش بولمىغان تىللاردىكى ئاتىلىشى:
- ئۇيغۇرچە: ئەلىس پەرىلەر ماكانىدا سىندرومى
- ئىنگىلىزچە: Alice In Wonderland Syndrome (AIWS)
- تۈركچە: Alice Harikalar Diyarında Sendromu
- ياپونچە: 不思議の国のアリス症候群 (Fushigi no Kuni no Arisu Shōkōgun)
- خەنزۇچە: 爱丽丝漫游仙境综合症 (Àilìsī Mànyóu Xiānjìng Zònghézhèng)
2. كېسەللىك سەۋەبى
بۇ سىندرومنىڭ كۆرۈلۈشىگە بىر قانچە ئامىللار سەۋەب بولىدۇ:
- شەقىقە (يېرىم باش ئاغرىقى – مىگرەن): چوڭلاردا كۆرۈلىدىغان ئەڭ كۆپ سەۋەب. باش ئاغرىش باشلىنىشتىن بۇرۇن ياكى ئاغرىۋاتقان مەزگىلدە كۆرۈلىدۇ.
- يۇقۇملىنىش: بالىلاردا بولسا ئېپشتىيىن-بار ۋىرۇسى (EBV) كەلتۈرۈپ چىقارغان يۇقۇملۇق مونو-نوكلېئوز كېسىلى ئەڭ كۆپ ئۇچرايدىغان سەۋەبتۇر.
- قىزىتما: يۇقىرى قىزىتما مەزگىلىدە مېڭىنىڭ سېزىم بىر تەرەپ قىلىش ئىقتىدارى ۋاقىتلىق قالايمىقانلىشىپ، بۇ ئالامەتلەر كۆرۈلۈشى مۇمكىن.
- تۇتقاقلىق (Epilepsy): مېڭىنىڭ مەلۇم قىسىملىرىدىكى بىنورمال ئېلېكتر ئېقىمى سەۋەبىدىن كۆرۈلىدۇ.
- روھىي بېسىم ۋە ھارغىنلىق: قاتتىق چارچاش ياكى پىسخىكىلىق بېسىممۇ تۈرتكە بولۇشى مۇمكىن.
- دورا ياكى زەھەرلىك بويۇملار: بەزى نېرۋا سىستېمىسىغا تەسىر قىلىدىغان دورىلارنىڭ ئەكىس تەسىرى سۈپىتىدە كۆرۈلىدۇ.
3. كۆرۈلۈش نىسبىتى
بۇ سىندروم كۆپىنچە بالىلاردا (ئادەتتە 5 ياشتىن 12 ياشقىچە) كۆپ كۆرۈلىدۇ. نۇرغۇن كىشىلەر چوڭ بولغاندا بۇ ئەھۋال ئۆزلۈكىدىن يوقىلىدۇ. بۇ كېسەللىكنىڭ كۆرۈلۈشى جەمئىيەتتىكى ئومۇمىي نىسبىتى ئېنىق ئەمەس، چۈنكى نۇرغۇن كىشىلەر بۇنى «ئارتۇقچە خىيال» دەپ قاراپ دوختۇرغا ئېيتمايدۇ.
4. كۆرۈلىدىغان ئالامەتلەر
بۇ سىندرومنىڭ ئالامەتلىرى بىر نەچچە مىنۇتتىن بىر نەچچە سائەتكىچە داۋاملىشىشى مۇمكىن:
- كىچىك كۆرۈش ( Micropsia ) : جىسىملارنىڭ ئەسلىدىكىدىن بەك كىچىك كۆرۈنۈشى.
- چوڭ كۆرۈش ( Macropsia ) : جىسىملارنىڭ سىغىدىن بەك چوڭ كۆرۈنۈشى.
- يىراق كۆرۈش ( Teleopsia ) : يېقىندىكى جىسىملارنىڭ بەك يىراقتەك كۆرۈنۈشى.
- يېقىن كۆرۈش ( Peliopsia ) : يىراقتىكى جىسىملارنىڭ بەك يېقىن كۆرۈنۈشى.
- شەكىل ئۆزگىرىش ( Metamorphopsia ) : تۈز سىزىقلارنىڭ ئەگرى ياكى جىسىملارنىڭ قىيسىق كۆرۈنۈشى.
- ۋاقىت سېزىمىنىڭ ئۆزگىرىشى: ۋاقىت بەك تېز ياكى بەك ئاستا ئۆتۈۋاتقاندەك تۇيغۇدا بولۇش.
- بەدەن شەكلى ئۆزگىرىش (Somatopsychic distortion) : ئۆزىنىڭ بەدەن ئەزالىرىنىڭ (مەسىلەن، قولىنىڭ) زىيادە چوڭىيىپ كەتكەنلىكىنى ھېس قىلىش.
5. تەكشۈرۈش ۋە دىياگنوز قويۇش ئۇسۇللىرى
ئەلىس پەرىلەر ماكانىدا سىندرومى كېسەلنى دىياگنوز قويۇشتا مەخسۇس بىر تەكشۈرۈش يوق، دوختۇر ئاساسلىقى باشقا كېسەللىكلەرنى شاللاپ تەكشۈرۈش ئۇسۇلى ئۈچۈن تۆۋەندىكىلەرنى قىلىدۇ:
- MRI ياكى CT: مېڭىدە ئۆسمە ياكى تۈزۈلمىسىدە ئۆزگىرىش بار-يوقلۇقىنى تەكشۈرۈش كېرەك.
- EEG (مېڭە ئېلېكتر دولقۇنى): تۇتقاقلىق بولۇش ئېھتىماللىقى بار يوقلۇقىنى تەكشۈرۈش.
- قان تەكشۈرۈش: ۋىرۇسلۇق يۇقۇملىنىشلارنى (مەسىلەن EBV) ئېنىقلاش.
- كۆز تەكشۈرۈش: كۆزنىڭ ئۆزىدە مەسىلە بار-يوقلۇقىنى جەزملەشتۈرۈش.
6. داۋالاش پرىنسىپى
AIWS نىڭ مەخسۇس داۋالاش ئۇسۇلى يوق، داۋالاش ئاساسلىقى سەۋەبىگە قارىتا ئېلىپ بېرىلىدۇ:
- ئەگەر سەۋەبى شەقىقە بولسا، شەقىقە ئۈچۈن ئاغرىق توختىتىش دورىلىرى بېرىلىدۇ.
- ئەگەر سەۋەبى يۇقۇملىنىش ياكى قىزىتما بولسا، قىزىتما ياندۇرۇش ۋە ياللۇغ قايتۇرۇش ئارقىلىق ئۆزلۈكىدىن ساقىيىدۇ.
- ئەگەر سەۋەبى روھىي بېسىم بولسا، ئارام ئېلىش ۋە پىسخىكىلىق مەسلىھەت تەۋسىيە قىلىنىدۇ.
- تەسەللىي بېرىش: بىمارغا بۇنىڭ بىر «جىن چاپلىشىش» ياكى «ساراڭلىق» ئەمەسلىكىنى، پەقەت مېڭىنىڭ ۋاقىتلىق خاتالىقى ئىكەنلىكىنى چۈشەندۈرۈش ناھايىتى مۇھىم.
7. ئاقىۋېتى
بۇ سىندروم ئادەتتە خەتەرلىك ئەمەس. كۆپىنچە بىمارلاردا (بولۇپمۇ بالىلاردا) ۋاقىتنىڭ ئۆتۈشى بىلەن ئالامەتلەر ئازىيىپ، يوقىلىپ كېتىدۇ. ئۇزۇن مۇددەتلىك ئەكىس تەسىرى ياكى مېڭىگە يەتكۈزىدىغان زىيىنى يوق.
8. كۆپ سورۇلىدىغان سوئال ۋە جاۋاپلار (FAQ)
سوئال: مەن ساراڭ بولۇپ قالمىغاندىمەن ھە؟
جاۋاپ : ياق، بۇ پىسخىكىلىق كېسەللىك (ساراڭلىق) ئەمەس، بەلكى نېرۋا سىستېمىسىدىكى سېزىم بىر تەرەپ قىلىش مەسىلىسىدۇر.
سوئال: بۇ ئەھۋال قورقۇنچلۇقمۇ؟
جاۋاپ : ئالامەتلەر كۆرۈلگەن پەيتتە كىشىنى قورقۇتۇشى مۇمكىن، لېكىن جىسمانىي جەھەتتىن ھېچقانداق زىيىنى يوق.
سوئال: قىزىتما يوق تۇرۇپمۇ كۆرۈلەمدۇ؟
جاۋاپ : شۇنداق، سىز تىلغا ئالغاندەك، مىگرېن، ھارغىنلىق ياكى بېسىم سەۋەبىدىن قىزىتما يوق چاغلاردىمۇ كۆرۈلىدۇ.
سوئال: قاچان دوختۇرغا بېرىشىم كېرەك؟
جاۋاپ : ئەگەر ئالامەتلەر بەك كۆپ تەكرارلانسا، باش ئاغرىقى بىلەن بىللە كەلسە ياكى كۈندىلىك تۇرمۇشىڭىزغا ئېغىر تەسىر كۆرسەتسە، نېرۋا كېسەللىكلىرى دوختۇرىغا كۆرۈنۈشىڭىز تەۋسىيە قىلىنىدۇ.
9. باشقا مۇھىم نۇقتىلار:
- خاتىرجەم بولۇش: ئەلىس پەرىلەر ماكانىدا سىندرومى ئالامەتلىرى كۆرۈلگەندە كۆزنى يۇمۇپ ئارام ئېلىش ياكى قاراڭغۇراق، تىنچ جايدا ئولتۇرۇش ئالامەتلەرنىڭ تېز ئۆتۈپ كېتىشىگە ياردەم بېرىدۇ.
- تۇرمۇش ئادىتى: ئۇيقۇنىڭ يېتەرلىك بولۇشىغا دىققەت قىلىش، كوففېئىن (قەھۋە) نى ئازايتىش ئالامەتلەرنى ئازايتىشى مۇمكىن.
بۇ كېسەللىك مەندە كىچىك ۋاقتىمدا بار ئىدى، ھازىر مەندە كۆرۈلمەيدۇ. ئوغلۇم بۇ نەچچە كۈن زۇكام سەۋەپلىك قىزىپ قالغان ئىدى، بۇ ئالامەت كۆرۈلۈشكە باشلىدى. بىز كىچىك ۋاقتىمىزدا بىلمەپتىمىز. 🤷 ئەسلى بۇ بىر كېسەللىك ئالامىتىكەن ئەمەسمۇ.
