ئەسنەش – نىمە ئۈچۈن ئەسنەيمىز؟

نىمە ئۈچۈن ئەسنەيمىز؟ ئەسنەشنىڭ سىرلىق دۇنياسى: پايدىسى، سەۋەبى ۋە سالامەتلىك سىگناللىرى

ئەسنەش — ئىنسانلار ۋە نۇرغۇن ئومۇرتقىلىق ھايۋانلاردا كۆرۈلىدىغان تەبىئىي فىزىئولوگىيەلىك ھادىسە. گەرچە بىز كۈندە بىر قانچە قېتىم ئەسنەپ تۇرساقمۇ، لېكىن بۇ جەرياننىڭ ئارقىسىدىكى ھەقىقىي سەۋەبلەر ۋە ئۇنىڭ بەدەن ئۈچۈن قانداق ئەھمىيىتى بارلىقى نۇرغۇن كىشىلەرگە نامەلۇم.

1. نىمە ئۈچۈن ئەسنەيمىز؟

ئالىملار ئەسنەشنىڭ سەۋەبى ھەققىدە بىر قانچە خىل نەزەرىيەنى ئوتتۇرىغا قويغان:

• مېڭىنى سوۋۇتۇش (Thermoregulation): ئەڭ يېڭى تەتقىقاتلارغا قارىغاندا، ئەسنەش مېڭىنىڭ تېمپېراتۇرىسىنى تەڭشەش ئۈچۈن خىزمەت قىلىدۇ. چوڭقۇر ئەسنەش ئارقىلىق سالقىن ھاۋا مېڭىگە يېقىن قان تومۇرلارنى سوۋۇتۇپ، مېڭىنىڭ ئۈنۈملۈك ئىشلىشىگە ياردەم بېرىدۇ.
• ئوكسىگېن كەمچىل بولۇش: كونا نەزەرىيەلەردە بەدەندە ئوكسىگېن ئازىيىپ، كاربون تۆت ئوكسىد كۆپىيىپ كەتكەندە ئەسنەش كۆرۈلىدۇ دەپ قارىلاتتى. گەرچە بۇ پۈتۈنلەي رەت قىلىنمىغان بولسىمۇ، لېكىن ھازىرقى تەتقىقاتلاردا ئاساسلىق سەۋەب ئەمەس دەپ قارالماقتا.
• سەزگۈرلۈكنى ئاشۇرۇش: بىز چارچىغاندا ياكى زېرىككەندە ئەسنەيمىز. بۇ بەدەننىڭ بىزنى ئويغىتىش ۋە زېھنىمىزنى يىغىشقا ئۇرۇنۇش جەريانىدۇر. ئەسنەش جەريانىدا يۈرەك سوقۇشى سەل تېزلىشىپ، دىققەت قوزغىلىدۇ.

2. ئەسنەشنىڭ ساغلاملىققا بولغان پايدىلىرى

نۇرغۇن كىشىلەر ئەسنەشنى پەقەت «ئۇيقۇ كەلگەنلىك» دەپ چۈشەنسىمۇ، ئەمەلىيەتتە ئۇنىڭ تۆۋەندىكىدەك پايدىلىرى بار:

• مېڭىنىڭ خىزمەت ئىقتىدارىنى ياخشىلايدۇ: مېڭە سوۋۇغاندا، ئادەمنىڭ تەپەككۇر قىلىش ۋە ئىنكاس قايتۇرۇش سۈرئىتى ئاشىدۇ.
• قۇلاق بېسىمىنى تەڭشەيدۇ: ئايروپىلاندا ياكى ئېگىز تاغلىق رايونلاردا قۇلاق توسۇلۇپ قالغان تۇيغۇسى بولغاندا، ئەسنەش ئارقىلىق ئوتتۇرا قۇلاق بىلەن سىرتقى بېسىمنى تەڭشەپ، قۇلاقنى ئېچىۋەتكىلى بولىدۇ.
• ئۆپكە فۇنكسىيەسىنى قوغدايدۇ: ئەسنەش جەريانىدا ئۆپكىنىڭ ئەڭ كىچىك ھاۋا پۈۋەكچىلىرى (ئالۋېئولار – ھاۋا خالتىلىرى) تولۇق كېڭىيىدۇ، بۇ ئۆپكىنىڭ ئېلاستىكىلىقىنى ساقلاشقا ياردەم بېرىدۇ.
• بېسىمنى ئازايتىدۇ: ئەسنەش يۈز ۋە بويۇن مۇسكۇللىرىنى سوزۇش ئارقىلىق نېرۋا سىستېمىسىنى بوشاشتۇرۇش رولىنى ئوينايدۇ.

3. يۇقۇملۇق ئەسنەش ۋە ئىجتىمائىي باغلىنىش

ئەسنەشنىڭ ئەڭ قىزىقارلىق تەرىپى ئۇنىڭ «يۇقۇملۇق» بولۇشىدۇر. بىرەرسىنىڭ ئەسنەۋاتقانلىقىنى كۆرگەندە، ھەتتا بۇ ھەقتە ئوقۇغاندا (ھازىرقىدەك) بىزنىڭمۇ ئەسنەپ كەتكۈمىز كېلىدۇ.

• تەتقىقات مەنبەسى: نوتتىڭخام ئۇنىۋېرسىتېتى (University of Nottingham) تەتقىقاتچىلىرى 2017-يىلى ئېلىپ بارغان تەتقىقاتتا ئىسپاتلىنىشىچە، يۇقۇملۇق ئەسنەش مېڭىنىڭ «دەسلەپكى ھەرىكەت پوستلىق قەۋىتى» (primary motor cortex) بىلەن مۇناسىۋەتلىك بولۇپ، بۇ ئىنسانلاردىكى ھېسداشلىق (empathy) ۋە ئىجتىمائىي باغلىنىشنىڭ بىر ئىپادىسى ئىكەن.

4. زىيادە ئەسنەش ۋە كېسەللىك ئالامەتلىرى

ئەگەر سىز يېتەرلىك ئۇخلىغان تۇرۇپمۇ بىر مىنۇتتا بىر قانچە قېتىم ياكى كۈن بويى توختىماي ئەسنەۋەرسىڭىز، بۇ بەزى ساغلاملىق مەسىلىلىرىدىن بېشارەت بولۇشى مۇمكىن:

• ئۇيقۇسىزلىق ۋە ئۇيقۇ توسالغۇلىرى: ئۇيقۇنىڭ سۈپىتى تۆۋەن بولۇش ياكى ئۇيقۇدا نەپەس توختاپ قېلىش ئەھۋالىدىمۇ تولا ئەسنەش ئەھۋاللىرى كۆرۈلىدۇ.
• نېرۋا سىستېمىسى كېسەللىكلىرى: كۆپ قوزغىلىدىغان قېتىشىش (Multiple Sclerosis)، تۇتقاقلىق قوزغىلىش (ئېپىلېپسىيە) ياكى مېڭە زەخىملىنىشى.
• يۈرەك ۋە قان تومۇر مەسىلىلىرى: بەزىدە زىيادە ئەسنەش ئاداشقان نېرۋىسىنىڭ (vagus nerve) زىيادە قوزغىلىشى بىلەن مۇناسىۋەتلىك بولۇپ، بۇ يۈرەك كېسىلى ياكى قان بېسىمىنىڭ تۇيۇقسىز تۆۋەنلەپ كېتىشىنىڭ ئالامىتى بولالايدۇ.
• دورا ئەكىس تەسىرى: بەزى روھىي كېسەللىكلەرگە قارىتا ئىشلىتىلىدىغان دورىلار (تاللاش خاراكتېرلىك سېروتونىن قايتا قوبۇل قىلىشنى تورمۇزلىغۇچىلار SSRIs) زىيادە ئەسنەشنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ.

5. ئىلمىي تەتقىقاتلار ۋە مەنبەلەر

• مېڭە تېمپېراتۇرىسى تەتقىقاتى: ئامېرىكا پىرىنسېتون ئۇنىۋېرسىتېتى (Princeton University) تەتقىقاتچىسى ئەندرو گاللۇپ (Andrew Gallup) تەرىپىدىن 2007-يىلى ئېلىپ بېرىلغان تەتقىقاتتا، ئەسنەشنىڭ پەسىلگە قاراپ ئۆزگىرىدىغانلىقى (قىشتا ئاز، يازدا كۆپ) ئىسپاتلانغان. ئۇ يەنە 2014-يىلى ئېلان قىلغان ماقالىسىدە، ئەسنەشنىڭ مېڭە تېمپېراتۇرىسىنى ئەڭ ياخشى ھالەتتە ساقلاش ئۈچۈن زۆرۈر ئىكەنلىكىنى مەنبەلەر بىلەن كۆرسىتىپ بەرگەن.
• نېرۋا ئىلمى مەنبەسى: نوتتىڭخام ئۇنىۋېرسىتېتى (2017)، ئەسنەشنى توسۇشقا ئۇرۇنۇشنىڭ ئەكسىچە ئەسنەش ئېھتىياجىنى تېخىمۇ ئاشۇرۇۋېتىدىغانلىقىنى بايقىغان.

6. ئەسنىگەندە نىمىلەرگە دىققەت قىلىش كېرەك؟

1). جىسمانىي ساغلاملىق جەھەتتىن دىققەت قىلىدىغانلار:

• جاۋغاينى (ئېڭەكنى) زىيادە ئاچماسلىق: ئېغىزنى زىيادە چوڭ ئېچىپ ئەسنىگەندە، ئېڭەك بوغۇمى (TMJ) ئورنىدىن يۆتكىلىپ كېتىشى ياكى بوغۇم ئەتراپىدىكى مۇسكۇللار تارتىشىپ قېلىشى مۇمكىن. ئەگەر ئېڭىكىڭىز ئاسان ئاغرىيدىغان ياكى بۇرۇن چىقىپ كەتكەن بولسا، ئەسنىگەندە قولىڭىز بىلەن ئېڭىكىڭىزنى ئاستىدىن يۆلەپ تۇرۇڭ.

• بويۇن ۋە يۈز مۇسكۇللىرىنى تۇيۇقسىز سوزماسلىق: بەزى كىشىلەر ئەسنىگەندە بويۇننى تۇيۇقسىز كەينىگە تاشلايدۇ، بۇ بويۇن مۇسكۇللىرىنىڭ تارتىشىپ قېلىشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ.
• نەپەسنى كونترول قىلىش: ئەسنىگەندە بەك تېز ۋە كۈچلۈك ھاۋا يۇتماسلىق كېرەك، بولمىسا ئۆپكە ياكى دىئافراگما مۇسكۇلىغا بېسىم چۈشۈپ، كۆكرەك قىسىلغاندەك سېزىم پەيدا قىلىشى مۇمكىن.

2). ئەدەپ-ئەخلاق ۋە تازىلىق جەھەتتىن دىققەت قىلىدىغانلار:

• ئېغىزنى توسۇش: بۇ ئەڭ ئاساسلىق ئەدەپتۇر. ئەسنىگەندە ئېغىزنى قول (ئامال بار سول قول) بىلەن توسۇش كېرەك. بۇ ھەم باشقىلارغا ھۆرمەت قىلغانلىق، ھەم ئېغىزدىكى مىكروبلارنىڭ ھاۋاغا تارقىلىپ كېتىشىنىڭ ئالدىنى ئالغانلىقتۇر.
• ئاۋاز چىقارماسلىق: ئەسنىگەندە ھەر خىل ئاۋازلارنى (مەسىلەن، «ئاھ»، «ئوھ» دېگەندەك) چىقىرىش ئەدەپسىزلىك سانىلىدۇ. ئامال بار ئۈنسىز ئەسنەشكە تىرىشىش كېرەك.
• يۈزنى چۆرۈش: ئەگەر كىشىلەر بىلەن پاراڭلىشىۋاتقان بولسىڭىز، بىۋاسىتە ئۇلارنىڭ يۈزىگە قاراپ ئەسنىمەي، يۈزنى سەل چەتكە بۇراپ ئەسنەش ئەۋزەل.

3). ئۇيغۇر ئەنئەنىۋى مەدەنىيىتى نۇقتىدىن:

• ئەسنىگەننى قايتۇرۇش: كوللىكتىپ بىر مۇھىتتا ياكى چوڭلار بىلەن پاراڭلاشقاندا ، ئىمكانقەدەر ئەسنەشنى ئىچىگە يۇتۇش ياكى چىشنى چىشلەپ تۇرۇپ توختىتىشقا تىرىشىش تەۋسىيە قىلىنىدۇ.
• قولنىڭ ئارقىسى بىلەن توسۇپ تۇرۇپ ئەسنەش: ئەدەپ بويىچە، ئەسنىگەندە سول قولنىڭ ئارقىسى بىلەن ئېغىزنى توسۇش تەۋسىيە قىلىنىدۇ.

4). خەتەرلىك ئەھۋاللاردا دىققەت قىلىش:

• ماشىنا ھەيدىگەندە: ئەسنەش زېھنىنىڭ چېچىلىۋاتقانلىقىنىڭ بېشارىتى. ئەگەر ماشىنا ھەيدەۋاتقاندا توختىماي ئەسنىسىڭىز، بۇ «ئۇيقۇدا ھەيدەش» خەۋپىنى ئاشۇرىدۇ. بۇنداق چاغدا ماشىنىنى توختىتىپ ئارام ئېلىش ياكى يۈزنى سوغۇق سۇدا يۇيۇش كېرەك.

قىسقىسى: ئەسنىگەندە ئېڭەكنى كونترول قىلىش (جاۋغاي چىقىپ كەتمەسلىك ئۈچۈن) ۋە ئېغىزنى توسۇش (تازىلىق ۋە ئەدەپ ئۈچۈن) ئەڭ مۇھىم ئىككى نۇقتىدۇر.

ئەسنەش كۆپىنچە ئەھۋالدا بەدەننىڭ بىر خىل قوغدىنىش ۋە تەڭشەش مېخانىزمىدۇر. ئەگەر سىز نورمال ئەسنىسىڭىز، بۇنىڭدىن ئەنسىرەشنىڭ ھاجىتى يوق. ئەمما، ئەسنەش بىلەن بىرگە باش قېيىش، كۆكرەك قىسىلىش ياكى زىيادە ھارغىنلىق ھېس قىلسىڭىز، دوختۇرغا كۆرۈنۈپ، ئۇيقۇ ۋە يۈرەك ساغلاملىقىڭىزنى تەكشۈرتۈپ بېقىشىڭىزنى تەۋسىيە قىلىمىز.