فاللوت تۆت بىرلەشمە ئالامىتى ( Tetralogy of Fallot )

فاللوت تۆت بىرلەشمە ئالامىتى (Tetralogy of Fallot): مۇرەككەپ تۇغما يۈرەك كېسىلىنى چۈشىنىش

فاللوت تۆت بىرلەشمە ئالامىتى (TOF) تۇغما يۈرەك كېسەللىكلىرى ئىچىدە ئەڭ كۆپ ئۇچرايدىغان «كۆكىرىش خاراكتېرلىك» (Cyanotic) يۈرەك كېسىلىدۇر. بۇ كېسەللىك يۈرەكنىڭ قۇرۇلمىسىدىكى تۆت خىل ئوخشىمىغان نۇقساننىڭ بىرلىشىشىدىن تۈزۈلگەن بولغاچقا، بوۋاقنىڭ قېنىدىكى ئوكسىگېن مىقدارىنىڭ تۆۋەنلەپ كېتىشىنى ۋە بەدەننىڭ كۆكىرىپ قېلىشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ.

كېسەللىك نامىنىڭ كۆپ تىللىق ئاتىلىشى:

• ئۇيغۇرچە: فاللوت تۆت بىرلەشمە ئالامىتى
• ئىنگىلىزچە: Tetralogy of Fallot (TOF)
• تۈركچە: Fallot Tetralojisi
• ياپونچە: ファロー四徴症 (Farō Shichōshō)
• خەنزۇچە: 法洛四联症 (Fǎluò sì lián zhèng)

1. فاللوت تۆت بىرلەشمە ئالامىتىدىكى تۆت خىل نۇقسان

بۇ كېسەللىك يۈرەكتىكى تۆۋەندىكى تۆت خىل بىنورماللىقنىڭ بىرلا ۋاقىتتا مەۋجۇت بولۇشى بىلەن خاراكتېرلىنىدۇ:

• يۈرەك قېرىنچە ئايرىش پەردىسى كەمتۈكلۈكى (VSD): يۈرەكنىڭ تۆۋەنكى ئىككى بوشلۇقى (سول ۋە ئوڭ قېرىنچە) ئوتتۇرىسىدىكى تامدا تۆشۈك بولۇش.
• ئۆپكە ئارتېرىيە تارىيىشى (Pulmonary Stenosis): ئوڭ قېرىنچىدىن ئۆپكىگە قان ئەۋەتىدىغان قىسىمدىكى كلاپان ۋە تومۇرنىڭ تارىيىپ كېتىشى. بۇ ئەڭ مۇھىم نۇقسان بولۇپ، قاننىڭ ئۆپكىگە بېرىشىنى قىيىنلاشتۇرىدۇ.
• مىنىۋالغان ئائورتا – ئائورتانىڭ ئوڭغا يۆتكىلىشى (Overriding Aorta): بەدەنگە قان تارقىتىدىغان ئائورتا تومۇرىنىڭ ئورنى سەل ئوڭغا يۆتكىلىپ، دەل VSD تۆشۈكىنىڭ ئۈستىگە كېلىپ قېلىشى. بۇنىڭ بىلەن بەدەنگە پاكىز ۋە كىر قان ئارىلىشىپ ماڭىدۇ.
• ئوڭ قېرىنچە قېلىنلاپ يوغىناش (Right Ventricular Hypertrophy): ئوڭ قېرىنچە قاننى تار ئۆپكە ئارتېرىيەسىدىن قىسىپ چىقىرىش ئۈچۈن زىيادە كۈچەپ ئىشلىگەنلىكى سەۋەبىدىن، مۇسكۇللىرى قېلىنلاپ چوڭىيىپ كېتىدۇ.

يۇقارقى تۆت كېسەللىك نۇقسىنى بولغاندا ئاندىن فاللوت تۆت بىرلەشمە ئالامىتى دەپ ئاتىلىدۇ.

2. كېسەللىك سەۋەبى ۋە خەتەرلىك ئامىللار

فاللوت تۆت بىرلەشمە ئالامىتى ھامىلە يۈرىكى يېتىلىۋاتقان مەزگىلدە يۈز بېرىدۇ. گەرچە ئېنىق سەۋەبى كۆپىنچە ئەھۋالدا نامەلۇم بولسىمۇ، تۆۋەندىكى ئامىللار خەۋپنى ئاشۇرىدۇ:

• گېنتىكىلىق ئامىللار: 22q11 خروموسوم يوقىلىش سىندرومى (DiGeorge Syndrome) غا ئوخشاش بەزى ئىرسىي نۇقسانلار.
• ھامىلىدارلىق مەزگىلىدىكى ساغلاملىق: ئانىنىڭ ھامىلىدار ۋاقتىدا قىزىلچا (Rubella) بىلەن يۇقۇملىنىشى ياكى قەنت كېسىلى بولۇشى.
• ناچار ئادەتلەر: ھامىلىدارلىقتا ھاراق ئىچىش ياكى ناتوغرا دورىلارنى ئىشلىتىش.
• ئانا يېشى: ئانىنىڭ يېشى 40 تىن يۇقىرى بولۇشىمۇ بىر خەتەرلىك ئامىل دەپ قارىلىدۇ.

3. كۆرۈلۈش نىسبىتى

TOF تۇغما يۈرەك كېسەللىكلىرى ئىچىدە بىر قەدەر كۆپ ئۇچرايدىغان مۇرەككەپ نۇقسان بولۇپ، ئۇنىڭ سىتاتىستىكىلىق كۆرۈنۈشى تۆۋەندىكىچە:

• ھەر 2000 دىن 3000 غىچە تىرىك تۇغۇلغان بوۋاقنىڭ بىرىدە كۆرۈلىدۇ.
• بارلىق تۇغما يۈرەك كېسەللىكلىرىنىڭ تەخمىنەن %7 تىن %10 كىچە بولغان قىسمىنى تەشكىل قىلىدۇ.
• ئوغۇل ۋە قىز بالىلاردا كۆرۈلۈش نىسبىتى ئاساسەن ئوخشاش.

4. كېسەللىك ئالامەتلىرى

ئالامەتلەر تۇغۇلۇپلا كۆرۈلۈشى ياكى بىر نەچچە ئايدىن كېيىن ئاشكارىلىنىشى مۇمكىن. ئەڭ روشەن ئالامىتى بوۋاقتا «كۆكىرىش» كۆرىلىدۇ.

• كۆكىرىش (Cyanosis): تېرە، كالپۇك ۋە تىرناقلارنىڭ كۆكىرىپ قېلىشى (بولۇپمۇ بالا يىغلىغاندا ياكى ئېمىۋاتقاندا). بۇ تۇغۇلغاندىن تارتىپ ۋەيا ئاستا ئاستا نەچچە ھەپتە ئىچىدە كۆرۈلۈشكە باشلىشى مۇمكىن.
• كۆكىرىش بۆھرانى (Tet Spells): قاندىكى ئوكسىگېن تۇيۇقسىز تۆۋەنلەپ، بالانىڭ بەك كۆكىرىپ، نەپىسى قىستاپ، ھوشىدىن كېتىش ئەھۋاللىرى كۆرۈلىشى مۇمكىن.
• تۈگۈلۈپ ئولتۇرۇش (Squatting): سەل چوڭ بولغان بالىلار تۇيۇقسىز نەپىسى قىستىغاندا ئۆزلۈكىدىن تۈگۈلۈپ ئولتۇرىدىغان بولۇۋالىدۇ، بۇنداق تۈگۈلۈش بەدەندىكى قان بېسىمىنى تەڭشەپ، يۈرەككە قاننىڭ ئۇزۇن مۇددەت يۈرەكتە تۇرۇشىغا ياردەم بېرىدۇ. بىمار بالىلار بۇنى ئۆزلۈكىدىن ئۆگىنپ قالىدۇ.
• بارماقلارنىڭ چۆمۈچسىمان بولۇپ قېلىشى (Clubbing): بارماق ئۇچلىرىنىڭ ئاستا-ئاستا تومپىيىپ چوڭىيىپ كېتىشى.
• ئۆسۈپ يېتىلىشى ئاستىلاش: بالىنىڭ ئېغىرلىقى نورمال ئاشماسلىق ۋەيا تېز چارچاش ئەھۋاللىرى كۆرۈلىدۇ.

5. دىئاگنوز قويۇش تەكشۈرۈشلىرى

دوختۇرلار كلىنىكىلىق ئالامەتلەرگە ئاساسەن تۆۋەندىكى تەكشۈرۈشلەرنى ئېلىپ بارىدۇ:

• يۈرەك رەڭلىك ئۇلترا ئاۋازلىق تەكشۈرۈش (Echo): يۈرەكنىڭ ئۇلترا ئاۋاز دولقۇنى سۈرىتى بولۇپ، ئالدىدا تىلغا ئالغان تۆت نۇقساننى ئېنىق كۆرسىتىپ بېرىدىغان ئەڭ مۇھىم تەكشۈرۈشتۇر. بۇنى بالىلار يۈرەك دوختۇرى ئېلىپ بارىدۇ.
• تىڭشىغۇچتا يۈرەك شاۋقۇنىنى تىڭشاش : دوختۇر ستېتوسكوپ (تىڭشىغۇچ) بىلەن يۈرەكتىكى كۈچلۈك شاۋقۇننى ئاڭلىغىلى بولىدۇ.
• كۆكرەك رېنتگېن نۇرى: يۈرەكنىڭ شەكلى ئوڭ قېرىنچە چوڭىيىپ كەتكەنلىكى ئۈچۈن «ئۆتۈك شەكىللىك» (Boot-shaped heart) بولۇپ كۆرۈنىدۇ.
• قان ئوكسىگېن مىقدارىنى ئۆلچەش (Pulse Oximetry): قاندىكى ئوكسىگېننىڭ تۆۋەنلىكىنى تەكشۈرىدۇ.

6. داۋالاش پرىنسىپى

فاللوت تۆت بىرلەشمە ئالامىتىنى داۋالاشنىڭ بىردىنبىر ئۈنۈملۈك يولى ئوپېراتسىيە قىلىشتۇر.

• تولۇق ئەسلىگە كەلتۈرۈش ئوپېراتسىيەسى: ئادەتتە بالا 6 ئايلىق بولغۇچە قىلىنىدۇ. بۇنىڭدا VSD تۆشۈكى يېپىلىدۇ ۋە تارايغان ئۆپكە ئارتېرىيەسى كېڭەيتىلىدۇ.
• ۋاقىتلىق تارماق يول (BT Shunt) ئوپېراتسىيەسى: ئەگەر بوۋاق بەك كىچىك بولسا ياكى ئەھۋالى ئېغىر بولسا، ئالدى بىلەن ئۆپكىگە قان بېرىشنى ئاشۇرىدىغان ۋاقىتلىق بىر تومۇر يولى ئېچىلىپ، كېيىنچە تولۇق ئوپېراتسىيە قىلىنىدۇ.
• كۆكىرىش بۆھرانىنى بىر تەرەپ قىلىش: بالا كۆكىرىپ كەتكەندە، بالىنىڭ تىزىنى كۆكرىكىگە تەتۈرۈپ تۇتۇش (Knee-chest position) قاندىكى ئوكسىگېننى ئاشۇرۇشقا ياردەم بېرىدۇ.

7. كېسەللىك ئاقىۋىتى

داۋالاش تېخنىكىسىنىڭ تەرەققىي قىلىشىغا ئەگىشىپ، TOF بىلەن تۇغۇلغان بالىلارنىڭ داۋالىنىپ ساقىيىش ئۈمىدى ئىنتايىن يۇقىرى بولماقتا.

• ئوپېراتسىيە قىلىنغان بىمارلارنىڭ %90 تىن كۆپرەكى قۇرامىغا يەتكۈچە ساغلام ياشايدۇ.
• بىمارلار ئۆمۈر بويى يۈرەك دوختۇرىنىڭ قەرەللىك تەكشۈرۈشىدە بولۇشى كېرەك، چۈنكى كېيىنچە يۈرەك كلاپانلىرىدا مەسىلە كۆرۈلۈشى مۇمكىن.
• كۆپىنچە بالىلار ئوپېراتسىيەدىن كېيىن نورمال پائالىيەت ۋە تەنتەربىيە بىلەن شۇغۇللىنالايدۇ.

كۆپ سورىلىدىغان سوئاللار (FAQ)

1-سوئال: كۆكىرىش بۆھرىنى (Tet Spell) كۆرۈلگەندە نېمە قىلىش كېرەك؟
جاۋاب: دەرھال بالىنى ياتقۇزۇپ، تىزىنى كۆكرىكىگە چىڭ بېسىپ تۇتۇش (Knee-chest position) ۋە جىددىي قۇتقۇزۇش مەركىزىگە خەۋەر قىلىش كېرەك. بۇ قىياپەت ئوكسىگېن ئېقىمىنى ياخشىلايدۇ ، بىمارنى راھەتلىتىدۇ.

2-سوئال: TOF نى دورا بىلەنلا داۋالاشقا بولامدۇ؟
جاۋاب: ياق، دورا پەقەت ئالامەتلەرنى يېنىكلىتىش ئۈچۈن ئىشلىتىلىدۇ. يۈرەكنىڭ قۇرۇلمىسىدىكى نۇقسانلارنى چوقۇم ئوپېراتسىيە ئارقىلىق ئوڭشاش كېرەك.

3-سوئال: ئوپېراتسىيەدىن كېيىن بالا نورمال چوڭ بولامدۇ؟
جاۋاب: شۇنداق، مۇۋەپپەقىيەتلىك ئوپېراتسىيەدىن كېيىن بالىلارنىڭ كۆپىنچىسى نورمال يېتىلىدۇ ۋە تۇرمۇش سۈپىتى ساغلام بالىلار بىلەن ئوخشاش بولىدۇ.

4-سوئال: بۇ كېسەللىك تۇغۇلۇشتىن بۇرۇن بىلىنەمدۇ؟
جاۋاب: شۇنداق، ھامىلىدارلىق مەزگىلىدىكى رەڭلىك ئۇلترا ئاۋاز دولقۇنى (Fetal Echo) ئارقىلىق بۇ نۇقساننى ھامىلە ئانىنىڭ قورسىقىدىلا بايقىغىلى بولىدۇ.

خۇلاسە

فاللوت تۆت بىرلەشمە ئالامىتى گەرچە مۇرەككەپ ۋە قورقۇنچلۇق كۆرۈنسىمۇ، ئەمما زامانىۋى تاشقى كېسەللىكلەر ئوپېراتسىيەسى ئارقىلىق تولۇق ساقايتقىلى بولىدىغان كېسەللىكتۇر. بالدۇر دىياگنوز قويۇش ۋە مۇۋاپىق ۋاقىتتا ئوپېراتسىيە قىلىش بالىنىڭ پۈتۈن ئۆمرۈلۈك ساغلاملىقى ئۈچۈن ئاچقۇچلۇق ئەھمىيەتكە ئىگە..