بۇ ئەپقاچتى، قاملاشمىغان سۆز ئالىملارنى نەچچە ئون يىللاردىن بۇيان گاڭگىرىتىپ قويۇپ كېلىۋاتاتتى. يېقىندا، فىرانسىيەنىڭ دۆلەتلىك ئىلمىي تەتقىقات مەركىزى (CNRS) دىكى گىياكومو كاۋاللى (Giacomo Cavalli) باشچىلىقىدىكى بىر گۇرۇپپا ئالىملار «Biomedical Research and Law, Politics & International Studies» ژۇرنىلىدا ئېلان قىلغان تەتقىقاتىدا، بۇ سىرنى پاش قىلدى. يەنى ھۈجەيرىلەرنىڭ ئۆتمۈشىنى ئەستە تۇتۇشىدا گېن گۇرۇپپىسىنىڭ (genome) ئۈچ ئۆلچەملىك قاتلىنىش شەكلى ھالقىلىق رول ئوينايدىكەن! بۇ بايقاش، تېبابەتچىلىك دۇنياسىدا يېڭى بىر دەۋرنى باشلاپ بېرىشى مۇمكىن.

ئۇنداقتا، سىزدىن سوراپ باقسام، گېن قاتلىنىشى دېگەن نېمە؟

بۇ قاتلىنىش ئىشتاننىڭ قاتلىنىشى  ياكى كىتاب قاتلىنىشى ۋە ياكى قاتلىما ناننىڭ قاتلىنىشىدەك قاتلىنىشمۇ؟

تەسەۋۋۇر قىلىپ بېقىڭ: ھەر بىر ھۈجەيرىمىز ئىچىدە، ئىنسان ھاياتىنىڭ بارلىق كۆرسەتمىلىرى يېزىلغان بىر كىتاب بار. بۇ كىتاب — گېن گۇرۇپپىسى (Genome)، يەنى DNA دەپ ئاتىلىدىغان ناھايىتى ئۇزۇن بىر گېن زەنجىرىدىن تەركىب تاپقان. بۇ زەنجىر بەك ئۇزۇن بولغاچقا، ئۇ ناھايىتى كىچىك ھۈجەيرە يادروسى ئىچىگە يۆگىلىشىپ، مۇرەككەپ شەكىلدە قاتلىنىپ ئورۇنلىشىدۇ. خۇددى يىپنى بىر توپچىغا يۆگىگەندەك.

ئالىملار ئۇزۇندىن بۇيان بۇ قاتلىنىشنىڭ پەقەت بوشلۇق تېجەش ئۈچۈنلا ئەمەس، بەلكى تېخىمۇ چوڭقۇر بىر مەنىگە ئىگە ئىكەنلىكىنى پەرەز قىلاتتى.

سىر ئاخىرى ئېچىلدى،

«ئەستە تۇتۇش» مېخانىزمى: ئەنئەنە بويىچە، ھۈجەيرىلەرنىڭ «ئەستە تۇتۇش» قابىلىيىتى DNA نىڭ ئۆزىدىكى خىمىيەلىك ئۆزگىرىشلەر (مېتىللىنىش) ياكى DNA نى ئوراپ تۇرىدىغان ئاقسىللار (ھىستون) نىڭ ئۆزگىرىشلىرى بىلەن باغلانغان دەپ قارىلاتتى. ئەمما بۇ يېڭى تەتقىقات، گېننىڭ قانداق قاتلانغانلىقىنىڭ ئۆزىلا، ھۈجەيرىنىڭ شۇنداق «خاتىرە دەپتەرلىك» رولىنى ئوينايدىغانلىقىنى كۆرسىتىپ بەردى.

ئالىملارنىڭ بايقىشىچە، گېننىڭ قاتلىنىش شەكلى ھۈجەيرىلەرنىڭ «تارىخىي خاتىرىسى»نى ساقلايدىكەن. مەسىلەن:

كىملىكنى ساقلاش: ھەر بىر ھۈجەيرە (مېڭە ھۈجەيرىسى بولسۇن، تېرە ھۈجەيرىسى بولسۇن) ئۆزىنىڭ كىملىكىنى ۋە فۇنكسىيەسىنى بۇ قاتلىنىش شەكلى ئارقىلىق ئەستە ساقلايدۇ.

مۇھىت تەسىرى: ھۈجەيرىلەر تاشقى مۇھىتنىڭ تەسىرىگە ئۇچرىغاندا، مەسىلەن، مەلۇم خىمىيەلىك ماددا ياكى ئېكولوگىيەلىك ئۆزگىرىش بولغاندا، ئۇلارنىڭ گېن قاتلىنىش شەكلى ئۆزگىرىدۇ. بۇ ئۆزگىرىشلەر ھۈجەيرىلەرنىڭ ئۆز گېنىنى قانداق ئىشقا سالىدىغانلىقىنى بەلگىلەيدۇ ھەم بۇ ئۆزگىرىشلەر كېيىنكى ھۈجەيرىلەرگە يەنى ئەۋلاد ھۈجەيرىلەرگىمۇ ئۆتۈشى مۇمكىن. خۇددى بىر دەرسنى ئۆگىنىۋالغاندەك!

بۇ بايقاش كەلگۈسى تېببىي تەتقىقاتلارغا كەڭرى يول ئېچىپ بېرىدۇ:

1. راك كېسەللىكىگە يېڭى قاراش: راك ھۈجەيرىلىرىنىڭ قالايمىقان كۆپىيىشىنىڭ ئارقىسىدىكى سىر بەلكىم گېن قاتلىنىش شەكلىدىكى «خاتالىق» بىلەن مۇناسىۋەتلىك بولۇشى مۇمكىن. ئەگەر بۇ خاتالىقنى تۈزەتكىلى بولسا، راكنى داۋالاشتا زور ئىلگىرىلەش بولىدۇ.

2. قېرىشنىڭ سىرى: ئىنسانلار قېرىغاندا، بەدەن ھۈجەيرىلىرىنىڭ ئىقتىدارى ئاجىزلايدۇ. بۇنىڭ سەۋەبى بەلكىم گېن قاتلىنىش شەكلىنىڭ ئۆزگىرىشى بىلەن مۇناسىۋەتلىك بولۇشى مۇمكىن. بۇنى چۈشىنىش ئارقىلىق، قېرىشنى ئاستىلىتىش ياكى تەتۈر يۈرۈشتۈرۈش تېخنىكىلىرىنى تەرەققىي قىلدۇرۇش مۇمكىن.

3. ئۆزئىممۇنىتېت كېسەللىكلىرى: بەدەندىكى ئىممۇنىتېت سىستېمىسىنىڭ ئۆز ھۈجەيرىلىرىگە ھۇجۇم قىلىشى ئۆزئىممۇنىتېت كېسەللىكلىرىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ. بەلكىم بۇ «ھۈجەيرە ئەسلىمىسى»دىكى خاتالىقلار بىلەن باغلىنىشلىق بولۇشى مۇمكىن.

گىياكومو كاۋاللىنىڭ تەتقىقاتى، گېن ئارقىلىق داۋالاش (Gene Therapy) ساھەسىگە كۈچلۈك ئۈمىد ئاتا قىلدى. ئەگەر بىز ھۈجەيرىلەرنىڭ گېن قاتلىنىش شەكلىنى قوغداش ياكى ئۆزگەرتىشنى ئۆگەنسەك، بۇ ئارقىلىق نۇرغۇنلىغان ئىرسىيەت كېسەللىكلىرىنى، راكنى ۋە باشقا سوزۇلما كېسەللىكلەرنى داۋالاشقا يېڭى مۇمكىنچىلىكلەرنى ئاچالايمىز. تەسەۋۋۇر قىلىپ بېقىڭ، «خاتا ئەسلىمىلەرگە » ھۈجەيرىلەرنى «توغرا ئەسلىمىلەر» بىلەن ئەسلىگە كەلتۈرۈش ئىقتىدارىغا ئىگە بولساق نەقەدەر ياخشى!

بۇ تەتقىقات، پەن-تېخنىكا دۇنياسىدىكى مۇھىم بىر بۇرۇلۇش نۇقتىسى بولۇپ، ئىنسانىيەتنىڭ ھاياتلىقنى چۈشىنىشىگە يېڭى بىر ئىشىك ئاچتى.

ئاتالغۇلارغا ئىزاھات

1. مېتىللىنىش (Methylation) دېگەن ئاتالغۇنىڭ ئىزاھاتى تۆۋەندىكىچە:

مېتىللىنىش بولسا بىيو-خىمىيىلىك جەريان بولۇپ، مېتىل گۇرۇپپىسى (—CH₃) دەپ ئاتىلىدىغان بىر كىچىك ئورگانىك مولېكۇلانىڭ باشقا بىر مولېكۇلاغا قوشۇلۇشىنى كۆرسىتىدۇ. جانلىقلار دۇنياسىدا بۇ جەريان ئىنتايىن مۇھىم بولۇپ، بولۇپمۇ گېن ئىپادىلىنىشى (gene expression) نى كونترول قىلىشتا ھالقىلىق رول ئوينايدۇ.

گېن ساھەسىدىكى رولى:

گېن (DNA) ساھەسىدە، مېتىللىنىش DNA نىڭ ئۆزىگە يۈز بېرىدۇ. كۆپىنچە ھاللاردا، DNA زەنجىرىدىكى سىتوزىن (cytosine) دەپ ئاتىلىدىغان بىر ئاساسقا مېتىل گۇرۇپپىسى قوشۇلىدۇ. بۇ DNA مېتىللىنىشى دەپ ئاتىلىدۇ.

• گېننى ئېتىش/ئېچىش: DNA مېتىللىنىشى گېننىڭ فۇنكسىيەسىگە بىۋاسىتە تەسىر كۆرسىتىدۇ. ئادەتتە، بىر گېن رايونىغا مېتىل گۇرۇپپىسى قوشۇلغاندا، شۇ گېننىڭ ئاكتىپلىقى تۆۋەنلەيدۇ ياكى پۈتۈنلەي ئېتىلىپ قالىدۇ. يەنى، ھۈجەيرە شۇ گېندىكى ئۇچۇرنى ئىشقا سالمايدۇ. ئەكسىچە، مېتىل گۇرۇپپىسى ئېلىۋېتىلگەندە، گېن قايتىدىن ئاكتىپلىنىشى مۇمكىن.
• «ئەستە تۇتۇش» رولى: مېتىللىنىش ئۆزگىرىشلىرى ھۈجەيرىلەرنىڭ ئۆزگىرىشلىرىنى ۋە مۇھىت تەسىرلىرىنى «ئەستە تۇتۇش»ىغا ياردەم بېرىدۇ. مەسىلەن، بىر ھۈجەيرە مەلۇم بىر ئامىلغا ئۇچرىغاندىن كېيىن، بەزى گېنلىرىنى مېتىللىنىش ئارقىلىق ئېتىپ ياكى ئېچىپ قويىدۇ. بۇ ئۆزگىرىشلەر ھۈجەيرە بۆلۈنگەندە كېيىنكى ئەۋلاد ھۈجەيرىلەرگىمۇ ئۆتۈپ، ھۈجەيرىلەرنىڭ ئۆزىنىڭ فۇنكسىيەسىنى ساقلاپ قېلىشىغا ياردەم بېرىدۇ.
• كېسەللىكلەر بىلەن مۇناسىۋىتى: نورمالسىز مېتىللىنىش جەريانلىرى نۇرغۇن كېسەللىكلەر بىلەن باغلانغان. مەسىلەن، راك كېسەللىكىدە گېنلارنىڭ نورمالسىز مېتىللىنىشى كۆپ ئۇچرايدۇ. شۇڭا، مېتىللىنىشنى چۈشىنىش، كېسەللىكلەرنىڭ ئالدىنى ئېلىش ۋە داۋالاشتا مۇھىم ئەھمىيەتكە ئىگە.

قىسقىچە قىلىپ ئېيتقاندا، مېتىللىنىش بىر خىل «خىمىيىلىك قولتۇقچە» بولۇپ، DNA غا چاپلىشىش ئارقىلىق گېننىڭ ئىشقا سېلىنىش-سېلىنماسىنى بەلگىلەيدۇ، شۇ ئارقىلىق ھۈجەيرىلەرنىڭ فۇنكسىيەسىنى ۋە ئۆتمۈشىنى باشقۇرىدۇ.

پايدىلانمىلار ۋە مەنبەلەر

2. مەنبە: بۇ ماقالە «Biomedical Research and Law, Politics & International Studies» ژۇرنىلىدا 2026-يىلى 4-فېۋرال ئېلان قىلىنغان «ھۈجەيرىلەر ئۆتمۈشىنى قانداق ئەسلەيدۇ؟ گېن قاتلىنىشىنىڭ كۈتۈلمىگەن رولى» ناملىق ماقالىنى ئاساس قىلىپ تەييارلاندى. تەتقىقات رەھبىرى: گىياكومو كاۋاللى (Giacomo Cavalli)، CNRS.