ئومۇرتقا يۇلۇن زەخىملىنىش مودېلىدا بۆسۈش خاراكتېرلىك ئىلگىرىلەش قولغا كەلتۈرۈلدى

ئامېرىكا غەربىي شىمال ئۇنىۋېرسىتېتى (Northwestern University) نىڭ ئالىملىرى ئىنسانلارنىڭ ئومۇرتقا يۇلۇن زەخىملىنىشىنى تەتقىق قىلىشتا ھازىرغىچە بولغان ئەڭ ئىلغار «ئەزالارغا ئوخشاش قۇرۇلما» مودېلىنى ياساپ چىقتى. بۇ مودېل ئومۇرتقا ئارغامچىسى زەخىملىنىشنىڭ مۇھىم پاتولوگىيەلىك ئالاھىدىلىكلىرىنى ئېنىق تەقلىد قىلالايدىغان بولۇپ، يېڭى تىپتىكى نېرۋا ئەسلىگە كەلتۈرۈش داۋالاش ئۇسۇللىرىنى سىناق قىلىش ئۈچۈن يۇقىرى ئۈنۈملۈك سۇپا بىلەن تەمىنلەيدۇ.

بۇ تەتقىقاتتا تۇنجى قېتىم تەجرىبىخانىدا غول ھۈجەيرىدىن يېتىلدۈرۈلگەن مىكرو ئومۇرتقا يۇلۇن قۇرۇلمىسى ئىشلىتىلگەن. تەتقىقاتچىلار بۇ مودېل ئارقىلىق ئوخشىمىغان تۈردىكى ئومۇرتقا ئارغامچىسى زەخىملىنىشىنى تەقلىد قىلىپلا قالماي، يەنە زور يوشۇرۇن كۈچكە ئىگە «ئۇسسۇل ئوينايدىغان مولېكۇلالار» (Dancing Molecules) داۋالاش ئىستراتېگىيەسىنىڭ ئۈنۈمىنى دەلىللىدى.

مەزكۇر تەتقىقات نەتىجىسى  «تەبىئەت · بىئوئېلېكترون قۇرۇلۇشى» (Nature Biomedical Engineering) ژۇرنىلىنىڭ ئەڭ يېڭى سانىدا رەسمىي ئېلان قىلىندى. بۇ نەتىجە يۇلۇن نېرۋا سىستېمىسى زەخىملىنىشنى داۋالاش ساھەسىدىكى مۇھىم بىر بۇرۇلۇش نۇقتىسى ھېسابلىنىدۇ.

ئومۇرتقا يۇلۇن مودېلىنىڭ پاتولوگىيەلىك تەقلىد قىلىش ئىقتىدارى

بۇ يېڭى مودېل زەخىملىنىشتىن كېيىن ئادەم بەدىنىدە كۆرۈلىدىغان تىپىك ئۆزگىرىشلەرنى تولۇق ئەكس ئەتتۈرەلەيدۇ. بولۇپمۇ نېرۋا ئەسلىگە كېلىشنىڭ ئاساسلىق توسالغۇسى دەپ قارىلىدىغان گلىئال جاراھەت (Glial scar) شەكىللىنىش جەريانىنى بۇ مودېلدا ئېنىق كۆزەتكىلى بولىدۇ. بۇ مودېل تۆۋەندىكىدەك مۇھىم ئالاھىدىلىكلەرگە ئىگە:

• ھۈجەيرە ئۆلۈش جەريانىنى ئېنىق كۆرسىتىپ بېرىدۇ.
• زەخىملىنىشتىن كېيىنكى ياللۇغلىنىش رېئاكسىيەسىنى تەقلىد قىلىدۇ.
• گلىئال جاراھەت توقۇلمىلىرىنىڭ فىزىكىلىق ۋە خىمىيەلىك توسالغۇ شەكىللەندۈرۈشىنى نامايان قىلىدۇ.
• فىزىكىلىق كېسىش ۋە بېسىم ئارقىلىق ئوخشىمىغان زەخىملىنىش تىپلىرىنى تەتقىق قىلغىلى بولىدۇ.

«ئۇسسۇل ئوينايدىغان مولېكۇلالار» نىڭ داۋالاش سىرى

تەتقىقات گۇرۇپپىسى «ئۇسسۇل ئوينايدىغان مولېكۇلالار» دەپ ئاتىلىدىغان دەرىجىدىن تاشقىرى مولېكۇلالىق داۋالاش سۇپىسىنى سىناق قىلدى. بۇ تېخنىكىنىڭ ئاساسلىق پرىنسىپى مولېكۇلالارنىڭ تېز سۈرئەتلىك ھەرىكىتى ئارقىلىق ھۈجەيرە قوبۇل قىلغۇچىلىرى بىلەن بولغان ئۆزئارا تەسىرىنى كۈچەيتىشتىن ئىبارەت. بۇ مولېكۇلالار سۇيۇقلۇق سۈپىتىدە ئوكۇل قىلىنغاندىن كېيىن، بەدەن ئىچىدە نانو تالالىق تور قۇرۇلمىسىغا ئايلىنىپ، ئومۇرتقا ئارغامچىسىنىڭ ھۈجەيرە سىرتىدىكى ماترىسسا قۇرۇلمىسىغا تەقلىد قىلىدۇ.

تەجرىبە نەتىجىسىدە كۆرۈلۈشىچە، تېز ھەرىكەتلىنىدىغان مولېكۇلالار بىلەن بىر تەرەپ قىلىنغان ئومۇرتقا يۇلۇن ئەزالىرىدا نېرۋا ئوقىنىڭ ئۆسۈشى كۆرۈنەرلىك ئاشقان. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، جاراھەت توقۇلمىلىرىنىڭ شەكىللىنىشى زور دەرىجىدە ئازايغان. بۇ سېلىشتۇرما تەجرىبىدە، ھەرىكەتچانلىقى تۆۋەن بولغان ئادەتتىكى مولېكۇلالارنىڭ بۇنداق ئەسلىگە كەلتۈرۈش ئۈنۈمىنى كۆرسىتەلمەيدىغانلىقى ئىسپاتلاندى.

بۇ خىل داۋالاش ئۇسۇلى ئىلگىرىكى ھايۋانات تەجرىبىلىرىدە پالەچ بولۇپ قالغان چاشقانلارنىڭ قايتا مېڭىشىغا تۈرتكە بولغان ئىدى. ئەمدىلىكتە ئىنسانلارنىڭ ھۈجەيرە مودېلىدا مۇشۇنداق ئۈنۈمگە ئېرىشىشى، بۇ تېخنىكىنىڭ كلىنىكىلىق قوللىنىشقا ئىنتايىن يېقىنلاشقانلىقىدىن دېرەك بېرىدۇ. نۆۋەتتە بۇ داۋالاش ئۇسۇلى ئامېرىكا يېمەكلىك ۋە دورا نازارەت قىلىپ باشقۇرۇش ئىدارىسى (FDA) نىڭ گۇۋاھنامىسىگە ئېرىشكەن بولۇپ، كەلگۈسىدە نېرۋا سىستېمىسى زەخىملەنگەن بىمارلارغا پۈتۈنلەي يېڭىچە ئۈمىد بېغىشلىشى مۆلچەرلەنمەكتە.

ئومۇرتقا يۇلۇن زەخىملىنىشىنى داۋالاشتىكى بۇ يېڭى بۆسۈش سۈنئىي ئەزا تېخنىكىسى بىلەن بىئولوگىيەلىك نانو تېخنىكىسىنىڭ مۇكەممەل بىرىكىشى بولۇپ، ئۇ تېخىمۇ كۆپ مۇرەككەپ كېسەللىكلەرنى داۋالاشقا يول ئاچىدۇ.