ياشلاردا چاچ ئاقىرىش ھازىرقى دەۋردە كۆپ كۆرۈلىدىغان تېببىي ۋە گۈزەللىك مەسىلىلىرىنىڭ بىرىگە ئايلاندى. ئادەتتە قېرىلىقنىڭ بەلگىسى دەپ قارالغان چاچ ئاقىرىشنىڭ 20 ياكى 30 ياشلاردىلا پەيدا بولۇشى كىشىلەردە روھىي بېسىم ۋە ئەندىشە پەيدا قىلىدۇ. چاچنىڭ رەڭگىنى بەلگىلەيدىغان مېلانىن پىگمېنتىنىڭ ئىشلەپچىقىرىلىشى توسالغۇغا ئۇچرىغاندا ياكى بۇ پىگمېنتلارنى ئىشلەپچىقىرىدىغان ھۈجەيرىلەر زىيانغا ئۇچرىغاندا، چاچ ئۆز رەڭگىنى يوقىتىپ ئاقىرىشقا باشلايدۇ. بۇ جەريان ئوخشىمىغان ئىچكى ۋە تاشقى ئامىللارنىڭ بىرىكمە تەسىرىدىن كېلىپ چىقىدۇ.
چاچنىڭ بالدۇر ئاقىرىشىدىكى ئاساسلىق ئامىللار
ياشلاردا چاچ ئاقىرىشنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدىغان بىرىنچى دەرىجىلىك سەۋەب ئېرسىيەت ئامىللىرى ھېسابلىنىدۇ. ئەگەر ئاتا-ئانىسىنىڭ چېچى ياش ۋاقتىدىلا ئاقارغان بولسا، پەرزەنتلەردىمۇ بۇ ئەھۋالنىڭ كۆرۈلۈش ئېھتىماللىقى ئىنتايىن يۇقىرى بولىدۇ. بۇنداق ئەھۋالدا گېنلار چاچ خالتىسىدىكى پىگمېنت ھۈجەيرىلىرىنىڭ ئۆمرىنى بەلگىلەيدۇ. ئەمما ئېرسىيەتتىن باشقا يەنە نۇرغۇنلىغان تۇرمۇش ئادەتلىرى ۋە ساغلاملىق مەسىلىلىرىمۇ بۇنىڭغا سەۋەبچى بولىدۇ.
تۆۋەندىكى ئامىللار چاچنىڭ بالدۇر ئاقىرىشىنى تېزلىتىدۇ:
- قالقانسىمان بەز كېسەللىكلىرى.
- قان ئازلىق، بولۇپمۇ تۆمۈر كەمچىل بولۇش.
- ئوزۇقلۇق يېتىشمەسلىك ۋە تەرتىپسىز غىزالىنىش.
- خىمىيىلىك تەركىبى كۈچلۈك چاچ بوياقلىرى ۋە سوپۇنلارنى كۆپ ئىشلىتىش.
- تاماكا چېكىش ۋە ھاۋا بۇلغىنىشىنىڭ تەسىرى.
يېڭى تىببىي تەتقىقاتلار نېمە دەيدۇ؟
يېقىنقى يىللاردىكى تىببىي تەتقىقاتلار چاچ ئاقىرىشنىڭ پەقەت قېرىش جەريانىلا ئەمەس، بەلكى بەدەندىكى چوڭقۇر بىئولوگىيىلىك ئۆزگىرىشلەرنىڭ نەتىجىسى ئىكەنلىكىنى كۆرسەتمەكتە. خارۋارد ئۇنىۋېرسىتېتى (Harvard University) تەتقىقاتچىلىرى 2020-يىلى ئېلان قىلغان بىر تۈرلۈك تەتقىقاتتا، بېسىمنىڭ نېرۋا سىستېمىسى ئارقىلىق چاچ پىگمېنتىنى ئىشلەپچىقىرىدىغان غول ھۈجەيرىلەرگە بىۋاسىتە زىيان يەتكۈزىدىغانلىقىنى ئىسپاتلىدى. شۇنداقلا، خەلقئارالىق تېرىشۇناسلىق ژۇرنىلى (International Journal of Dermatology) 2023-يىلى ئېلان قىلغان ماقالىدە، چاچ ئاقىرىشنىڭ ئوكسىدلىنىش بېسىمى بىلەن زىچ مۇناسىۋەتلىك ئىكەنلىكى ۋە ئوكسىدلىنىشقا قارشى ماددىلارنىڭ بۇ جەرياننى ئاستىلىتىش مۇمكىنچىلىكى كۆرسىتىلدى. بۇ تەتقىقاتلار بىزگە روھىي ساغلاملىقنىڭ چاچ ساغلاملىقى بىلەن قانچىلىك زىچ باغلىنىشلىق ئىكەنلىكىنى يەنە بىر قېتىم ئەسكەرتىپ بەردى.
روھىي بېسىم ۋە چاچ ئاقىرىش مۇناسىۋىتى
ئۇزۇن مەزگىللىك روھىي بېسىم بەدەندە كورتىزول دەرىجىسىنى ئۆستۈرۈۋەتمەستىن، بەلكى چاچ خالتىلىرىدىكى مېلانوسىت غول ھۈجەيرىلىرىنىڭ بالدۇر تۈگىشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ. كىشى جىددىيلەشكەندە ياكى ئۇيقۇسىزلىق ئازابىنى تارتقاندا، نېرۋا سىستېمىسىدىن ئاجرىلىپ چىققان نورادرېنالىن ماددىسى پىگمېنت ئىشلەپچىقىرىدىغان ھۈجەيرىلەرنى سۈرئەت بىلەن خورىتىۋېتىدۇ. بۇ ئەھۋال ئاستىدا ئاقارغان چاچلارنى ئەسلىگە كەلتۈرۈش قىيىن، ئەمما بېسىمنى كونترول قىلىش ئارقىلىق قالغان چاچلارنىڭ ئاقىرىپ كېتىشىنىڭ ئالدىنى ئالغىلى بولىدۇ.
ۋىتامىن ۋە مىنېرال ماددىلارنىڭ رولى
بەدەندىكى بەزى مۇھىم ۋىتامىنلارنىڭ كەمچىل بولۇشى چاچنىڭ بالدۇر ئاقىرىشىدىكى يوشۇرۇن سەۋەبتۇر. بولۇپمۇ ۋىتامىن B12 كەمچىل بولغاندا، قىزىل قان ھۈجەيرىلىرىنىڭ سانى ئازىيىپ، چاچ خالتىلىرىغا كېتىدىغان ئوكسىگېن مىقدارى تۆۋەنلەپ كېتىدۇ. بۇ چاچنىڭ ئوزۇقلىنىشىنى ئاجىزلاشتۇرۇپ، ئۇنىڭ پىگمېنت يوقىتىشىنى تېزلىتىدۇ. بۇنىڭدىن باشقا، مىس (Copper)، سىنك (Zinc) ۋە ۋىتامىن D3 كەمچىللىكىمۇ چاچ ساغلاملىقىغا بىۋاسىتە تەسىر كۆرسىتىدۇ.
ئالدىنى ئېلىش ۋە داۋالاش ئۇسۇللىرى
چاچ ئاقىرىشنىڭ ئالدىنى ئېلىش ئۈچۈن تۇرمۇش ئادىتىنى ئۆزگەرتىش ۋە بەدەننى ئىچكى جەھەتتىن تەڭشەش كېرەك. تاشقى جەھەتتىن ئىشلىتىلىدىغان مەلھەملەرگە قارىغاندا، ئىچكى ئوزۇقلۇق تېخىمۇ مۇھىم. ياشلار ئۆز تۇرمۇشىدا تۆۋەندىكى نۇقتىلارغا دىققەت قىلىشى كېرەك:
- ئوكسىدلىنىشقا قارشى تۇرغۇچى ماددىلارغا باي كۆكتات ۋە مېۋىلەرنى كۆپ ئىستېمال قىلىش.
- دېڭىز مەھسۇلاتلىرى، تۇخۇم ۋە سۈت مەھسۇلاتلىرى ئارقىلىق B12 ۋىتامىنىنى تولۇقلاش.
- دائىملىق چېنىقىش ئارقىلىق قان ئايلىنىشنى ياخشىلاش.
- تارغاق بىلەن باش تېرىسىنى ئۇۋۇلاپ، چاچ خالتىلىرىنىڭ قان بىلەن تەمىنلىنىشىنى ئاشۇرۇش.
- خىمىيىلىك تەركىبى يۇقىرى چاچ پۈركۈش سۇيۇقلۇقلىرىدىن يىراق تۇرۇش.
ياشلاردا چاچ ئاقىرىش كۆپىنچە ئەھۋالدا بەدەننىڭ بېسىمغا ياكى ئوزۇقلۇق يېتىشمەسلىككە بەرگەن سىگنالىدۇر. تەڭپۇڭ غىزالىنىش، كۇپايە ئۇيقۇ ۋە روھىي جەھەتتىكى ئاراملىق چاچنىڭ رەڭگىنى بەلگىلەيدىغان مېلانىن ماددىسىنىڭ ساقلىنىشىغا ياردەم بېرىدۇ. ئەگەر چاچ تۇيۇقسىز ۋە تېز سۈرئەتتە ئاقىرىشقا باشلىسا، دوختۇرغا كۆرۈنۈپ قاندىكى ۋىتامىنلارنى تەكشۈرتۈش تەۋسىيە قىلىنىدۇ.
