راك ھۈجەيرىلىرى ۋە ساغلام ھۈجەيرىلەرنى ئايرىيدىغان يېڭى تەسۋىر ئۇسۇلى مەيدانغا كەلمەكتە

راك كېسىلىنى بالدۇر بايقاش ۋە توغرا دىياگنوز قويۇش، راك كېسىلىنى داۋالاش ئۈنۈمىنى ئاشۇرۇشنىڭ ئەڭ مۇھىم ئاچقۇچىدۇر. يېقىندا ئامېرىكا مىچىگان شىتاتلىق ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ تەتقىقاتچىلىرى تەرىپىدىن تەتقىق قىلىپ چىقىلغان يېڭى تىپتىكى رامان (Raman) تەسۋىر ھاسىل قىلىش سىستېمىسى، راك ھۈجەيرىلىرىنى ساغلام ھۈجەيرىلەردىن يۇقىرى سەزگۈرلۈك بىلەن پەرقلەندۈرۈش جەھەتتە زور بۆسۈش ھاسىل قىلدى. بۇ سىستېما كەلگۈسىدە راكنى بالدۇر سىناش ۋە دىياگنوز قويۇش مۇساپىسىنى تېزلىتىشتە مۇھىم رول ئوينايدۇ.

بۇ سىستېمىنىڭ ئەڭ چوڭ ئالاھىدىلىكى شۇكى، ئۇ ئىششىق ياكى ئۆسمىگە چاپلىشىۋالغان نانو زەررىچىلىرىدىن تارقىلىدىغان ئىنتايىن ئاجىز سىگناللارنى تۇتالايدۇ. يۈزە كۈچەيتىلگەن رامان چېچىلىشى (SERS) دەپ ئاتىلىدىغان نانو زەررىچىلىرى مەخسۇس راك ھۈجەيرىسىنىڭ بەلگىلىرىگە باغلىنىش خۇسۇسىيىتىگە ئىگە. يېڭى تەسۋىر ھاسىل قىلىش سىستېمىسى بۇ زەررىچىلەرنىڭ رامان سىگنالىنى ئوقۇش ئارقىلىق، بەدەندىكى ئۆسمە بولۇشى مۇمكىن بولغان رايونلارنى ئاپتوماتىك بەلگىلەپ بېرىدۇ.

بۇ تېخنىكىلىق تەتقىقات نەتىجىسى ئامېرىكا مىچىگان شىتاتلىق ئۇنىۋېرسىتېتى (Michigan State University) تەتقىقاتچىلىرى تەرىپىدىن قولغا كەلتۈرۈلگەن بولۇپ، رەسمىي ماقالە 2025-يىلى دىكابىر خەلقئارادىكى ئوپتىكا ساھەسىدىكى ئەڭ نوپۇزلۇق ئىلمىي ژۇرناللارنىڭ بىرى بولغان «Optica» ژۇرنىلىدا ئېلان قىلىنغان.

بۇ يېڭى سىستېما نۆۋەتتە بازاردا بار بولغان باشقا تەسۋىر ھاسىل قىلىش سىستېمىلىرىغا قارىغاندا تېخىمۇ يۇقىرى سەزگۈرلۈككە ئىگە ئىكەن. تەجرىبە نەتىجىلىرىگە قارىغاندا، ئۇ باشقا سىستېمىلار تۇتالمىغان، كۈچلۈكلۈك دەرىجىسى پەقەت تۆتتىن بىر (1/4) نىسبەتتە بولغان ئىنتايىن ئاجىز سىگناللارنىمۇ ئېنىق پەرقلەندۈرەلەيدۇ. بۇ بۆسۈش ئاساسلىقى دولقۇن ئۇزۇنلۇقىنى تەڭشىگىلى بولىدىغان لازېر نۇرى بىلەن دەرىجىدىن تاشقىرى سەزگۈر بولغان «ئادەتتىن تاشقىرى ئۆتكۈزگۈچ نانو سىملىق تاق فوتون تەكشۈرگۈچ» (SNSPD) نىڭ بىرلىشىشىدىن بارلىققا كەلگەن. مەزكۇر تېخنىكا ئارقىلىق كىچىك تىپتىكى ئۆسمە ھۈجەيرىلىرىنىمۇ دەسلەپكى باسقۇچتا پەرقلەندۈرۈش ئىمكانىيىتى تۇغۇلغان بولۇپ، بۇ دىياگنوز قويۇشنىڭ كېچىكىپ قېلىشىنى ئۈنۈملۈك ئازايتىدۇ.

راكقا دىياگنوز قويۇشتىكى رولى

گەرچە بۇ سىستېما ھازىرچە ئەنئەنىۋى پاتولوگىيەلىك تەكشۈرۈش ئۇسۇللىرىنىڭ ئورنىنى تامامەن باسالمىسىمۇ، ئەمما ئۇ كۈچلۈك بىر تېز سىناش قورالى سۈپىتىدە ئىشلىتىلىشكە بولىدۇ. ئۇ داۋالاش خادىملىرىنىڭ دىياگنوز قويۇش سۈرئىتىنى ئاشۇرۇپ، ئوپېراتسىيە ياكى داۋالاش جەريانىدا قايسى قىسىملارنىڭ راك ھۈجەيرىسى ئىكەنلىكىنى تېزلىكتە ئېنىقلىشىغا ياردەم بېرىدۇ.

بۇ يېڭى سىستېمىنىڭ ئاساسلىق ئارتۇقچىلىقلىرى تۆۋەندىكىچە:

• يۇقىرى سەزگۈرلۈك: ئىنتايىن ئاجىز سىگناللارنىمۇ ئېنىق تۇتالايدۇ.
• تېز سۈرئەت: راك ھۈجەيرىلىرىنى ساغلام ھۈجەيرىلەردىن سېكۇنت ئىچىدە پەرقلەندۈرىدۇ.
• كۆپ خىللىق: نىشانلىق نانو زەررىچىلىرىنى ئۆزگەرتىش ئارقىلىق، ئوخشىمىغان تىپتىكى راكلارغا دىياگنوز قويغىلى بولىدۇ.
• بىخەتەرلىك: نانو زەررىچىلىرى ئادەم بەدىنىگە زىيانسىز بولغان گىيالۇرون كىسلاتاسى بىلەن قاپلانغان.

تەتقىقات گۇرۇپپىسى سىستېمىنى تەجرىبىخانىدا يېتىشتۈرۈلگەن سۈت بېزى راكى ھۈجەيرىلىرى، چاشقاننىڭ ئۆسمە توقۇلمىلىرى ۋە ساغلام ئەۋرىشكىلەر ئۈستىدە سىناق قىلدى. سىناق نەتىجىسىدە ئۆسمە ئەۋرىشكىلىرىدىن ئىنتايىن كۈچلۈك سىگناللار ئېلىنغان بولسا، ساغلام توقۇلمىلاردىن پەقەت ئاجىز ئارقا كۆرۈنۈش سىگنالىلا بايقالغان. بۇ سىستېمىنىڭ توغرىلىق دەرىجىسىنىڭ يۇقىرىلىقىنى ئىسپاتلاپ بەردى.

مەزكۇر سىستېمىنىڭ كلىنىكىلىق قوللىنىشتىكى ئەڭ چوڭ ئەۋزەللىكى ئوپېراتسىيە جەريانىدا «نەق مەيدان»دا يېتەكچىلىك قىلىش ئىقتىدارىدۇر. ئادەتتە، ئوپېراتسىيە قىلغۇچى دوختۇرلار ئۆسمىنىڭ ئېنىق چېگراسىنى پەرقلەندۈرۈشتە زور قىيىنچىلىققا دۇچ كېلىدۇ، بۇ بەزىدە ساغلام توقۇلمىلارنىڭ زىيادە كېسىلىپ كېتىشىنى ياكى راك ھۈجەيرىلىرىنىڭ قېلىپ قېلىپ، كېسەلنىڭ قايتا قوزغىلىشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ. بۇ يېڭى تەسۋىر ھاسىل قىلىش سىستېمىسى دوختۇرلارنى يۇقىرى ئېنىقلىقتىكى رەقەملىك خەرىتە بىلەن تەمىنلەپ، راك ھۈجەيرىسى بىلەن ساغلام توقۇلمىنىڭ چېگراسىنى سېكۇنت ئىچىدە كۆرسىتىپ بېرەلەيدىغان بولغاچقا، ئوپېراتسىيەنىڭ ئەڭ كىچىك زەخمەت بىلەن ئەڭ يۇقىرى ئۈنۈمگە ئېرىشىشىگە كاپالەتلىك قىلىدۇ.

بۇ تېخنىكا پەقەت بىرلا خىل راك تۈرى بىلەن چەكلىنىپ قالماستىن، بەلكى «ئېنىق داۋالاش» (Precision Medicine) دەۋرى ئۈچۈن يېڭى بىر يول ئېچىشى مۇمكىن. تەتقىقاتچىلار نانو زەررىچىلىرىگە ئورنىتىلغان نىشانلىق مولېكۇلىلارنى ئالماشتۇرۇش ئارقىلىق، بۇ سىستېمىنى ئۆپكە راكى، جىگەر راكى ياكى ئاشقازان راكى قاتارلىق ئوخشىمىغان تۈردىكى كېسەللىكلەرنى پەرقلەندۈرۈشكە ئاسانلا ماسلاشتۇرالايدۇ. بۇ خىل كۆپ ئىقتىدارلىق، يۇقىرى سەزگۈرلۈكتىكى ۋە تەننەرخى نىسبەتەن تۆۋەن بولغان دىياگنوز قورالىنىڭ كەلگۈسىدە داۋالاش ساھەسىدە ئومۇملىشىشى، راك كېسىلىنى ئاستا خاراكتېرلىك باشقۇرغىلى بولىدىغان كېسەللىككە ئايلاندۇرۇشتا مۇھىم بىر قەدەم بولۇپ ھېسابلىنىدۇ.

مىچىگان شىتاتلىق ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ بۇ يېڭى بايقايدىغان تەسۋىر ھاسىل قىلىش سىستېمىسى راكقا دىياگنوز قويۇش ساھەسىدە زور ئىنقىلاب ئېلىپ كېلىشى مۇمكىن. كەلگۈسىدە تېخىمۇ كۆپ كلىنىكىلىق سىناقلارنىڭ ئېلىپ بېرىلىشى بىلەن، بۇ تېخنىكا راكنى بالدۇر بايقاش ۋە يوقىتىشتا پۈتۈن دۇنيا مىقياسىدا قوللىنىلىشى كۈتۈلمەكتە.

ماقالە مەنبەسى : High-sensitivity SNSPD-enabled swept source Raman spectroscopy for cancer detection with SERS nanoparticles