ئاڭلاش ئىقتىدارى ئىنسانلارنىڭ تاشقى دۇنيانى ھېس قىلىشى، ئۆز-ئارا ئالاقە قىلىشى ۋە تۇرمۇش سۈپىتىنى ساقلىشىدىكى ئەڭ مۇھىم سېزىم ئەزالىرىنىڭ بىرىدۇر. بىراق، نۇرغۇن كىشىلەر كۈندىلىك تۇرمۇشتىكى بىر قىسىم ئادەتلىرىنىڭ ئۆزلىرىنىڭ ئاڭلاش سىستېمىسىغا ئاستا-ئاستا زىيان يەتكۈزۈۋاتقانلىقىنى تۇيمىسا كېرەك. يېقىنقى يىللاردىن بۇيانقى تېببىي تەتقىقاتلار ئاڭلاش ئىقتىدارىنىڭ تۆۋەنلىشى پەقەت ياشنىڭ چوڭىيىشى بىلەنلا مۇناسىۋەتلىك بولماستىن، بەلكى بىز سەل قارايدىغان مۇھىت ۋە ئادەتلەر بىلەنمۇ زىچ مۇناسىۋەتلىك ئىكەنلىكىنى ئىسپاتلىدى.
ئاپتوموبىل ھەيدەش ئادىتى ۋە شامال شاۋقۇنىنىڭ زىيىنى
نۇرغۇن شوپۇرلار يازنىڭ ئىسسىق كۈنلىرىدە ياكى ساپ ھاۋادىن بەھرىمەن بولۇش ئۈچۈن، ئاپتوموبىلنى تېز ھەيدەۋاتقاندا دېرىزىنى چۈشۈرۈۋېلىشنى ياخشى كۆرىدۇ. بىراق، يېقىنقى تەتقىقاتلاردا كۆرسىتىلىشىچە، ئاپتوموبىل تېز سۈرئەتتە كېتىۋاتقاندا دېرىزىدىن كىرىدىغان كۈچلۈك شامال ئېقىمى بىر خىل يۇقىرى چاستوتىلىق شاۋقۇن پەيدا قىلىپ، قۇلاق پەردىسى ۋە ئىچكى قۇلاقتىكى نازۇك تۈكلۈك ھۈجەيرىلەرگە جىددىي بېسىم ئېلىپ كېلىدۇ. بولۇپمۇ سۈرئەت سائىتىگە 80 كىلومېتىردىن ئاشقاندا، بۇ خىل شاۋقۇننىڭ دەرىجىسى قۇلاقنىڭ بەرداشلىق بېرىش چەكلىمىسىدىن ئېشىپ كېتىپ، ۋاقىتلىق ياكى مەڭگۈلۈك ئاڭلاش توسالغۇسىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ. شۇڭا، تېز سۈرئەتلىك تاشيوللاردا كېتىۋاتقاندا دېرىزىنى يېپىق تۇتۇش ياكى ھاۋا تەڭشىگۈچ ئىشلىتىش قۇلاقنى قوغداشنىڭ ئەڭ ئاددىي ئۇسۇلىدۇر.
تاماكا چېكىش ۋە ئاڭلاش ئىقتىدارى ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەت
تاماكىنىڭ ئۆپكە ۋە يۈرەككە زىيانلىق ئىكەنلىكى ھەممىگە ئايان، ئەمما ئۇنىڭ قۇلاققا بولغان تەسىرى كۆپىنچە كىشىلەر تەرىپىدىن سەل قارىلىپ كېلىۋاتقان نۇقتىدۇر. تاماكا تەركىبىدىكى نىكوتىن ۋە كاربون ئوكسىد قاندىكى ئوكسىگېن مىقدارىنى تۆۋەنلىتىپ، قان تومۇرلارنى تارايتىدۇ. ئىچكى قۇلاقتىكى ئاڭلاش نېرۋىلىرى ئىنتايىن نازۇك قان تومۇرلار ئارقىلىق ئوزۇقلۇق ۋە ئوكسىگېنغا ئېرىشىدۇ؛ نىكوتىننىڭ تەسىرىدە قان ئايلىنىش توسالغۇغا ئۇچرىغاندا، بۇ نېرۋا ھۈجەيرىلىرى زەخىملىنىپ ئۆلۈشكە باشلايدۇ. تەتقىقاتلاردا ئىسپاتلىنىشىچە، تاماكا چېكۈچىلەرنىڭ ئاڭلاش ئىقتىدارى چېكمەيدىغانلارغا قارىغاندا %15 تىن %70 كىچە بالدۇر ئاجىزلىشىپ كېتىدىكەن.
نائۇشنىك ئىشلىتىشتىكى خەتەرلىك چەكلىمە
بۈگۈنكى كۈندە نائۇشنىك (Headphones) تۇرمۇشىمىزنىڭ ئايرىلماس بىر قىسمىغا ئايلاندى. مەيلى مېترودا بولسۇن ياكى كوچىدا، نۇرغۇن ياشلار يۇقىرى ئاۋازدا مۇزىكا ئاڭلاشنى ئادەتكە ئايلاندۇرۇۋالدى. بىراق، قۇلاقنىڭ ئىچىگە بىۋاسىتە كىرىدىغان يۇقىرى ئاۋاز دولقۇنى قۇلاقنىڭ ئاڭلاش سىستېمىسىنى چارچىتىپ قويىدۇ. مىكروسكوپ ئاستىدا كۆزەتكەندە، يۇقىرى ئاۋاز تەسىرىگە ئۇزۇن مۇددەت ئۇچرىغان قۇلاق ئىچىدىكى موي ھۈجەيرىلەرنىڭ خۇددى بوراندىن كېيىنكى بۇغدايلىقتەك يېتىپ قالغانلىقىنى كۆرگىلى بولىدۇ. بۇ ھۈجەيرىلەر بىر قېتىم زەخىملەنسە قايتا ئەسلىگە كەلمەيدۇ، نەتىجىدە كىشى ئاستا ئاۋازلارنى ئاڭلىيالمايدىغان، دائىم قۇلىقى غوڭۇلدايدىغان بولۇپ قالىدۇ.
مېترو ۋە شەھەر شاۋقۇنىنىڭ بېسىمى
شەھەرلەردىكى مېترو سىستېمىسى قولايلىق بولسىمۇ، لېكىن مېترونىڭ رېلىس بىلەن سۈركىلىشىدىن چىققان غىچىرلىغان ئاۋاز ۋە سۈرئەتتىن ھاسىل بولغان شاۋقۇن بەزىدە 90 دىن 110 دېتسىبېلغىچە يېتىدۇ. بۇ دەرىجىدىكى شاۋقۇن ئاستىدا ئۇزۇن مۇددەت تۇرۇش، ئاڭلاش سىستېمىسىنى ئېغىر زەربىگە ئۇچرىتىدۇ. نۇرغۇن يولۇچىلار مېترو شاۋقۇنىنى توسۇش ئۈچۈن نائۇشنىكنىڭ ئاۋازىنى تېخىمۇ يۇقىرى كۆتۈرۈۋالىدۇ، بۇ ئەمەلىيەتتە قۇلاققا «قوش زەربە» بەرگەنلىك بولۇپ، گاسلىققا ئېلىپ بارىدىغان ئەڭ تېز يول ھېسابلىنىدۇ.
ئەڭ يېڭى تەتقىقات نەتىجىلىرى ۋە ئىلمىي بايقاشلار
قۇلاق ساغلاملىقى ساھەسىدىكى ئەڭ يېڭى ئىزدىنىشلەر بىزگە تېخىمۇ جىددىي سىگناللارنى بەرمەكتە. 2023-يىلى «BMJ Global Health» ژۇرنىلىدا ئېلان قىلىنغان بىر تۈرۈلۈك تەتقىقات دوكلاتىدا كۆرسىتىلىشىچە، دۇنيا مىقياسىدا بىر مىلياردتىن ئارتۇق ياش نائۇشنىكتا يۇقىرى ئاۋازدا مۇزىكا ئاڭلاش ۋە كۆڭۈل ئېچىش سورۇنلىرىدىكى شاۋقۇن سەۋەبىدىن ئاڭلاش ئىقتىدارىدىن ئايرىلىش خەۋپىگە دۇچ كەلمەكتە. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، 2024-يىلى «Nature Communications» ژۇرنىلىدا ئېلان قىلىنغان ئەڭ يېڭى تەتقىقاتتا، تاماكا چىكىشنىڭ گېن سەۋىيەسىدە قۇلاق ئىچىدىكى نېرۋا ھۈجەيرىلىرىنىڭ قېرىشىنى تېزلىتىدىغانلىقى ۋە مېتابولىزىم ئەخلەتلىرىنىڭ قۇلاقتا يىغىلىپ قېلىشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدىغانلىقى ئىسپاتلاندى. بۇ بايقاشلار بىزنى كۈندىلىك تۇرمۇش ئادەتلىرىمىزگە قايتا بىر قېتىم ئەستايىدىللىق بىلەن قاراشقا دەۋەت قىلىدۇ.
ئاڭلاش ئىقتىدارىنى قوغداش ئۈچۈن تەۋسىيەلەر
قۇلاق ساغلاملىقىنى ساقلاش ئۈچۈن تۆۋەندىكى بىر قانچە نۇقتىغا ئالاھىدە دىققەت قىلىش كېرەك:
- ئاپتوموبىلنى تېز ھەيدىگەندە دېرىزىنى يېپىق تۇتۇش،
- نائۇشنىك ئىشلەتكەندە «60/60 قائىدىسى»گە ئەمەل قىلىش (يەنى ئاۋازنى %60 تىن ئاشۇرماسلىق، بىر قېتىمدا 60 مىنۇتتىن ئارتۇق ئاڭلىماسلىق)،
- شاۋقۇنلۇق مۇھىتتا قۇلاق توسۇق ئىشلىتىش،
- تاماكا چېكىشتىن پۈتۈنلەي ۋاز كېچىش
- قەرەللىك ھالدا ئاڭلاش ئىقتىدارىنى تەكشۈرتۈپ تۇرۇش لازىم.
ئاڭلاش ئىقتىدارى بىر قېتىم زەخىملەنسە ئۇنى ئەسلىگە كەلتۈرۈش ئىنتايىن قىيىن. بۈگۈنكى كۈندە بىز سەل قارىغان كىچىك ئادەتلەر ئەتە بىزنى جىمجىت بىر دۇنياغا مەھكۇم قىلىپ قويۇشى مۇمكىن. شۇڭا، ساغلاملىقنى تاماكا، يۇقىرى سۈرئەتلىك شامال شاۋقۇنى ۋە چەكتىن ئاشقان نائۇشنىك ئاۋازىدىن قوغداش ھەر بىر كىشىنىڭ ئۆزىگە بولغان مەسئۇلىيىتىدۇر.
