تۇز ئادەم بەدىنىنىڭ نورمال فىزىئولوگىيەلىك فۇنكسىيەسىنى ساقلاشتا كەم بولسا بولمايدىغان ماددا بولسىمۇ، ئەمما ئۇنىڭ ھەددىدىن زىيادە كۆپ بولۇشى ساغلاملىقنىڭ، بولۇپمۇ قان تومۇر سىستېمىسىنىڭ دۈشمىنىگە ئايلىنىدۇ. نۇرغۇن كىشىلەر تۇزنى پەقەت تەم تەڭشىگۈچ دەپلا قارايدۇ، ئەمما ئۇنىڭ تەركىبىدىكى ناترىي Na ئىئونىنىڭ بەدەن سۇيۇقلۇقى تەڭپۇڭلۇقى ۋە قان تومۇر بېسىمىغا كۆرسىتىدىغان تەسىرى ئىنتايىن مۇرەككەپ. تۇزنى كۆپ ئىستېمال قىلىش قان تومۇرلارنىڭ ساغلاملىقىغا بىۋاسىتە تەسىر كۆرسىتىپ، ئۇزۇن مەزگىللىك زەخىملىنىشنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ.
تۇز ۋە قان بېسىمىنىڭ مۇناسىۋىتى
تۇزنى كۆپ يېگەندە، قاندىكى ناترىي قويۇقلۇقى ئۆرلەپ كېتىدۇ. بۇ ئەھۋالنى تەڭشەش ئۈچۈن بەدەن توقۇلمىلاردىكى سۇنى قان تومۇرنىڭ ئىچىگە تارتىدۇ، نەتىجىدە قان سۇيۇقلۇقىنىڭ ئومۇمىي مىقدارى ئاشىدۇ. قان مىقدارىنىڭ كۆپىيىشى قان تومۇر تېمىغا بولغان بېسىمنى ئاشۇرۇپ، يۇقىرى قان بېسىمى كېسىلىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ. تۇزنىڭ قان تومۇرغا كۆرسىتىدىغان دەسلەپكى تەسىرلىرى تۆۋەندىكىچە:
- قان تومۇر ئىچىدىكى سۇيۇقلۇق بېسىمىنىڭ سىستېمىلىق ئۆتۈشى.
- يۈرەكنىڭ قاش كۆتۈرۈش كۈچىنىڭ ئېشىپ، قاننى پۈتكۈل بەدەنگە يەتكۈزۈشتە قىينىلىشى.
- قان تومۇرلارنىڭ قىسقىرىش ۋە كېڭىيىش ئىقتىدارىنىڭ تەڭپۇڭسىزلىشىشى.
قان تومۇر ئىچكى پەردىسىنىڭ سۈپىتى تۆۋەنلەش
تۇز پەقەت بېسىمنىلا ئاشۇرۇپ قالماستىن، بەلكى قان تومۇرنىڭ ئەڭ ئىچكى قەۋىتى بولغان قان تومۇر ئىچكى پەردىسى (endothelium) گە بىۋاسىتە زىيان يەتكۈزىدۇ. بۇ پەردە قان تومۇرلارنىڭ كېڭىيىشىنى كونترول قىلىدىغان ئازوت ئوكسىد (nitric oxide) ماددىسىنى ئىشلەپچىقىرىدۇ. تۇز كۆپ بولغاندا بۇ ماددىنىڭ ئىشلەپچىقىرىلىشى توسالغۇغا ئۇچراپ، قان تومۇرلار ئاسان قېتىشىدۇ ۋە تارىيىدۇ.
2024-يىلى ئامېرىكا يۈرەك كېسەللىكلىرى ئىلمىي جەمئىيىتى ژۇرنىلىدا (Journal of the American College of Cardiology) ئېلان قىلىنغان بىر تەتقىقاتتا كۆرسىتىلىشىچە، تۇزنى ھەددىدىن زىيادە كۆپ يېيىش قان بېسىمى نورمال كىشىلەردىمۇ قان تومۇرلارنىڭ كېڭىيىش ئىقتىدارىنى كۆرۈنەرلىك ئاجىزلاشتۇرۇۋېتىدىكەن. بۇ تەتقىقات يەنە تۇزنىڭ ئۈچەيدىكى مىكرو ئورگانىزملارغا تەسىر كۆرسىتىش ئارقىلىق، ۋاسىتىلىق ھالدا قان تومۇرلاردا ياللۇغلىنىشنى قوزغايدىغانلىقىنى ئىسپاتلىغان.
ئارتېرىيە قېتىشىش ۋە ئۇزۇن مەزگىللىك خەۋپلەر
ئۇزۇن مۇددەت يۇقىرى تۇزلۇق يېمەكلىكلەرنى ئىستېمال قىلىش ئارتېرىيە قان تومۇرلىرىنىڭ ئېلاستىكىلىقىنى يوقىتىپ، ئۇلارنىڭ تېمىنىڭ قېلىنلىشىپ قېتىشىغا سەۋەب بولىدۇ. بۇ جەريان ئاستا خاراكتېرلىك بولۇپ، دەسلەپتە ھېچقانداق ئالامەت كۆرۈلمەسلىكى مۇمكىن، ئەمما ۋاقىتنىڭ ئۆتۈشىگە ئەگىشىپ يۈرەك-مېڭە قان تومۇر كېسەللىكلىرى خەۋپىنى بىر نەچچە ھەسسە ئاشۇرۇۋېتىدۇ. ناترىينىڭ زىيادە كۆپ بولۇشى بۆرەكنىڭ سۈزۈش ئىقتىدارىغىمۇ ئېغىر يۈك ئېلىپ كېلىدۇ، بۇ بولسا قان بېسىمىنىڭ تېخىمۇ ئۆرلىشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدىغان بىر تۇيۇق ھالقىنى شەكىللەندۈرىدۇ.
تۇز ئىستېمالىنى كونترول قىلىش ئۈچۈن تۆۋەندىكى تەۋسىيەلەرگە ئەمەل قىلىش زۆرۈر:
- كۈندىلىك تۇز ئىستېمالىنى 5 گرامدىن (تەخمىنەن بىر چاي قوشۇقى) ئاشۇرماسلىق.
- پىششىقلاپ ئىشلەنگەن يېمەكلىكلەر ۋە كونسېرۋالارنىڭ تەركىبىدىكى يوشۇرۇن تۇزغا دىققەت قىلىش.
- يېمەكلىككە تەم كىرگۈزۈش ئۈچۈن تۇزنىڭ ئورنىغا سامساق، زەنجىۋىل ۋە لىمون سۈيىگە ئوخشاش تەبىئىي ماتېرىياللارنى ئىشلىتىش.
تۇزنى ئازايتىش پەقەت يۇقىرى قان بېسىمى بارلار ئۈچۈنلا ئەمەس، بەلكى پۈتكۈل قان تومۇر سىستېمىسىنى قوغداشنى خالايدىغان ھەر بىر كىشى ئۈچۈن ئىنتايىن مۇھىمدۇر. ساغلام يېمەك-ئىچمەك ئادىتى كەلگۈسىدىكى ئېغىر كېسەللىكلەرنىڭ ئالدىنى ئېلىشتىكى ئەڭ ئۈنۈملۈك قورالدۇر.
