نۇرغۇنلىغان ئاتا-ئانىلار بالىلىرىغا «سەۋزىنى كۆپ يېسەڭ كۆزۈڭ روشەن بولىدۇ، كۆزەينەك تاقىمايسەن» دەپ تەربىيە بېرىدۇ. بۇ كۆز قاراش دۇنيانىڭ ھەرقايسى جايلىرىدا كەڭ تارقالغان بولۇپ، ھەتتا ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشى مەزگىلىدە ئەنگلىيە ھاۋا ئارمىيەسىنىڭ ئۇچقۇچىلىرى كېچىدە نىشاننى ئېنىق كۆرىدۇ دېگەن تەشۋىقاتلار ئارقىلىق تېخىمۇ كۈچەيگەن. لېكىن، زامانىۋى مېدىتسىنا سەۋزىنىڭ كۆزگە بولغان تەسىرىنى قانداق چۈشەندۈرىدۇ؟ سەۋزە يېيىش ھەقىقەتەن كۆزنىڭ نۇرىنى ئاشۇرامدۇ ياكى بۇ پەقەت بىر خاتا قاراشمۇ؟ بۇ ماقالىدە بىز سەۋزە بىلەن كۆز ساغلاملىقى ئوتتۇرىسىدىكى رېئال باغلىنىشنى ئىلمىي نۇقتىدىن تەھلىل قىلىمىز.
سەۋزە تەركىبىدىكى سىرلىق ماددا: بېتا-كاروتىن
سەۋزىنىڭ كۆزگە پايدىلىق بولۇشىدىكى ئەڭ مۇھىم سەۋەب ئۇنىڭ تەركىبىدىكى بېتا-كاروتىن (Beta-carotene) دەپ ئاتىلىدىغان ماددىدۇر. بۇ ماددا ئادەم بەدىنىگە كىرگەندىن كېيىن، جىگەر ئارقىلىق ۋىتامىن A غا ئايلىنىدۇ. ۋىتامىن A بولسا كۆزنىڭ كۆرۈش فۇنكسىيەسى، بولۇپمۇ كېچىلىك كۆرۈش قابىلىيىتى ئۈچۈن كەم بولسا بولمايدىغان بىر ئوزۇقلۇق ئېلېمېنتىدۇر. ئادەم كۆزىدىكى كۆرۈش تور پەردىسىدە رودوپسىن (Rhodopsin) دەپ ئاتىلىدىغان بىر پىگمېنت بار بولۇپ، ئۇ بىزنىڭ غۇۋا يورۇقلۇقتا شەيئىلەرنى پەرقلەندۈرۈشىمىزگە ياردەم بېرىدۇ. ۋىتامىن A دەل مۇشۇ پىگمېنتنىڭ ئاساسلىق تەركىبى ھېسابلىنىدۇ.
ئەگەر بەدەندە ۋىتامىن A كەم بولسا، ئادەمدە كېچىلىك كۆرلۈك – نامازشام قارىغۇسى پەيدا بولىدۇ. بۇنداق ئەھۋالدا سەۋزە يېيىش كۆرۈش قابىلىيىتىنى ئەسلىگە كەلتۈرۈشتە ئاجايىپ ئۈنۈم بېرىدۇ. لېكىن شۇنى ئەسكەرتىش كېرەككى، ئەگەر سىزنىڭ بەدىنىڭىزدە ۋىتامىن A يېتەرلىك بولسا، يەنە داۋاملىق سەۋزە يېيىش كۆزىڭىزنىڭ كۆرۈش دەرىجىسىنى تېخىمۇ ئاشۇرۇۋەتمەيدۇ ياكى يىراقنى كۆرەلمەسلىك كېسىلىنى داۋالىمايدۇ.
يېڭى تىببىي تەتقىقاتلار نېمىنى كۆرسىتىدۇ؟
ئوزۇقلۇقشۇناسلىق ۋە كۆز كېسەللىكلىرى ساھەسىدىكى يېڭى تەتقىقاتلار كاروتىنوئىدلارنىڭ رولىنى تېخىمۇ چوڭقۇرلاشتۇردى. 2021-يىلى ئۆكتەبىردە «Nutrients» ژۇرنىلىدا ئېلان قىلىنغان بىر پارچە تەتقىقات ماقالىسىدە كۆرسىتىلىشىچە، كۆكتاتلاردىن ئېلىنغان تەبىئىي كاروتىنوئىدلارنى كۈندىلىك ئىستېمال قىلىش ياش بىلەن مۇناسىۋەتلىك كۆرۈش تور پەردىسىنىڭ سېرىق داغ چېكىنىشى (AMD) خەۋپىنى كۆرۈنەرلىك دەرىجىدە تۆۋەنلىتىدىكەن. تەتقىقاتتا يەنە بۇ ماددىلارنىڭ كۆزنى كۆك نۇرنىڭ زەخىملىنىشىدىن قوغدايدىغانلىقى ئوتتۇرىغا قويۇلغان. بۇ تەتقىقات سەۋزىنىڭ پەقەت ۋىتامىن A مەنبەسى بولۇپلا قالماي، بەلكى كۆزنىڭ قېرىشىنى ئاستىلىتىدىغان بىر خىل قوغدىغۇچى ئىكەنلىكىنى ئىسپاتلاپ بەردى.
سەۋزىنىڭ كۆزگە بولغان باشقا ساغلاملىق پايدىلىرى
سەۋزە پەقەت كۆرۈش تور پەردىسى ئۈچۈنلا ئەمەس، بەلكى كۆزنىڭ ئومۇمىي ساغلاملىقى ئۈچۈن تۆۋەندىكىدەك روللارنى ئوينايدۇ:
- كۆزنىڭ قۇرغاقلىشىپ كېتىشىنىڭ ئالدىنى ئالىدۇ: ۋىتامىن A كۆز يۈزىدىكى شىلىمشىق پەردىنىڭ نەم تۇرۇشىغا كاپالەتلىك قىلىدۇ.
- ئوكسىدلىنىشقا قارشى تۇرۇش: تەركىبىدىكى ئوكسىدلىنىشقا قارشى ماددىلار كۆز ئالمىسىنىڭ توقۇلمىلىرىنى ئەركىن رادىكاللارنىڭ زەخىملەندۈرۈشىدىن قوغدايدۇ.
- ئىممۇنىتېت كۈچىنى ئاشۇرۇش: كۆز يۇقۇملىنىش كېسەللىكلىرىگە قارشى تۇرۇش ئىقتىدارىنى كۈچەيتىدۇ.
- كۆزگە ئاق چۈشۈشنىڭ ئالدىنى ئېلىشقا ياردەم بېرىدۇ.
كۆز ساغلاملىقى ئۈچۈن يالغۇز سەۋزە يېتەرلىكمۇ؟
سەۋزە ناھايىتى ياخشى يېمەكلىك بولسىمۇ، لېكىن كۆز ساغلاملىقى ئۈچۈن كېرەكلىك بارلىق ئوزۇقلۇقلار ئۇنىڭدا مۇكەممەل ئەمەس. كۆزنى ھەقىقىي ساغلام تۇتۇش ئۈچۈن باشقا ئوزۇقلۇق ئېلېمېنتلىرىغىمۇ ئېھتىياج بار. مەسىلەن، ليۇتېيىن (Lutein) ۋە زېئاكسانتىن (Zeaxanthin) دەپ ئاتىلىدىغان ماددىلار كۆزنىڭ سېرىق داغ قىسمىنى قوغداشتا سەۋزىگە قارىغاندا تېخىمۇ كۈچلۈك رول ئوينايدۇ.
تۆۋەندىكى يېمەكلىكلەرمۇ كۆز ساغلاملىقى ئۈچۈن ئىنتايىن مۇھىم:
- يېشىل يوپۇرماقلىق كۆكتاتلار (پالەك، كاللەكبەسەي): تەركىبىدە مول بولغان ليۇتېيىن بار.
- بېلىق ۋە دېڭىز مەھسۇلاتلىرى: تەركىبىدە ئومېگا-3 ياغ كىسلاتاسى بولۇپ، كۆز قۇرغاقلىشىشنىڭ ئالدىنى ئالىدۇ.
- تۇخۇم: تەركىبىدە سىنىك ۋە باشقا كۆزنى قوغدايدىغان پىگمېنتلار بار.
- سىترۇس مېۋىلىرى (ئاپېلسىن، لىمون): تەركىبىدىكى ۋىتامىن C كۆز قان تومۇرلىرىنىڭ ساغلاملىقىنى ساقلايدۇ.
ئەسكەرتىش
سەۋزىنى يېگەندە شۇنى بىلىش كېرەككى، بېتا-كاروتىن مايدا ئېرىيدىغان ۋىتامىن تۈرىگە كىرىدۇ. شۇڭا سەۋزىنى خام يېگەندىن كۆرە، ئازراق ماي بىلەن قورۇپ ياكى سۇدا دۈملەپ يېگەندە، بەدەننىڭ ئۇنى قوبۇل قىلىش نىسبىتى كۆرۈنەرلىك يۇقىرى بولىدۇ. خۇلاسە قىلغاندا، سەۋزە يېيىش كۆزنى سېھىرلىك كۈچ بىلەن دەرھال روشەنلەشتۈرۈۋەتمىسىمۇ، لېكىن ئۇ كۆزنىڭ ئۇزۇن مۇددەتلىك ساغلاملىقىنى ساقلاش، كېچىلىك كۆرۈش قابىلىيىتىنى قوغداش ۋە قېرىشقا مۇناسىۋەتلىك كۆز كېسەللىكلىرىنىڭ ئالدىنى ئېلىشتا ئىنتايىن مۇھىم رول ئوينايدۇ.
ساغلام بىر كۆرۈش قابىلىيىتىگە ئېرىشىش ئۈچۈن پەقەت سەۋزىگىلا تايانماي، بەلكى كۆپ خىللاشقان ئوزۇقلۇق ئەندىزىسىنى ساقلاش، ئېكرانغا قاراش ۋاقتىنى كونترول قىلىش ۋە دائىملىق كۆز تەكشۈرتۈپ تۇرۇش ئەڭ توغرا تاللاشتۇر.
