ئاپلىسىننى كۆپ يېگەندە تېرە نېمىشقا سېرىقلاپ كېتىدۇ؟

ئاپلىسىن، سەۋزە قاتارلىق تەركىبىدە كاروتىن ماددىسى مول بولغان يېمەكلىكلەرنى ئۇزۇن مۇددەت ياكى زىيادە كۆپ ئىستېمال قىلغاندا، تېرە رەڭگىنىڭ بىنورمال سېرىقلىشىشى كۆرۈلىدۇ. بۇ ئەھۋال تىببىي تىلدا كاروتىن قاندىكى مىقدارىنىڭ ئېشىپ كېتىشى دەپ ئاتىلىدىغان بولۇپ، گەرچە كۆپىنچە ئەھۋالدا سالامەتلىككە چوڭ خەۋپ ئېلىپ كەلمىسىمۇ، ئەمما ئۇنى جىگەر كېسەللىكلىرى كەلتۈرۈپ چىقارغان سېرىقلىق بىلەن ئارىلاشتۇرۇۋالماسلىق كېرەك. تېرىنىڭ بۇ خىل ئۆزگىرىشى بىزنىڭ يېمەك-ئىچمەك ئادىتىمىز ۋە بەدەننىڭ مېتابولىزم ئىقتىدارى بىلەن زىچ مۇناسىۋەتلىك بولۇپ، مۇۋاپىق پەرقلەندۈرۈش ئىنتايىن مۇھىم.

تېرە سېرىقلىشىشنىڭ ئاساسلىق فىزىئولوگىيەلىك سەۋەبلىرى

ئاپلىسىن تەركىبىدە بېتا-كاروتىن β-Carotene (beta-carotene) دەپ ئاتىلىدىغان بىر خىل پىگمېنت بار. بۇ ماددا بەدەنگە كىرگەندىن كېيىن، ئېھتىياجغا قاراپ جىگەردە ۋىتامىن A غا ئايلىنىدۇ. ئەگەر ئىستېمال قىلىنغان كاروتىن مىقدارى بەدەننىڭ بىر تەرەپ قىلىش ئىقتىدارىدىن ئېشىپ كەتسە، ئارتۇقچە كاروتىنلار قاندىكى ماي تەركىبلىرى بىلەن بىرلىشىپ، تېرىنىڭ ئاستىدىكى ماي قاتلاملىرىدا ۋە مۈڭگۈز قەۋىتىدە (Stratum corneum) توپلىنىشقا باشلايدۇ.

بۇ خىل سېرىقلىق ئادەتتە تېرىنىڭ مۈڭگۈز قەۋىتى قېلىنراق بولغان جايلىرىدا، مەسىلەن ئالقان، تاپان، بۇرۇن ئەتراپى ۋە ئېغىز ئەتراپىدا تېخىمۇ روشەن كۆرۈلىدۇ. كاروتىن قۇتۇبسىز ماي ئېرىتكۈچى ماددا بولغانلىقى ئۈچۈن، تەر بېزلىرى ئارقىلىق تېرە يۈزىگە چىقىپ، تېرىنىڭ رەڭگىنى سېرىق ياكى قىزغۇچ سېرىق رەڭگە كىرگۈزىدۇ. بۇ ئەھۋال سېرىق كېسەلگە ئوخشاپ كەتسىمۇ، ئەمما تۈپ پەرقى شۇكى، كاروتىن سەۋەبىدىن سېرىقلاشقاندا كۆزنىڭ ئېقى سېرىقلاشمايدۇ.

بۇ يېقىندا جىددىي قۇتقۇزۇش بۆلۈمىگە كەلگەن 8 ياشلىق بالا، كۈندە 2.5-3 كىلوگرام ئاپلىسىن يىگەنلىك سەۋەبىدىن پۈتۈن بەدەن تېرە سېرىقلاپ كەتكەن، ئەمما كۆز ئاق قىسمى نورمال رەڭدە. 

قايسى يېمەكلىكلەر تېرىنى سېرىقلىتىدۇ؟

پەقەت ئاپلىسىنلا ئەمەس، بەلكى تەركىبىدە تەبىئىي پىگمېنت يۇقىرى بولغان نۇرغۇن يېمەكلىكلەر بۇ ئەھۋالنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ. تۆۋەندىكى يېمەكلىكلەرنى كۆپ يېگەندە دىققەت قىلىش لازىم:

• سەۋزە ۋە سەۋزە شەربىتى (ئەڭ كۆپ كۆرۈلىدىغان سەۋەب).
• كاۋا ۋە قىزىل تۇرۇپ.
• مانگو، سېرىق قوغۇن ۋە پاپايا قاتارلىق سېرىق رەڭلىك مېۋىلەر.
• پالەك ۋە كاللەكبەسەي قاتارلىق يېشىل يوپۇرماقلىق كۆكتاتلار (گەرچە يېشىل بولسىمۇ، تەركىبىدە كاروتىن يۇقىرى).
• بۇغداي كۆكى ۋە پەمىدۇر.

تەكشۈرۈشتە پەرقلەندۈرۈشكە تېگىشلىك باشقا كېسەللىكلەر

تېرىنىڭ سېرىقلىشىشى ھەمىشە يېمەكلىك بىلەنلا مۇناسىۋەتلىك بولماستىن، بەزىدە بەدەندىكى يوشۇرۇن كېسەللىكلەرنىڭ سىگنالى بولۇشى مۇمكىن. ئەگەر يېمەكلىك كونترول قىلىنغاندىن كېيىنمۇ سېرىقلىق يوقالمىسا، تۆۋەندىكى كېسەللىكلەرنى ئويلىشىش لازىم:

بىرىنچىدىن، سېرىق كېسەل (Jaundice): بۇ ئەڭ خەتەرلىك پەرقلەندۈرۈش نۇقتىسىدۇر. جىگەر ياللۇغى، ئۆت تېشى ياكى ئۆت يولى توسۇلۇش سەۋەبىدىن قاندىكى بىلىرۇبىن مىقدارى ئۆرلەپ كەتسە، پۈتۈن بەدەن تېرىسى ۋە كۆز ئېقى سېرىقلىشىدۇ. كاروتىن بىلەن بولغان ئەڭ چوڭ پەرق دەل كۆز ئېقىنىڭ رەڭگىدۇر.

ئىككىنچىدىن، قالقانسىمان بەز ئىقتىدارى تۆۋەنلەش (Hypothyroidism): قالقانسىمان بەز ھورمۇنى كەم بولغاندا، بەدەننىڭ كاروتىننى ۋىتامىن A غا ئايلاندۇرۇش ئىقتىدارى ئاجىزلايدۇ، نەتىجىدە نورمال مىقداردا يېگەن تەقدىردىمۇ قاندىكى كاروتىن ئۆرلەپ كېتىدۇ.

ئۈچىنچىدىن، دىئابىت كېسىلى: بەزى دىئابىت بىمارلىرىدا كاروتىننىڭ مېتابولىزمى ئاستىلايدۇ، بۇنىڭ بىلەن تېرە سېرىقلىشىش ئاسان كۆرۈلىدۇ. ئۇنىڭدىن باشقا، بۆرەك زەئىپلىشىش ۋە نېفرولوز ئۇنىۋېرسال كېسەللىكىمۇ قاندىكى پىگمېنتلارنىڭ سىرتقا چىقىرىلىشىغا تەسىر كۆرسىتىدۇ.

يېقىنقى زامان تىببىي تەتقىقاتلىرى ۋە كۆز قاراشلار

يېقىنقى يىللاردىكى تىببىي تەتقىقاتلار تېرىنىڭ سېرىقلىشىشى بىلەن گېن ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەتكە تېخىمۇ كۆپ بۇرۇلماقتا. كلىنىكىلىق تېبابەت ژۇرنىلى (Journal of Clinical Medicine) تەرىپىدىن 2022-يىلى ئېلان قىلىنغان بىر تەتقىقاتتا كۆرسىتىلىشىچە، بەزى كىشىلەردە BCO1 گېنىدا ئۆزگىرىش بولغانلىقى سەۋەبىدىن، كاروتىننى ۋىتامىن A غا ئايلاندۇرۇش ئۈنۈمى باشقىلارغا قارىغاندا %50 تۆۋەن بولىدىكەن، بۇ كىشىلەر ئازراقلا ئاپلىسىن يېسە تېرىسى تېزلا سېرىقلىشىپ قالىدىكەن. يەنە بىر تەرەپتىن، كلىۋېلاند كلىنىكىسى (Cleveland Clinic) نىڭ 2023-يىللىق يېڭىلانغان ساغلاملىق قوللانمىسىدا تەكىتلىنىشىچە، بېتا-كاروتىن مەنبەلىك تېرە سېرىقلىشىشى ئەمەلىيەتتە يۈرەك قان تومۇر ساغلاملىقى ئۈچۈن ئىجابىي سىگنال بولۇشى مۇمكىن، چۈنكى بۇ بەدەندىكى ئوكسىدلىنىشقا قارشى تۇرغۇچى ماددىلارنىڭ موللىقىدىن دېرەك بېرىدۇ، پەقەت يوشۇرۇن مېتابولىزم كېسەللىكلىرى بولمىسىلا خەتەرسىز دەپ قارىلىدۇ.

دىققەت قىلىشقا تېگىشلىك نۇقتىلار ۋە داۋالاش

ئەگەر سىزدە ياكى بالىڭىزدا ئاپلىسىن يېيىش سەۋەبىدىن تېرە سېرىقلىشىش كۆرۈلسە، تۆۋەندىكىلەرگە دىققەت قىلىڭ:

• ئالدى بىلەن يېمەك-ئىچمەكتىكى سېرىق رەڭلىك كۆكتات ۋە مېۋىلەرنى 2-4 ھەپتە ئەتراپىدا توختىتىڭ ياكى ئازايتىڭ.
• كۆز ئېقىنىڭ رەڭگىنى كۆزىتىڭ؛ ئەگەر كۆز ئېقى سېرىق بولسا دەرھال دوختۇرخانىغا بېرىپ جىگەر ئىقتىدارىنى تەكشۈرتۈڭ.
• كۆپ مىقداردا سۇ ئىچىپ، بەدەننىڭ ماددا ئالمىشىشىنى تېزلىتىڭ.
• بالىلاردا بۇ ئەھۋال كۆپ كۆرۈلىدۇ، چۈنكى بالىلارنىڭ جىگەر فېرمېنتى تېخى پىشىپ يېتىلمىگەن بولىدۇ، شۇڭا قوشۇمچە يېمەكلىك بەرگەندە تۈرىنى كۆپ خىللاشتۇرۇڭ.
• پۈتۈن بەدەندە سېرىقلاش ئەھۋالى كۆرۈلگەندە ئەڭ قىسقا ۋاقىت ئىچىدە مۇنتىزىم دوختۇرلار (مەسىلەن ئائىلە دوختۇرىڭىز) دىن مەسلىھەت ئېلىشنى ئۇنۇتماڭ.

ئاپلىسىننى كۆپ يېگەندە تېرىنىڭ سېرىقلىشىشى كۆپىنچە ئەھۋالدا ۋاقىتلىق ۋە زىيانسىز فىزىئولوگىيەلىك ھادىسە. تېرىدىكى سېرىق پىگمېنتلارنىڭ پۈتۈنلەي يوقىلىشى ئۈچۈن بىر نەچچە ھەپتە، بەزىدە بىر نەچچە ئاي ۋاقىت كېتىشى مۇمكىن، چۈنكى تېرىنىڭ ئالمىشىش دەۋرىي جەريانى ئۇزۇن بولىدۇ. ئەگەر يېمەكلىكنى تەڭشىگەندىن كېيىنمۇ ئەھۋال ياخشىلانمىسا ياكى ماغدۇرسىزلىق، سۈيدۈك رەڭگى قېنىقلىشىش قاتارلىق باشقا ئالامەتلەر قوشۇلۇپ كەلسە، چوقۇم تىببىي تەكشۈرتۈش ئېلىپ بېرىپ، يوشۇرۇن كېسەللىكلەرنىڭ ئالدىنى ئېلىش كېرەك. ساغلاملىق تەڭپۇڭلۇقتىن كېلىدۇ، شۇڭا ھەر قانداق ئوزۇقلۇق ماددىنى چەكلىك ۋە مۇۋاپىق مىقداردا ئىستېمال قىلىش ئەڭ ئاقىلانە تاللاشتۇر.