ھەسەل مىڭلىغان يىللاردىن بۇيان ئىنسانلار تەرىپىدىن تەبىئىي شىپا ۋە ئوزۇقلۇق مەنبەسى سۈپىتىدە قوللىنىلىپ كەلمەكتە. ئۇنىڭ تەركىبىدىكى ئوكسىدلىنىشقا قارشى ماددىلار ۋە ۋىتامىنلار چوڭلار ئۈچۈن ئىنتايىن پايدىلىق بولسىمۇ، لېكىن يېڭى تۇغۇلغان بوۋاقلار ئۈچۈن ئېيتقاندا، بۇ شىرىن يېمەكلىك ئەجەللىك زەھەرگە ئايلىنىپ قېلىشى مۇمكىن. نۇرغۇن ئاتا-ئانىلار بالىسىنىڭ ئىشتىھاسىنى ئېچىش ياكى يۆتەلنى توختىتىش ئۈچۈن ھەسەل بېرىشنى ئويلىشىدۇ، ئەمما تىببىي جەھەتتىن بۇ ئىنتايىن خەتەرلىك قىلمىشتۇر.
بوۋاقلاردىكى بوتۇلىزم زەھەرلىنىشى ۋە ئۇنىڭ خەۋپى
بوۋاقلارغا بىر ياشتىن بۇرۇن ھەسەل بەرمەسلىكنىڭ ئەڭ ئاساسلىق سەۋەبى بوتۇلىزم (Botulism) دەپ ئاتىلىدىغان ئىنتايىن ئېغىر نېرۋا كېسىلىنىڭ ئالدىنى ئېلىشتۇر. ھەسەل تەركىبىدە Clostridium botulinum دەپ ئاتىلىدىغان باكتېرىيەنىڭ تۇخۇملىرى بولۇشى مۇمكىن. بۇ باكتېرىيە تۇپراق ۋە چاڭ-توزانلاردا كۆپ ئۇچرايدۇ، ھەرىلەر گۈل شىرنىسى يىغقان ۋاقىتتا بۇ باكتېرىيە تۇخۇملىرىنى ھەسەلگە ئېلىپ كىرىدۇ. چوڭلارنىڭ ۋە بىر ياشتىن ئاشقان بالىلارنىڭ ئۈچەي سىستېمىسى يېتەرلىك دەرىجىدە تەرەققىي قىلغان بولغاچقا، بۇ باكتېرىيە تۇخۇملىرى بەدەنگە كىرگەندىن كېيىن ئۈچەيدىكى كىسلاتالىق مۇھىت ۋە پايدىلىق باكتېرىيەلەر تەرىپىدىن يوقىتىلىدۇ.
ئەمما بىر ياشتىن تۆۋەن بوۋاقلارنىڭ ئۈچەي يولى تېخى تولۇق يېتىلمىگەن بولىدۇ. ئۇلارنىڭ ئۈچىيىدىكى كىسلاتالىق دەرىجىسى تۆۋەن ۋە مىكرو ئېكولوگىيەلىك تەڭپۇڭلۇق تېخى شەكىللەنمىگەن بولغاچقا، ھەسەل بىلەن كىرگەن باكتېرىيە تۇخۇملىرى ئۈچەيدە ئۆسۈپ يېتىلىشكە باشلايدۇ. بۇ جەرياندا باكتېرىيەلەر كۈچلۈك بىر خىل نېرۋا زەھىرى ئىشلەپچىقىرىدۇ. بۇ زەھەر بوۋاقنىڭ نېرۋا سىستېمىسىغا ھۇجۇم قىلىپ، مۇسكۇللارنىڭ ھەرىكىتىنى توسۇپ قويىدۇ ۋە ئېغىر بولغاندا نەپەس يېتىشمەسلىكنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ.
بوۋاقلاردا كۆرۈلىدىغان بوتۇلىزم ئالامەتلىرى
ئەگەر بوۋاق خاتا ھالدا ھەسەل ئىستېمال قىلىپ قالغان بولسا، ئالامەتلەر ئادەتتە 3 كۈندىن 30 كۈنگىچە بولغان ئارىلىقتا كۆرۈلۈشكە باشلايدۇ. ئاتا-ئانىلار تۆۋەندىكى ئالامەتلەرگە ئالاھىدە دىققەت قىلىشى كېرەك:
- قەۋزىيەت (بۇ ئادەتتە ئەڭ دەسلەپكى ئالامەتتۇر).
- بوۋاقنىڭ يىغىسىنىڭ ئاجىزلىشىپ كېتىشى ۋە خۇيسىز بولۇپ قالىدۇ.
- ئېمىش ۋە يۇتۇش جەريانىدا قىينىلىش، ئېغىزىدىن شۆلگەي ئېقىش ئەھۋاللىرى كۆرۈلىدۇ.
- بەدەن يۇمشاپ قالىدۇ ، مۇسكۇللاردا ماغدۇرسىزلىنىش كۆرۈلىدۇ.
- قاپاقلىرىنىڭ ساڭگىلاپ كېتىشى ۋە كۆز ھەرىكىتىنىڭ ئاستىلىشى ئەھۋاللىرى كۆرۈلىدۇ.
يېقىنقى زامان تىببىي تەتقىقاتلىرىدىكى يېڭى قاراشلار
يېقىنقى يىللاردا بوۋاقلار يېمەكلىك بىخەتەرلىكى ھەققىدە ئېلىپ بېرىلغان ئىلمىي ئىزدىنىشلەر ھەسەلنىڭ خەۋپىنى تېخىمۇ چوڭقۇر ئېچىپ بەرمەكتە. ئامېرىكا كېسەللىكلەرنىڭ ئالدىنى ئېلىش ۋە كونترول قىلىش مەركىزى (Centers for Disease Control and Prevention – CDC) 2022-يىللىق تەكشۈرۈش دوكلاتىدا، بوۋاقلاردىكى بوتۇلىزم كېسىلىنىڭ ئاساسلىق مەنبەسىنىڭ يەنىلا ئائىلىلەردە پەرۋاسىزلىق بىلەن بېرىلگەن ھەسەل مەھسۇلاتلىرى ئىكەنلىكىنى قايتا تەكىتلىدى. شۇنداقلا، دۇنيا سەھىيە تەشكىلاتى (World Health Organization – WHO) 2023-يىلى ئېلان قىلغان يېمەكلىك بىخەتەرلىكى قوللانمىسىدا، پىششىقلاپ ئىشلەنگەن ياكى قاينىتىلغان ھەسەلنىڭمۇ بوۋاقلار ئۈچۈن بىخەتەر ئەمەسلىكىنى، چۈنكى بوتۇلىزم باكتېرىيە تۇخۇملىرى يۇقىرى تېمپېراتۇرىغا ئىنتايىن چىداملىق بولۇپ، ئادەتتىكى ئائىلە پىشۇرۇش جەريانىدا ئۆلمەيدىغانلىقىنى كۆرسىتىپ ئۆتتى. بۇ تەتقىقاتلار بىزگە شۇنى ئەسكەرتىدۇكى، مەيلى «ساپ تەبىئىي» ياكى «داڭلىق ماركا» بولسۇن، بىر ياشتىن بۇرۇن ھەسەلنىڭ ھەر قانداق تۈرى مەنئى قىلىنىشى كېرەك.
ئاتا-ئانىلار نېمىلەرگە دىققەت قىلىشى كېرەك؟
بوۋاقنىڭ ساغلاملىقىنى قوغداش ئۈچۈن پەقەت ساپ ھەسەلدىنلا ئەمەس، بەلكى تەركىبىدە ھەسەل بولغان باشقا يېمەكلىكلەردىنمۇ ساقلىنىش كېرەك. بۇ يەردە ئاتا-ئانىلار ئەمەل قىلىشى كېرەك بولغان بىر قانچە مۇھىم نۇقتىلار بار:
- تەركىبىدە ھەسەل بار بولغان پېچىنە-پىرەنىك، نان ياكى بوۋاقلار يېمەكلىكلىرىنى سېتىۋالماسلىق.
- بوۋاق سوسكىسىغا ھەسەل سۈرتۈپ بەرمەسلىك.
- خەلق ئىچىدىكى «ھەسەل سۈيى ئىچسە ئىچى ماڭىدۇ» دېگەن خاتا قاراشلارغا ئىشىنىپ، قەۋزىيەتنى داۋالاش ئۈچۈن ھەسەل قوللانماسلىق.
- باشقا تاتلىقلاشتۇرۇپ تەييارلانغان بوۋاق يېمەكلىكلەرنىڭ ئورنىغا، بوۋاقلار 6 ئايدىن كېيىن تەبىئىي مېۋە ئەزمىسىنى بېرىش كېرەك.
ھەسەل بېرىلگەندىن كېيىن كۆرۈلىدىغان بوتۇلىزم خەۋپى بىر ياشتىن تۆۋەن بالىلاردا ئىنتايىن يۇقىرى بولىدۇ. بالىڭىز بىر ياشقا تولغاندىن كېيىن، ئۇنىڭ ھەزىم قىلىش سىستېمىسى تەرەققىي قىلىپ، بۇ باكتېرىيەلەرگە تاقابىل تۇرالايدىغان بولىدۇ. ئۇ ۋاقىتتا ھەسەلنى ئاستا-ئاستا بالىڭىزنىڭ يېمەكلىك تىزىملىكىگە قوشسىڭىز بولىدۇ. تىببىي ساغلاملىق جەھەتتە ھەر قانداق قارارنى چىقارغاندا، چوقۇم مۇتەخەسسىس دوختۇرلارنىڭ مەسلىھەتىنى ئاساس قىلىش كېرەك.
