نۇرغۇن كىشىلەر تاماق يەپ بولۇپلا يەنە قورسىقى ئاچقاندەك ھېسسىياتتا بولىدۇ. بۇ خىل ئەھۋال بىزنىڭ كۈندىلىك خىزمەت ئۈنۈمىمىزگە تەسىر كۆرسىتىپلا قالماي، يەنە ئارتۇقچە ئېغىرلىق ۋە باشقا ساغلاملىق مەسىلىلىرىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ. دائىم قورساق ئېچىش ھەمىشە ئاشقازاننىڭ بوشلىقىدىن ئەمەس، بەلكى بەدەندىكى ھورمون تەڭپۇڭسىزلىقى، پىسخىكىلىق ئامىللار ياكى خاتا يېمەك-ئىچمەك ئادىتىدىن كېلىپ چىقىدۇ. بۇ ماقالىدە بىز ھەقىقىي ئاچلىق بىلەن ساختا ئاچلىقنىڭ پەرقىنى ھەمدە نېمە ئۈچۈن توختىماي يېگۈمىز كېلىدىغانلىقىنىڭ چوڭقۇر سەۋەبلىرىنى تەھلىل قىلىمىز.
دائىم قورساق ئېچىشنىڭ فىزىئولوگىيەلىك سەۋەبلىرى
قورساق ئېچىش بەدەننىڭ ئېنېرگىيەگە ئېھتىياجلىق ئىكەنلىكىنى بىلدۈرىدىغان تەبىئىي سىگنال بولسىمۇ، لېكىن دائىملىق ئاچلىق ئادەتتىن تاشقىرى ئەھۋالدۇر. بۇنىڭ ئاساسلىق سەۋەبلىرىنىڭ بىرى ئاقسىل ۋە تالالىق ماددىلارنىڭ كەمچىل بولۇشىدۇر. ئاقسىل توق تۇتۇش تۇيغۇسىنى ئاشۇرىدىغان ھورمونلارنىڭ ئاجرىلىپ چىقىشىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ. ئەگەر يېمەكلىكىڭىزدە ئاقسىل ئاز بولسا، ئاشقازان تېز بوشاپ، مېڭىگە قايتا ئاچلىق سىگنالى ئەۋەتىدۇ. يەنە بىر تەرەپتىن، سۇسىزلىنىش بىلەن ئاچلىق سىگنالى مېڭىدە دائىم ئارىلىشىپ كېتىدۇ.
ئۇيقۇسىزلىق يەنە بىر مۇھىم ئامىلدۇر. كۇپايە ئۇخلىمىغاندا، بەدەندە ئاچلىقنى قوزغىتىدىغان گرېلىن (Ghrelin) ھورمۇنى ئۆرلەپ كېتىدۇ، توقلىق ھېس قىلدۇرىدىغان لېپتىن (Leptin) ھورمۇنى بولسا تۆۋەنلەپ كېتىدۇ. بۇ مېخانىزم سىزنى ئېنېرگىيە تولۇقلاش ئۈچۈن توختىماي بىر نەرسە يېيىشكە مەجبۇرلايدۇ. تۆۋەندىكىلەر دائىم قورساق ئېچىشنىڭ ئاساسلىق ئالامەتلىرىدۇر:
- يېتەرلىك مىقداردا ئاقسىل ۋە ساغلام مايلارنى ئىستېمال قىلماسلىق توقلىق تۇيغۇسىنىڭ قىسقا بولۇشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ.
- كاربون سۇ بىرىكمىلىرى يۇقىرى، بولۇپمۇ پىششىقلاپ ئىشلەنگەن شېكەرلىك يېمەكلىكلەر ئىنسۇلىن مىقدارىنىڭ تۇيۇقسىز ئۆرلەپ چىقىشىغا سەۋەب بولىدۇ.
- سۇنى ئاز ئىچىش بەدەننى قايمۇقتۇرۇپ، ئاچلىق تۇيغۇسىنى خاتا ھالدا پەيدا قىلىدۇ.
- ئۇيقۇنىڭ سۈپىتى تۆۋەن بولۇش ئاچلىق ھورمونلىرىنىڭ تەڭپۇڭسىزلىقىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ.
ساختا ئاچلىق دېگەن نېمە ۋە ئۇنىڭ بەلگىلىرى؟
ساختا ئاچلىق فىزىئولوگىيەلىك ئېھتىياجدىن ئەمەس، بەلكى ھېسسىيات ياكى تاشقى تەسىرلەر تۈپەيلىدىن كېلىپ چىقىدىغان يېمەكلىككە بولغان خاھىشتۇر. بىز بەزىدە زېرىككەندە، بېسىم ھېس قىلغاندا ياكى ئاچچىقلانغاندا بىر نەرسە يېگۈمىز كېلىدۇ. بۇ خىل ئاچلىق تۇيۇقسىز پەيدا بولىدۇ ۋە ئادەتتە مەلۇم بىر خىل ئالاھىدە يېمەكلىككە (مەسىلەن، تاتلىق تۈرۈم ياكى مايلىق تاماقلارغا) قارىتىلغان بولىدۇ.
ساختا ئاچلىقنى تونۇۋېلىش ئۈچۈن، ئۆزىڭىزدىكى سىگناللارغا دىققەت قىلىشىڭىز كېرەك. ھەقىقىي ئاچلىق تەدرىجىي كۈچىيىدۇ ۋە قورساقتا غۇرۇلدىغان ئاۋازلار پەيدا قىلىدۇ، لېكىن ساختا ئاچلىق پەقەت «ئاغزىڭىزغا تەم كىرىش» تۇيغۇسى بىلەنلا چەكلىنىدۇ. ئەگەر سىز تاماق يەپ بىر سائەت ئۆتمەيلا يەنە بىر نەرسە يېيىشنى ئويلىسىڭىز، بۇ كۆپىنچە ئەھۋالدا ساختا ئاچلىقتۇر. ساختا ئاچلىقنىڭ سىگناللىرى تۆۋەندىكىچە:
- ئاچلىق تۇيغۇسى تۇيۇقسىز ۋە جىددىي تەرىزدە پەيدا بولۇپ، مەلۇم بىر خىل تاماقنى تەلەپ قىلىدۇ.
- قورساق ئاچقاندەك ھېس قىلسىڭىزمۇ، لېكىن ئاشقازاندا ھېچقانداق جىسمانىي بىئاراملىق بولمايدۇ.
- يېمەكلىك يەپ بولغاندىن كېيىن قورساق توق بولسىمۇ، يەنىلا پىسخىكىلىق جەھەتتىن قناەت ھاسىل قىلالماسلىق كۆرۈلىدۇ.
- ئاچلىق كۆپىنچە كۆڭۈل ئاغرىقى، زېرىكىش ياكى خىزمەت بېسىمى مەزگىلىدە كۈچىيىدۇ.
ئىلمىي تەتقىقات: مېڭە ۋە ئاچلىق مۇناسىۋىتى
يېقىنقى زامان تىببىي تەتقىقاتلىرى ئاچلىق تۇيغۇسىنىڭ پەقەت ئاشقازان بىلەنلا مۇناسىۋەتلىك ئەمەسلىكىنى كۆرسەتمەكتە. نىيۇ-يورك ئۇنىۋېرسىتېتى تىببىي مەركىزى (NYU Langone Health) تەتقىقاتچىلىرى 2023-يىلى ئېلان قىلغان بىر تۈرلۈك تەتقىقاتتا، ئوزۇقلۇق قىممىتى تۆۋەن، شېكەر مىقدارى يۇقىرى يېمەكلىكلەرنىڭ مېڭىدىكى مۇكاپاتلاش سىستېمىسىنى قايتا پروگراممىلاپ، توق بولغان تەقدىردىمۇ ئۈزلۈكسىز ئاچلىق ھېسسىياتىنى قوزغىدىغانلىقىنى كۆرسىتىپ بەردى. بۇ تەتقىقات يەنە مېڭىنىڭ ئوزۇقلۇققا بولغان ئىنكاسىنىڭ تاشقى ئامىللارنىڭ تەسىرىگە ئاسان ئۇچرايدىغانلىقىنى ئىسپاتلىدى. بۇنىڭدىن سىرت، يېمەكلىك سانائىتىدىكى خۇرۇچلارنىڭ مېتابولىزم جەريانىنى قالايمىقانلاشتۇرۇپ، ئادەمنىڭ توقلىق چەكلىمىسىنى يوقىتىدىغانلىقى مەلۇم بولدى.
دائىملىق ئاچلىقنى قانداق كونترول قىلىش كېرەك؟
دائىم قورساق ئېچىشنى ھەل قىلىش ئۈچۈن، بىرىنچى بولۇپ يېمەك-ئىچمەك سۈپىتىنى يۇقىرى كۆتۈرۈش زۆرۈر. شېكەرلىك ۋە پىششىقلاپ ئىشلەنگەن يېمەكلىكلەرنىڭ ئورنىغا تالالىق كۆكتاتلار، پۇرچاق تۈرلىرى ۋە سۈپەتلىك ئاقسىللارنى كۆپەيتىش كېرەك. تالا ئاشقازاندا ئۇزۇن ۋاقىت تۇرىدۇ ۋە ھەزىم قىلىشنى ئاستىلىتىدۇ، بۇ ئارقىلىق ئاچلىق سىگنالىنىڭ كېچىكىپ چىقىشىنى تەمىنلەيدۇ.
پىسخىكىلىق جەھەتتىن «ئەقىل بىلەن تاماقلىنىش» ئادىتىنى يېتىلدۈرۈش ساختا ئاچلىققا تاقابىل تۇرۇشنىڭ ئەڭ ئۈنۈملۈك يولىدۇر. تاماق يېگەندە تېلېفون ياكى تېلېۋىزورغا قارىماسلىق، ھەر بىر چىشلەم تاماقنى ئوبدان چايناش مېڭىگە «مەن تويدۇم» دېگەن سىگنالنىڭ يېتىپ بېرىشىغا ياردەم بېرىدۇ. ئەگەر سىز تۇيۇقسىز ئاچلىق ھېس قىلسىڭىز، ئالدى بىلەن بىر ئىستاكان سۇ ئىچىپ 15 مىنۇت كۈتۈپ بېقىڭ؛ ئەگەر ئاچلىق يوقاپ كەتسە، بۇ سىزنىڭ ئەمەلىيەتتە ئۇسساپ قالغانلىقىڭىزنى بىلدۈرىدۇ.
دائىم قورساق ئېچىش ھەمىشە بەدەننىڭ يېمەكلىككە بولغان ھەقىقىي ئېھتىياجىنى ئەكس ئەتتۈرمەيدۇ. ساختا ئاچلىق بىلەن ھەقىقىي ئاچلىقنى پەرقلەندۈرۈشنى ئۆگىنىۋېلىش ساغلاملىقنى قوغداشتىكى مۇھىم بىر قەدەمدۇر. مۇۋاپىق ئۇيقۇ، كۇپايە سۇ ۋە تەڭپۇڭ بولغان ئوزۇقلۇق ئارقىلىق سىز دائىملىق ئاچلىقنىڭ ئازابىدىن قۇتۇلۇپ، بەدىنىڭىزنىڭ مېتابولىزم سىستېمىسىنى نورمال ھالەتكە كەلتۈرەلەيسىز. ساغلاملىق پەقەت نېمە يېيىشتە ئەمەس، بەلكى قاچان ۋە نېمە ئۈچۈن يېيىشنى بىلىشتە يوشۇرۇنغان.
