بۈگۈنكى زامانىۋى تۇرمۇش رېتىمىدا روھىي بېسىم كىشىلەر ئەڭ كۆپ دۇچ كېلىدىغان ساغلاملىق توسالغۇلىرىنىڭ بىرىگە ئايلاندى. گەرچە بىز بېسىمنى پەقەت كاللىمىزدىكى بىر خىل سىقىلىش ياكى چارچاش دەپلا تەسەۋۋۇر قىلساقمۇ، ئەمما ئۇنىڭ بەدىنىمىزدىكى فىزىئولوگىيەلىك جەريانلارغا، بولۇپمۇ ياللۇغلىنىش ئىنكاسىغا كۆرسىتىدىغان تەسىرى ئىنتايىن چوڭقۇر. ئۇزۇن مۇددەتلىك بېسىم بەدەننىڭ تەبىئىي تەڭشەش مېخانىزمىنى ئىشتىن چىقىرىپ، ياللۇغلىنىش دەرىجىسىنى ئۆستۈرۈۋېتىدۇ. بۇ ئەھۋال نۇرغۇنلىغان ئاستا خاراكتېرلىك كېسەللىكلەرنىڭ ئاساسىي سەۋەبى بولۇپ ھېسابلىنىدۇ.
(1) بېسىم ھورمونلىرىنىڭ ئىممۇنىتېت سىستېمىسىغا كۆرسىتىدىغان دەسلەپكى تەسىرى.
بېسىم ھېس قىلغاندا، بەدىنىمىز «جەڭ قىلىش ياكى قېچىش» سىگنالىنى بېرىدۇ ۋە بۇ جەرياندا ئادرېنالىن ھەمدە كورتىزول قاتارلىق ھورمونلار ئاجرىتىپ چىقىرىلىدۇ. كورتىزول ئادەتتە ياللۇغ قايتۇرۇش رولىغا ئىگە بولۇپ، بەدەندىكى ياللۇغلىنىشنى كونترول قىلىش ئۈچۈن خىزمەت قىلىدۇ. لېكىن، بېسىم دائىملىق ۋە ئاستا خاراكتېرلىك بولۇپ قالغاندا، بەدەن ھەددىدىن زىيادە كۆپ كورتىزول ئاجرىتىپ چىقىرىشقا مەجبۇر بولىدۇ. بۇ خىل ئەھۋال ئىممۇنىتېت ھۈجەيرىلىرىنىڭ كورتىزول سىگنالىغا بولغان سەزگۈرلۈكىنى تۆۋەنلىتىۋېتىدۇ. نەتىجىدە، كورتىزول ئۆزىنىڭ ياللۇغنى بېسىش ئىقتىدارىنى يوقىتىپ، بەدەندە ياللۇغلىنىش جەريانلىرىنىڭ چەكلىمىسىز كۈچىيىپ كېتىشىگە يول ئاچىدۇ.
(2) كورتىزولغا قارىتا قارشىلىق كۈچىنىڭ شەكىللىنىشى ۋە ئۇنىڭ ئاقىۋىتى.
ئۇزۇن مۇددەتلىك بېسىم ئاستىدا قالغاندا، ئىممۇنىتېت ھۈجەيرىلىرى كورتىزولنىڭ «توختا» دېگەن بۇيرۇقىنى ئاڭلىمايدىغان بولۇپ قالىدۇ، بۇ تېببىي تىلدا «كورتىزولغا قارشى تۇرۇش» دەپ ئاتىلىدۇ. نورمال ئەھۋالدا كورتىزول ياللۇغلىنىشنى پەسەيتىشى كېرەك بولسىمۇ، لېكىن ھۈجەيرىلەر بۇ ھورمونغا ئىنكاس قايتۇرمىسا، بەدەندىكى ياللۇغ سىگناللىرى ئۈزلۈكسىز كۆپىيىدۇ. بۇ جەرياندا ئىممۇنىتېت سىستېمىسى خۇددى تىزگىنىدىن چىقىپ كەتكەن ئاپتوموبىلغا ئوخشاش، كىچىكلا بىر غىدىقلاشقىمۇ ئىنتايىن كۈچلۈك ياللۇغلىنىش ئىنكاسى قايتۇرىدىغان بولۇپ قالىدۇ. بۇ خىل ئاستا خاراكتېرلىك ياللۇغلىنىش كېيىنچە يۈرەك قان تومۇر كېسەللىكلىرى، دىئابىت ۋە بوغۇم ياللۇغى قاتارلىق ئېغىر مەسىلىلەرنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ.
(3) نېمە ئۈچۈن بېسىم سىتوكىنلارنىڭ مىقدارىنى ئۆستۈرۈۋېتىدۇ؟
سىتوكىنلار (Cytokines) ئىممۇنىتېت سىستېمىسىدىكى ھۈجەيرىلەر ئارىسىدا ئۇچۇر يەتكۈزىدىغان ئاقسىللار بولۇپ، ئۇلارنىڭ بىر قىسمى ياللۇغلىنىشنى ئىلگىرى سۈرىدۇ. تەتقىقاتلاردا كۆرسىتىلىشىچە، پىسخىكىلىق بېسىم بەدەندىكى پرو-ياللۇغلىنىش سىتوكىنلىرىنىڭ مىقدارىنى تېز سۈرئەتتە ئاشۇرۇۋېتىدىكەن. يەنى سىز بىر ئىشقا بەك جىددىيلەشكەندە، ئىممۇنىتېت سىستېمىسى خۇددى بەدەنگە باكتېرىيە كىرىپ كەتكەندەك خاتا سىگنال قوبۇل قىلىدۇ ۋە ياللۇغلىنىش ئارقىلىق ئۆزىنى قوغداشقا ئۆتىدۇ. ئەمەلىيەتتە بولسا ھېچقانداق سىرتقى تەھدىت بولمىسىمۇ، بۇ خىل «ساختا ئاگاھلاندۇرۇش» بەدەننىڭ ساغلام توقۇلمىلىرىغا زىيان يەتكۈزۈشكە باشلايدۇ.
(4) ئاپتونوم نېرۋا سىستېمىسىنىڭ ياللۇغلىنىشنى تەڭشەشتىكى رولى.
بېسىم مەزگىلىدە سىمپاتىك نېرۋا سىستېمىسى ئاكتىپلىشىدۇ، بۇ نېرۋا سىستېمىسى ياللۇغلىنىشنى ئىلگىرى سۈرىدىغان خىمىيىلىك ماددىلارنىڭ ئاجرىلىپ چىقىشىنى تېزلىتىدۇ. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، ياللۇغنى بېسىشقا مەسئۇل بولغان ئاداشقان نېرۋا (Vagus nerve) نىڭ پائالىيىتى بېسىم سەۋەبىدىن ئاجىزلاپ كېتىدۇ. بۇ خىل تەڭپۇڭسىزلىق بەدەندىكى ياللۇغلىنىش ئوتىغا ياغ چاچقان بىلەن باراۋەر. بېسىم قانچە ئۇزۇن داۋاملاشسا، نېرۋا سىستېمىسىنىڭ ياللۇغنى تىزگىنلەش ئىقتىدارى شۇنچە تۆۋەنلەپ، پۈتۈن بەدەندە بىر خىل «تۆۋەن دەرىجىلىك ياللۇغلىنىش» ھالىتى شەكىللىنىدۇ.
(5) ئۇيقۇ ۋە ئوزۇقلىنىش ئادىتىنىڭ بېسىم بىلەن بىرلىشىپ ياللۇغنى كۈچەيتىشى.
بېسىم پەقەت بىئولوگىيەلىك سىگناللار ئارقىلىقلا ئەمەس، بەلكى بىزنىڭ تۇرمۇش ئادەتلىرىمىزنى ئۆزگەرتىش ئارقىلىقمۇ ياللۇغنى ئاشۇرىدۇ. بېسىم ئاستىدىكى كىشىلەر كۆپىنچە ياخشى ئۇخلىيالمايدۇ، ئۇيقۇسىزلىق بولسا بەدەندىكى C-رېئاكتىپلىق ئاقسىل (CRP) مىقدارىنى، يەنى ياللۇغلىنىش كۆرسەتكۈچىنى بىۋاسىتە ئۆستۈرىدۇ. ئۇنىڭدىن باشقا، بېسىمغا دۇچ كەلگەندە كىشىلەر تاتلىق ۋە مايلىق يېمەكلىكلەرگە ئامراق بولۇپ قالىدۇ، بۇ خىل يېمەكلىكلەر ئۆز نۆۋىتىدە ئۈچەيدىكى باكتېرىيە تەڭپۇڭلۇقىنى بۇزۇپ، ياللۇغلىنىشنى تېخىمۇ كۈچەيتىۋېتىدۇ. شۇڭا بېسىم بىر خىل زەنجىرسىمان ئىنكاس پەيدا قىلىپ، بەدەننى ياللۇغلىنىش چەمبىرىكىگە كىرگۈزۈپ قويىدۇ.
يىغىنچاقلىغاندا، روھىي بېسىم بىلەن بەدەندىكى ياللۇغلىنىش ئوتتۇرىسىدا ئايرىلماس بىر باغلىنىش بار. ئۇزۇن مۇددەتلىك جىددىيلىك ئىممۇنىتېت سىستېمىسىنى چارچىتىپ، ھورمونلارنىڭ تەڭشەش ئىقتىدارىنى يوقىتىدۇ. ساغلاملىقنى ساقلاش ئۈچۈن پەقەت جىسمانىي جەھەتتىنلا ئەمەس، بەلكى روھىي جەھەتتىنمۇ بېسىمنى باشقۇرۇشنى ئۆگىنىش، يېتەرلىك ئۇخلاش ۋە تۇرمۇش ئادىتىنى ياخشىلاش ئىنتايىن مۇھىم. بېسىمنى ئازايتىش بەدەندىكى ياللۇغنى بېسىشنىڭ ئەڭ ئۈنۈملۈك ئۇسۇللىرىنىڭ بىرىدۇر.
