نۇرمەمەت دوختۇر

ئادەم مېڭىسىنى ئۇزۇن ۋاقىت ئىشلىتىپ، زىيادە ئويلىنىپ، جىددىيلىشىپ، قايغۇرۇپ، ئوزۇقلۇق يېتىشمىسە ۋە مۇۋاپىق ئارام ئالمىسا، چوڭ مېڭە چارچاپ، بېشى قېيىپ كېتىش، دىققىتىنى يىغالماسلىق، روھى چۈشكۈن بولۇش، ئىنكاسى ئاستا بولۇش، چارچاپ ماغدۇرسىزلىنىش قاتارلىق چوڭ مېڭە چارچاش ئەھۋاللىرى كۆرۈلىدۇ. بۇنداق ئەھۋاللاردا تۆۋەندىكى يېمەكلىكلەرنى قوبۇل قىلىشقا ئەھمىيەت بېرىپ، چوڭ مېڭىنىڭ ھارغىنلىقىنى يېنىكلىتىش لازىم.

ئەيدىز بىمارلىرىنىڭ ئىممۇنىتېت كۈچى بىر قەدەر ناچار بولۇپ، B تىپلىق جىگەر ياللۇغىغا گىرىپتار بولۇش ئېھتىماللىقى مەۋجۇت. مەيلى ئەيدىز كېسىلى بىلەن B تىپلىق جىگەر ياللۇغى بولسۇن، ھەر ئىككىلىسىنىڭ يۇقۇمچانلىقى ئىنتايىن كۈچلۈك بولۇپ، ئەيدىز كېسىلى بىمارلىرى B تىپلىق جىگەر ياللۇغى بىلەن يۇقۇملانسا، داۋالاشنىڭ قىيىنلىق دەرىجىسىنى ئاشۇرۇۋېتىدۇ، بەدەنگە كەلتۈرىدىغان زىيىنىمۇ ھەسسىلەپ ئاشىدۇ. ئۇنداقتا بۇنداق ئەھۋالدا قانداق داۋالاش ئېلىپ بېرىش كېرەك؟

ياغ تەركىبى تۆۋەن يېمەك-ئىچمەكلەر ئادەتتە ياغ يېمەك-ئىچمەك ئومۇمىي ئىسسىقلىق مىقدارى %30تىن تۆۋەن بولغان ياكى پۈتۈن كۈنلۈك ياغ قوبۇل قىلىش مىقدارى 50 گىرامدىن كىچىك بولغان يېمەكلىك ئەندىزىسىنى كۆرسىتىدۇ.

تەسۋىر سۈرەت بۆلۈمى كۆپىنچە ۋاقىتلاردا يەرلىك تىلدا رېنتگېن بۆلۈمى، تىببىي تىلدا رادىئولوگىيە بۆلۈمى ۋەيا رادىياتسىيە بۆلۈمى دەپمۇ ئاتىلىدۇ. تەسۋىر سۈرەت بۆلۈمى مېدىتسىنا ساھەسىدىكى مۇھىم تارماق بولۇپ، ئاساسلىقى سۈرەت تېخنىكىسى ئارقىلىق ئادەم بەدىنى تۈزۈلمىسىنى ۋە كېسەللىكلەرنى تەكشۈرۈش ۋە دىئاگنوز قويۇش ئېلىپ بارىدۇ. ئۇ كېسەللىكنى بالدۇر بايقاش، دىئاگنوز قويۇش ۋە داۋالاشتا ئىنتايىن مۇھىم رول ئوينايدۇ. تېببىي تەسۋىر تېخنىكىسىنىڭ تەرەققىي قىلىشىغا ئەگىشىپ، تەسۋىر سۈرەت بۆلۈمىنىڭ ھازىرقى زامان مېدىتسىناسىدىكى ئورنى بارغانسېرى مۇھىم بولماقتا.

ئوتتۇرا ياشتىن يۇقىرى ئاياللارنىڭ ھامىلىدار بولۇشتىن ساقلىنىش ئۇسۇلىنى تاللىشى ياش ئاياللارنىڭكىگە ئوخشىمايدۇ. ئادەتتىكى ھامىلىدار بولۇشتىن ساقلىنىش دورىلىرىنىڭ چۈشەندۈرۈشىدە 35 ياشتىن يۇقىرى ئاياللارنىڭ ئىشلىتىشى تەۋسىيە قىلىنمايدۇ، ياكى جىگەر ئىقتىدارىنى قەرەللىك تەكشۈرۈپ تۇرۇش تەكلىپى بېرىلىدۇ.

بۇرۇندىن ئوزۇقلاندۇرۇش نەيچىسى ( nasogastric tube )  بۇرۇن نەيچىسى، بۇرۇن ئوزۇقلىنىش نەيچىسى، بۇرۇن شىلەڭكىسى... دەپمۇ ئاتىلىدۇ. بۇرۇندىن ئوزۇقلاندۇرۇش نەيچىسى بۇرۇن بوشلۇقى ئارقىلىق قىزىلئۆڭگەچكە ھەمدە ئاشقازانغا كىرىدىغان بىر خىل داۋالاش ئەسۋابى بولۇپ، ئېغىز بوشلۇقى ئارقىلىق تاماق يېيەلمەيدىغان ياكى سۇ ئىچەلمەيدىغان بىمارلارغا ئىشلىتىلىدۇ. بۇ نەيچە ئادەتتە ۋاقىتلىق ياكى ئۇزاق مۇددەتلىك ئوزۇقلۇق بىلەن تەمىنلەش، دورا بېرىش ياكى ئاشقازاندىكى نەرسىلەرنى چىقىرىۋېتىشتە ئىشلىتىلىدۇ.

ھېق تۇتۇش قايتا - قايتا يۈز بېرىدىغان غەيرىي مۇستەقىل نەپەسلىنىش ھەرىكىتىنى كۆرسىتىدۇ، ئادەتتە دىئافراگما مۇسكۇلىنىڭ قىسقىرىشىدىن كېلىپ چىقىدۇ.

ئىشتىھا ناچارلىشىش يېمەكلىككە بولغان قىزىقىش ۋە ئارزۇنىڭ تۆۋەنلەپ، قوبۇل قىلىش مىقدارىنىڭ ئازلاپ كېتىشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدىغان كېسەللىك ئالامىتىنى كۆرسىتىدۇ.

ئاياللارنىڭ ئالاھىدە فىزىئولوگىيەلىك ئالاھىدىلىكى بولغاچقا، تۆمۈر، ئۆسۈملۈك ئانىلىق ھورمىنى ۋە ۋىتامىنلارغا بولغان ئېھتىياجى تېخىمۇ يۇقىرى بولىدۇ. بۇنىڭ ئىچىدە، تۆمۈر ماددىسى قان تولۇقلاشقا پايدىلىق بولۇپ، ھەيزكەلتۈرۈپ چىقارغان زىياننى تولۇقلايدۇ؛ ئۆسۈملۈك ئانىلىق ھورمۇنى ئاياللارنىڭ تېنىدىكى ئانىلىق ھورمۇننى تەڭشەپ، كىلىماكتېرىيە دەۋرىدىكى ئالامەتلەرنى پەسەيتىدۇ؛ ۋىتامىن كېسەللىكلەرنىڭ ئالدىنى ئېلىشقا پايدىلىق. ئامېرىكا «تەرمىلەر» ژۇرنىلى يېقىندا ئاياللارنىڭ ئوزۇقلۇق تولۇقلىشىغا ماس كېلىدىغان تۆۋەندىكى بەش خىل ئەڭ ياخشى يېمەكلىكنى تەۋسىيە قىلدى.

شىۋېتسىيە كارولىنسكا تېببىي ئالىي مەكتىپىدىكى ئالىملار قانات يايدۇرغان بىر تۈرلۈك ئومۇميۈزلۈك مېڭە تەسۋىر ھاسىل قىلىش تەتقىقاتىدا كۆرسىتىلىشىچە، 2ـ تىپلىق دىئابېت كېسىلىگە گىرىپتار بولغان ياكى دىئابېت كېسىلىنىڭ دەسلەپكى مەزگىلىدە تۇرۇۋاتقان بولسا، بىمارنىڭ چوڭ مېڭىسىنىڭ «ئاستا» قېرىشى تېزلىشىدىكەن. بىراق، تەتقىقات كوللېكتىپىمۇ ساغلام تۇرمۇش ئۇسۇلىنىڭ بۇ كېسەللىكلەر كەلتۈرۈپ چىقارغان نېرۋا سىستېمىسىنىڭ ئۆزگىرىشىنىڭ ئالدىنى ئېلىشقا ياردىمى بولۇشى مۇمكىنلىكىنى تەكىتلىدى. ئالاقىدار ئىلمىي ماقالە «دىئابېت پەرۋىشى» 2024. تومۇز ئېيىدا چىققان ژۇرنىلىدا ئېلان قىلىندى.