نۇرمەمەت دوختۇر

ئاڭلاش ئىقتىدارى ئىنسانلارنىڭ تاشقى دۇنيانى ھېس قىلىشى، ئۆز-ئارا ئالاقە قىلىشى ۋە تۇرمۇش سۈپىتىنى ساقلىشىدىكى ئەڭ مۇھىم سېزىم ئەزالىرىنىڭ بىرىدۇر. بىراق، نۇرغۇن كىشىلەر كۈندىلىك تۇرمۇشتىكى بىر قىسىم ئادەتلىرىنىڭ ئۆزلىرىنىڭ ئاڭلاش سىستېمىسىغا ئاستا-ئاستا زىيان يەتكۈزۈۋاتقانلىقىنى تۇيمىسا كېرەك. يېقىنقى يىللاردىن بۇيانقى تېببىي تەتقىقاتلار ئاڭلاش ئىقتىدارىنىڭ تۆۋەنلىشى پەقەت ياشنىڭ چوڭىيىشى بىلەنلا مۇناسىۋەتلىك بولماستىن، بەلكى بىز سەل قارايدىغان مۇھىت ۋە ئادەتلەر بىلەنمۇ زىچ مۇناسىۋەتلىك ئىكەنلىكىنى ئىسپاتلىدى.

زامانىۋى تۇرمۇش رېتىمىنىڭ تېزلىشىشىگە ئەگىشىپ، نۇرغۇن كىشىلەر ئۇيقۇنى قۇربان قىلىش ئارقىلىق خىزمەت ياكى كۆڭۈل ئېچىش ۋاقتىغا ئېرىشىشكە تىرىشىدۇ. بىز ئادەتتە ئۇيقۇ يېتىشمىسە پەقەت «چارچاش» ياكى «ئەسنەش» كېلىدۇ دەپ ئويلايمىز. ئەمما، ئۇيقۇسىزلىقنىڭ بەدەن ۋە مېڭىگە سالىدىغان زىيىنى بىز تەسەۋۋۇر قىلغاندىن بەكلا چوڭ بولۇپ، ئۇ ئاستا-ئاستا ساغلاملىقىمىزنى يېمىرىدىغان جىمىغۇر قاتىلغا ئايلىنىدۇ. ئەگەر سىز تۆۋەندىكى بىر قىسىم غەيرىي ئەھۋاللارنى ئۆزىڭىزدە بايقىغان بولسىڭىز، بۇ سىزنىڭ بەدىنىڭىزنىڭ سىزگە بېرىۋاتقان جىددىي ياردەم سىگنالى بولۇشى مۇمكىن.

ئاياللارنىڭ ھايات مۇساپىسىدە ھامىلدار بولۇش ۋە پەرزەنت مەيدانغا كەلتۈرۈش پەقەت بىر ئەۋلاد داۋاملاشتۇرۇش جەريانىلا ئەمەس، بەلكى ئۇ ئايال كىشىنىڭ فىزىئولوگىيىلىك ۋە پىسخىكىلىق جەھەتتىن «قايتا تۇغۇلۇشى» دەپ قارىلىدۇ. زامانىۋى تېببىي تەتقىقاتلار شۇنى ئىسپاتلىدىكى، بىر قېتىملىق مۇكەممەل ھامىلدارلىق ۋە تۇغۇت جەريانى ئاياللارنىڭ ئىممۇنىت سىستېمىسىنى كۆرۈنەرلىك دەرىجىدە كۈچەيتىپ، كەلگۈسى ئون يىللىق، ھەتتا ئۇنىڭدىن كۆپ ۋاقىتتىكى ساغلاملىق ئاساسىنى يارىتىپ بېرىدۇ.

كۆپىنچە كىشىلەر ئورۇقلاشنى تىلغا ئالغاندا، ئۆزىنى قىينايدىغان قاتتىق مەشىق ۋە ئاچلىق ئازابىنى تەسەۋۋۇر قىلىدۇ. ئەمەلىيەتتە، زامانىۋى تېببىي تەتقىقاتلار شۇنى ئىسپاتلىدىكى، بەدەن ئېغىرلىقىنى كونترول قىلىش بىر قېتىملىق پارتلاش خاراكتېرلىك ھەرىكەت ئەمەس، بەلكى كۈندىلىك تۇرمۇشتىكى كىچىك ئادەتلەرنىڭ يىغىندىسىدۇر. ئەگەر سىز ھەرىكەت قىلىشقا ھورۇنلۇق قىلسىڭىز ياكى چېنىقىش ئۆيىگە بېرىشقا ۋاقتىڭىز چىقمىسا، تۆۋەندىكى ئىلمىي تەڭشەش ئۇسۇللىرى ئارقىلىق، ئارتۇقچە ئازاب چەكمەي تۇرۇپمۇ كۆڭۈلدىكىدەك بەدەن شەكلىگە ئېرىشەلەيسىز.

جىنسىي تۇرمۇش ئىنسان ھاياتىنىڭ تەبىئىي بىر قىسمى بولۇپ، ئۇ پەقەت نەسلىنى داۋاملاشتۇرۇش ياكى فىزىئولوگىيەلىك بىر پائالىيەتلا ئەمەس. بولۇپمۇ ئەرلەرگە نىسبەتەن ئېيتقاندا، ئىزچىل ۋە ساغلام بولغان جىنسىي تۇرمۇش جىسمانىي ساغلاملىقنى قوغداش، روھىي بېسىمنى يېنىكلىتىش ۋە جۈپلەر ئوتتۇرىسىدىكى ھېسسىياتنى كۈچەيتىشتە ھەل قىلغۇچ رول ئوينايدۇ. نۇرغۇن تەتقىقاتلار شۇنى كۆرسەتتىكى، ئەرلەرنىڭ جىنسىي تۇرمۇشقا بولغان ئېھتىياجى بىر نەچچە خىل مۇرەككەپ قاتلاملارغا بۆلۈنىدۇ. 

زامانىۋى جەمئىيەتتە تۇرمۇش سەۋىيەسىنىڭ ئۆسۈشى ۋە تۇرمۇش رېتىمىنىڭ تېزلىشىشىگە ئەگىشىپ، سېمىزلىك پەقەت تاشقى كۆرۈنۈشكە تەسىر يەتكۈزىدىغان ئاددىي مەسىلە بولۇشتىن قېلىپ، دۇنيا خاراكتېرلىك بىر ساغلاملىق كىرىزىسىگە ئايلاندى. سېمىزلىك دېگىنىمىز بەدەندە ئارتۇق ماينىڭ توپلىنىشى بولۇپ، ئۇ نۇرغۇنلىغان سوزۇلما خاراكتېرلىك كېسەللىكلەرنىڭ يىلتىزىدۇر. 

نۇرغۇن كىشىلەر خىزمەت ياكى ئۆگىنىشتىن چارچىغاندا، كىرىسلودا يېتىپ يانفونىدا قىسقا فىلىملارنى كۆرۈشنى ئەڭ ياخشى ئارام ئېلىش ئۇسۇلى دەپ قارايدۇ. سىز بىر-ئىككى سائەت ۋاقىتنىڭ قانداق ئۆتۈپ كەتكىنىنى سەزمەي قالىسىز، ئەمما يانفوننى قويغاندىن كېيىن، ئۆزىڭىزنى روھلىنىپ قالغاندەك ئەمەس، بەلكى تېخىمۇ ھارغىن، بېشىڭىز ئېغىرلىشىپ قالغاندەك ۋە زېھنىڭىز چېچىلىپ كەتكەندەك ھېس قىلىسىز. بۇ نېمە ئۈچۈن؟ بىز ئارام ئېلىۋاتىمىز دەپ قارىغان بۇ ۋاقىتتا، چوڭ مېڭىمىزدە زادى نېمىلەر يۈز بېرىۋاتىدۇ؟

بوۋىقىڭىز تۇغۇلغان تۇنجى دەقىقىدىن باشلاپلا، ئۇ ئۆزىنىڭ كىچىككىنە كۆزلىرى ۋە قۇلاقلىرى بىلەن ئەتراپىدىكى يېڭى، ھەيران قالارلىق دۇنيانى تەتقىق قىلىشقا باشلايدۇ. گەرچە ئۇلارنىڭ كۆرۈش ۋە ئاڭلاش ئىقتىدارى دەسلەپتە تۇمانلىق ۋە تەرەققىي قىلمىغان بولسىمۇ، بۇ ئىككى مۇھىم سېزىم ئۇلارنىڭ مېڭە تەرەققىياتى، ئۆگىنىش ئىقتىدارى ۋە سىز بىلەن بولغان مۇناسىۋىتى ئۈچۈن ئىنتايىن ھالقىلىق رول ئوينايدۇ.

بۈگۈنكى ماددىي تۇرمۇش ئىنتايىن باياشات، تېخنىكا تەرەققىي قىلغان دەۋردە، بىر تەتۈر ئەھۋال كۆرۈلمەكتە: بالىلار تېخىمۇ ياخشى يېمەك-ئىچمەك ۋە ئۆگىنىش شارائىتىغا ئىگە بولسىمۇ، ئەمما ئۇلارنىڭ روھىي دۇنياسى بارغانسېرى ئاجىزلاپ، خامۇشلۇق ۋە تەشۋىشلىنىش كېسىلىگە گىرىپتار بولۇش نىسبىتى تېز سۈرئەتتە ئاشماقتا. نۇرغۇن ئاتا-ئانىلار: «بىزنىڭ ۋاقتىمىزدا مۇنداق كېسەللەر يوق ئىدى، ھازىرقى بالىلارغا نېمە بولدى؟» دەپ سوئال قويۇشىدۇ. ئەمەلىيەتتە، بۇ «نازۇك ئەۋلادلار»نىڭ بارلىققا كېلىشى بىر قاتار مۇرەككەپ جەمئىيەت، مائارىپ ۋە ئائىلە ئامىللىرىنىڭ نەتىجىسىدۇر.

نۇرغۇن ئاتا-ئانىلار كېچىسى بالىسىنىڭ ئۇخلىغاندا چىشىنى غۇچۇرلاتقان ئاۋازىنى ئاڭلىغاندا، ئالدى بىلەن بالامنىڭ قورسىقىدا «پارازىت قۇرت - تۈتۈ قۇرۇت» بارمۇ نېمە؟ دەپ ئويلايدۇ. ئەمەلىيەتتە، بالىلارنىڭ كېچىدە چىش غۇچۇرلىتىشى (تېببىي تىلدا «Bruxism» دەپ ئاتىلىدۇ) مۇرەككەپ بىر فىزىيولوگىيەلىك ۋە پىسخىكىلىق جەريان بولۇپ، پارازىت قۇرت پەقەت ئۇنىڭ ئىنتايىن كىچىك بىر سەۋەبى بولۇشى مۇمكىن. يېقىنقى يىللاردىن بۇيانقى تېببىي تەتقىقاتلار شۇنى كۆرسەتتىكى، چىش غۇچۇرلىتىش بالا بەدىنىنىڭ ئوزۇقلۇق، نېرۋا سىستېمىسى، ھەتتا نەپەس يولى ساغلاملىقى بىلەن زىچ مۇناسىۋەتلىك.