نۇرمەمەت دوختۇر

ساغلاملىق — ئىنساننىڭ ئەڭ چوڭ بايلىقى، ئەمما بەزىدە بىز ئەڭ يېقىن تۇرۇپمۇ سەل قارايدىغان كېسەللىكلەر ھاياتىمىزغا زور تەھدىت ئېلىپ كېلىدۇ. ئۈچەي راكى دەل ئەشۇنداق «ئۈنسىز قاتىل»لارنىڭ بىرىدۇر. سىتاتىستىكىلىق مەلۇماتلارغا قارىغاندا، جۇڭگودا ھەر يىلى ئۈچەي راكىغا گىرىپتار بولىدىغان يېڭى بىمارلارنىڭ سانى 400 مىڭدىن ئاشىدۇ. ئەڭ ئېچىنىشلىق يېرى شۇكى، گەرچە دەسلەپكى باسقۇچتىكى ئۈچەي راكىنىڭ ساقىيىش نىسبىتى ئىنتايىن يۇقىرى بولسىمۇ، لېكىن نۇرغۇن بىمارلار كېسەللىك ئالامەتلىرىگە سەل قارىغانلىقى ياكى گېموروي (بوۋاسىر) بىلەن ئارىلاشتۇرۇپ قويغانلىقى سەۋەبىدىن، دوختۇرغا بارغاندا كېسەللىك ئاللىقاچان ئوتتۇرا ياكى ئاخىرقى باسقۇچقا ئۆتۈپ كەتكەن بولىدۇ.

ئىنسانىيەت تېبابەت تارىخىدا نۇرغۇن كىشىنى ھەيران قالدۇرىدىغان ۋەقەلەر يۈز بەرگەن، ئەمما «بىر بوۋاقنىڭ ئىككى قېتىم تۇغۇلۇشى» دېگەن سۆز نۇرغۇن كىشىلەر ئۈچۈن خۇددىي بىر رومان ياكى كىنو سىنارىيەسىدەك تۇيۇلىشى مۇمكىن. لېكىن، ئامېرىكىلىق مارگارېت بومېر (Margaret Boemer) ۋە ئۇنىڭ قىزى لىنىلى (Lynlee) نىڭ بېشىدىن ئۆتكەنلىرى بىزگە زامانىۋى تېببىي تېخنىكىنىڭ ھاياتلىقنى ساقلاپ قېلىشتا قانداق چەكلەرنى بۇزۇپ تاشلىيالايدىغانلىقىنى ئىسپاتلاپ بەردى. لىنىلى ھەقىقەتەن ئانىسىنىڭ قورسىقىدىن بىر قېتىم ئوپېراتسىيە ئۈچۈن چىقىرىلىپ، قايتا سېلىنغان ۋە بىر قانچە ئايدىن كېيىن رەسمىي ھالدا دۇنياغا كەلگەن.

2026-يىلى 2-ئاينىڭ 26-كۈنى، ھاياتلىق تارىخىدىكى ئىنتايىن ئاز ئۇچرايدىغان بىر تېببىي مۆجىزە ۋۇخەن ئۇنىۋېرسىتېتى جۇڭنەن دوختۇرخانىسىدا يۈز بەردى. 24 ياشلىق ئۇيغۇر ھامىلىدار 20 دىن ئارتۇق تېببىي خادىمنىڭ بىرلىكتە تىرىشىشى نەتىجىسىدە ، بىر ئوغۇل، تۆت قىز بولۇپ جەمئىي بەش بوۋاقنى ساق-سالامەت دۇنياغا كەلتۈردى. بۇ ۋەقە پەقەت بىر ئائىلىنىڭ خۇشاللىقىلا بولۇپ قالماستىن، بەلكى تەبىئىي ھامىلىدار بولۇش نىسبىتى 60 مىليوندا بىرلا قېتىم كۆرۈلىدىغان دۇنياۋى تېببىي مۆجىزە دەپ باھالاندى.

يېڭى ئاتا-ئانىلار ئۈچۈن، بوۋاقنىڭ زاكىسىنى (diaper) ئېچىش خۇددى بىر سىرلىق قۇتىنى ئاچقاندەك بولىدۇ — ئىچىدە نېمە بارلىقىنى ھەرگىز ئالدىن پەرەز قىلغىلى بولمايدۇ. بوۋاقنىڭ چوڭ تەرىتىنىڭ رەڭگى، شەكلى ۋە قېتىم سانىدىكى ئۆزگىرىشلەر يېڭى ئاتا-ئانىلارنى دائىم ئەندىشىگە سالىدۇ: «بۇ نورمالمۇ؟»، «بالام قەۋزىيەت بولۇپ قالدىمۇ؟»

توڭلاتقۇ ھازىرقى زامان ئائىلە تۇرمۇشىدا كەم بولسا بولمايدىغان مۇھىم ئېلېكتر سايمانلىرىنىڭ بىرىگە ئايلاندى. ئۇ يېمەكلىكلەرنىڭ يېڭىلىقىنى ساقلاش، باكتېرىيەلەرنىڭ كۆپىيىشىنى چەكلەش ۋە يېمەكلىك ئىسراپچىلىقىنىڭ ئالدىنى ئېلىشتا زور رول ئوينايدۇ. بولۇپمۇ يازنىڭ تومۇز ئىسسىق كۈنلىرىدە، تېمپېراتۇرا 30 سېلسىيە گىرادۇستىن ئېشىپ كەتكەندە، گۆش مەھسۇلاتلىرى نورمال شارائىتتا بىر نەچچە سائەت ئىچىدىلا سېسىپ بۇزۇلۇپ قالىدۇ. نۇرغۇن كىشىلەر گۆشنى توڭلاتقۇنىڭ توڭلىتىش بۆلمىسىگە سېلىپ قويسىلا، ئۇنى مەڭگۈلۈك «بىخەتەر» دەپ قارايدۇ. ئەمەلىيەتتە، توڭلىتىلغان گۆشنىڭمۇ ئۆزىگە خاس ساقلىنىش مۇددىتى ۋە ئىلمىي تەلەپلىرى بولىدۇ.

پۇت تېرىسى سويۇلۇش كۈندىلىك تۇرمۇشتا نۇرغۇن كىشىلەر دۇچ كېلىدىغان ساغلاملىق مەسىلىلىرىنىڭ بىرىدۇر. بۇ ئەھۋال كىشىگە جىسمانىي جەھەتتىن بىئاراملىق ئېلىپ كېلىپلا قالماي، يەنە گۈزەللىك ۋە ئىجتىمائىي ئالاقىگىمۇ مەلۇم دەرىجىدە تەسىر كۆرسىتىدۇ. پۇت تېرىسىنىڭ تاشلىنىشى ئادەتتىكى قۇرغاقلىشىشتىن تارتىپ، مۇرەككەپ زەمبۇرۇغ (گۆمبە) يۇقۇملىنىشى ياكى ۋىتامىن يېتىشمەسلىككىچە بولغان كۆپ خىل سەۋەبلەر بىلەن مۇناسىۋەتلىك بولىدۇ. بۇ مەسىلىنى تۈپتىن ھەل قىلىش ئۈچۈن، ئالدى بىلەن ئۇنىڭ كېلىپ چىقىش سەۋەبىنى توغرا ئېنىقلاش تولىمۇ مۇھىم.

ساغلاملىقنى قوغداشتا قان شېكىرىنى نورمال دائىرىدە تۇتۇپ تۇرۇش ئىنتايىن مۇھىم. ئەگەر قان شېكىرى ئۇزۇن مۇددەت يۇقىرى بولۇپ كەتسە، ئۇ پەقەت دىيابېت كېسىلىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىپلا قالماي، يەنە يۈرەك، بۆرەك ۋە كۆز قاتارلىق ئەزالارنىڭ ئىقتىدارىغا زىيان يەتكۈزىدىغان ئېغىر ئەگەرشەر كېسەللىكلىرىنى پەيدا قىلىدۇ. نۇرغۇن كىشىلەر قان شېكىرى ئۆرلەپ كەتكەندىن كېيىن، "گۆش يېسەم بولمايدۇ" دەپ قاراپ، گۆش تۈرلىرىدىن پۈتۈنلەي ۋاز كېچىدۇ. ئەمەلىيەتتە، بۇ خىل قاراش بىر تەرەپلىمىلىك بولۇپ، گۆش يېمەسلىك بەدەندە ئاقسىل يېتىشمەسلىك ۋە ئوزۇقلۇق تەڭپۇڭسىزلىقىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ. دىيابېت بىمارلىرى ئۈچۈن مۇھىم بولغىنى گۆش يېيىش-يېمەسلىك ئەمەس، بەلكى قايسى گۆشنى، قانداق يېيىش مەسىلىسىدۇر.

زامانىۋى تۇرمۇش رىتىمىنىڭ تېزلىشىشى، خىزمەت بېسىمىنىڭ ئېشىشى ۋە تۇرمۇش ئادەتلىرىنىڭ ئۆزگىرىشىگە ئەگىشىپ، نۇرغۇن كىشىلەر ئۆزلىرىدە «ئىككىلەمچى ساغلاملىق» (Sub-health) ھالىتىنىڭ شەكىللىنىۋاتقانلىقىنى ھېس قىلماقتا. بۇ خىل ئەھۋالدا، كىشىلەر تەبىئىي ئوزۇقلۇق تولۇقلاش ۋە ساغلاملىق مەھسۇلاتلىرىغا ئالاھىدە كۆڭۈل بۆلمەكتە. بۇنىڭ ئىچىدە ئالقات ( Lycium chinense Miller ) ئۆزىنىڭ جىگەر ۋە بۆرەكنى قۇۋۋەتلەش، كۆزنى روشەنلەشتۈرۈش ۋە بەدەننىڭ ئىممۇنىتېت كۈچىنى ئاشۇرۇش رولى بىلەن «ساغلاملىقنىڭ پادىشاھى» دەپ تەرىپلىنىپ كەلمەكتە. لېكىن، ھەر قانداق شىپالىق دەپ بىلىنگەن ئوزۇقلۇق خۇددى ئىككى بىسى بار پىچاققا ئوخشايدۇ؛ ئەگەر خاتا ئىستېمال قىلىنسا ياكى ماس كەلمەيدىغان كىشىلەر يېسە، پايدىسىدىن زىيىنى كۆپ بولۇشى مۇمكىن.

قان ئازلىق ھازىرقى جەمئىيەتتە، بولۇپمۇ ئاياللار ۋە بالىلار ئارىسىدا كۆپ كۆرۈلىدىغان بىر خىل ساغلاملىق مەسىلىسى. قان ئادەم بەدىنىنىڭ ھاياتلىق دەرياسى بولۇپ، ئۇ ئوكسىگېن ۋە ئوزۇقلۇق ماددىلارنى پۈتۈن بەدەندىكى ئەزا-ھۈجەيرىلەرگە يەتكۈزۈش ۋەزىپىسىنى ئۆتەيدۇ. ئەگەر بەدەندە قان ئازلىق كۆرۈلسە، كىشىلەرنىڭ خىزمەت ئۈنۈمى، زېھنى ۋە جىسمانىي ساغلاملىقى زور تەسىرگە ئۇچرايدۇ. شۇڭا، قان ئازلىقنىڭ سەۋەبىنى ئېنىقلاش ۋە توغرا بولغان ئوزۇقلىنىش ئادىتى ئارقىلىق بەدەننى ئەسلىگە كەلتۈرۈش ئىنتايىن مۇھىم.

يۇقىرى قان بېسىمى ھازىرقى زامان كىشىلىرىنىڭ ساغلاملىقىغا تەھدىت سالىدىغان ئەڭ كۆپ كۆرۈلىدىغان سوزۇلما خاراكتېرلىك كېسەللىكلەرنىڭ بىرى. نۇرغۇن بىمارلار دىياگنوز قويۇلغاندىن كېيىن، كۈندىلىك يېمەك-ئىچمىكىدە نۇرغۇن چەكلىمىلەرگە دۇچ كېلىدۇ. بولۇپمۇ «تۇخۇم يېسە قان بېسىمى ئۆرلەپ كېتەمدۇ؟» دېگەن سوئال نۇرغۇن كىشىلەرنى ئويلاندۇرىدۇ. ئەمەلىيەتتە، يۇقىرى قان بېسىمى بىلەن يېمەكلىك ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەت بىز ئويلىغاندىن كۆپ مۇرەككەپ بولۇپ، تۇخۇم بۇ تىزىملىكتىكى «دۈشمەن» ئەمەس.